651 lines
700 KiB
Plaintext
651 lines
700 KiB
Plaintext
Quoniam, praeclarissime Princeps, testante Philosopho in sua poetria, iocundissima ars poetica ab ipsis naturae principiis ab animi nobilitate manauit, cuius opera efficitur ut illustrissimorum uirtus exincta uirorum fiat perpetuo rediuiua, tubae poeticae praeconio totum praedicata per orbem, cuius ope nunc egeret illustrium tuorum fama maiorum, iam in tempore semisepulta penuria poetarum, quorum copia, proh dolor!, aetate nostra rarior est foenice; foenix siquidem unica in orbe, et in unica regione reperiri dicitur a magnis sapientibus, licet nobis ignota; poeta uero hac tempestate nullus usquam agnoscitur. Tuorum, inquam, inclita gesta omnis eximius uates materiam haberet uberrimam. Ut enim perstringam plurima paucis, Azzo primus inclitus olim Princeps, forma corporis, animi uirtute praepollens, primus feracissimae Ferariae principatum adeptus, antiquissimae Mantuae, quae Marone Latinorum clarissimo gaudet alumno, protector egregius, nobilis Ueronae regimen sibi sponte collatum, sed mox ui et fraude hostum iniuste extortum, iusta ira et indignatione fremens, equestri Martes collatis signis, infestis partibus debellatis, tam prudenter quam potenter resumpsit amissum, ubi egregiorum operum et uite finem feliciter posuit. Aldrouandinus eius primogenitus, magnanimus adolescens, Marchionatus Anchonae titulum promeruit, militantis Ecclesiae hostibus triumphatis, in ipso flore iuuentutis extinctus, decus insigne uirtutis, eximiae pietatis. Azzo secundus, eiusdem primi Azzonis filius, uir strenuus bello, prudens consilio, romanae propugnator Ecclesiae, uelut olim romanae libertatis diuinus ille Scipio uictor Hannibalis, domitor Carthaginis, Italiae liberator, tremendas uires insolentissimi Federici secundi, qui non minus triginta annorum curriculo romanam afflixit Ecclesiam, quam olim martius Hannibal romanam rempublicam sedecim annorum spatio cupidissime lacessiuit, apud uictoriam uictor armipotens pro magna parte confregit: quo principe Federico post Karolum magnum nemo maior ac formidolosior romanum imperium tenuit. Nec minori uirtute et felicitate hic excelsus Azzo cruentam superbiam acerrimi Ecerini praefato Federico foederati, qui ut olim Dionysius ferox Siciliam, ita Marchiam Taruisinam omni suppliciorum genere labefecit tortor iniquus, pro maxima parte deleuit, potenti Patauo sibi prius erepto, demum apud Adduam tyranno saeuissimo strato et cum omni exultatione iustorum mortis ergastulo mancipato, in quo infelicem animam, si fides est, patri diabolo, ex cuius stirpe creditur ortus, reddidit aeternaliter cruciandam. Obizzo primus natus ex Raynaldo dicti Azzonis secundi filio, in secundi carcere Federici, cuius altam potentiam nec Germania capiebat, nec tolerabat Italia, non contentus animosam uirtutem suam intra Padi claustra et Adriae litora coartari, ad Regium Lepidum Mutinamque bellacem suae dexterae potentiam extendit, utriusque iure potitus imperio, Karoli primi ueteris contra Manfredum Federici natum non minus patre infestum Ecclesiae incitator et adiutor extitit indefesse usque ad uictoriam illius meritum debitumque triumphum. Azzo tertius, praedicti primi Obizzonis filius, magnifica multa strenue gessit, petitor gloriae, contemptor pecuniae, Bononiam opulentam, Parmamque potentem uariis bellis quassauit. Huius Azzonis tertii Aldrouandinus frater egregius inclitam prolem genuit Raynaldum, qui Ferariam a Gallorum auidis faucibus liberauit, magna sanguinis madens ultione, et Nicolaum fratrem, cuius tu fers nomen, uirorum utique amantissimum. ex eorum barbara captiuitate detraxit. Genuit et Obizonem patrem tuum, praepotentem et magnificum Dominum Ferariae, Mutinae, Parmae.
|
||
|
||
Quamuis autem illustris tuorum proauorum prosapia insigni antiqua generositate refulgeat, de cuius uetustatis premordialibus initiis memoria non extat, clarissimorum tamen regum affinitatem cumulatius honestatur: Roberti, scilicet, serenissimi, patrum nostrorum temporibus Sicilae regis, quem post Salamonem sapientissimum praedicat constans opinio plurimorum: et Andreae regis Hungariae, cuius uxor Beatrix, primi Aldrouandini filia, uere beata, si uirtus heroica beatum efficere potest, mulier animosa, a paterna et auita nobilitate non degener, uiro suo rege sene fato functo, ex illius semine suo iam utero tumescente, uirilem habitum mutuata, ut temporis necessitas suadebat, custodia priuigni solerter elusa, in Germaniam commigrauit, unde ad patrios lares et tutior et librerior remearet.
|
||
|
||
Praetereo rescripta Principum, priuilegia Pontificum, quibus tuo generi plus eximiae claritatis accreuit. Et ne plura tuorum praedecessorum gesta memoranda percurram, quamuis clementia et liberalitas, propria uirtus Principum, haereditaria ipso iure naturae in Estensi familia semper eluxerit, in Te tamen utraque tota confluxit inconuulse tuo pectori radicata; ut omiserim caeteras, aequitatem, prudentiam, modestiam, constantiam, quae nec successibus prosperis insolescit, nec aduersis hebescit. Tu florentem aetatem praeclara morum indole praesignisti: robusta uero, ingentibus celebrata trophoeis, de uiciorum hostilitate merentius triumphauit, iuxta praesagium tui nominis gloriosi: Nicolaus namque uictor laudabilis interpretari dicitur a quibusdam. O ergo te felicem! de cuius magnitudine animi praestatur bonis praemium, reis remissio saepe, a quibus atrocissimas et intolerabiles iniurias recepisti etiam a clementissimis seuerissime uindicandis; ut de te dicere audeam, quod de Caesare inquit Cicero: *nulla de uirtutibus tuis maior misericordia est*. Hinc te, clarissime Marchio, motum reor, ut illius fulgentissimi solis, Dantem loquor, cuius perspicui ingenii radiis, suorum meritorum praeuio lucifero, noster orbis Italicus praecipue illustratur, figmenta euoluerem, figmentorum integumenta eliciens, elucidans et obscura uariis uelata figuris, multiplicibus sensibus inuoluta latentibus. Hic namque historica et poetica, hic naturalia et moralia, hic ardua et infima, hic antiqua et nouissima, hic, ut breuiter dicam, diuina pariter et humana. Nec ambigo quin diuersi diuersa sint dicturi pro animorum affectione tam dissona, tam aduersa. Quidni? Opus quippe est uulgarium linguis et iniuriose laceratum, qui etiam excellentissimos literatorum stilos temere carpere non uerentur? Mihi tamen suffecerit peritiorum ac Tui acquiescere uotis, cuius praeceptis, Tibi prius dilectus quam notus, nequeo contra ire. Non est autem propositi mei in hoc opere omnium exponentium dicta refellere erronea, ridicula, falsa, aut saltem aliena, et omnino impertinentia facto. Et cum breuis in omnibus esse soleam, necessario forte nimius uidebor interdum, quoniam multa et magna impossibile est breuiter explicare. Igitur porrigam manum trepidam ad tam grande opus, in nomine sanctissimae atque indiuiduae Trinitatis sic exordiens.
|
||
|
||
*Nescio qua tenui sacrum modo carmine Dantem
|
||
Eloquar insignem studiis, quem celsa per orbem
|
||
Explicat aeterno memorandum nomine uirtus.
|
||
Nam, postquam patrios Florentia saeua penates
|
||
Linquere conspicuum iussit sine crimine ciuem,
|
||
Fortuna quatiente stetit, sortemque superbam
|
||
Excutiens semper misero, securus in orbe
|
||
Uixit, et innumeros tolerauit mente labores.
|
||
Ipse hominum rerumque patrem, qui cuncta gubernat
|
||
Imperio et lati solus tenet aurea mundi
|
||
Lora manu, cui semper erit sine fine potestas,
|
||
Agnouit sine more Deum, uitamque per omnem
|
||
Impiger, angustus operantia sidera terris
|
||
Stelliferi secreta poli, quibus astra fruantur
|
||
Consiliis, caelo nouit diuinus ab alto.
|
||
Artibus ingenii redimitus acumine septem
|
||
Exhausit sacras Musarum e fontibus undas.
|
||
Hinc sacris animatus aquis quae dura cadentes
|
||
Proemia dignoscant miseri, quibus ipsa salutem
|
||
Paena ferat sceleris, quos gratia collocet altis
|
||
Sedibus, audaci cecinit sub tegmine cantu.
|
||
Scribere non possem uiduas quot fletibus artes,
|
||
Quotque nouem Musas lacrimis subiere dolores
|
||
Cum rapuit mors saeua uirum, sed fama superstes
|
||
Gentibus extinctum memorat, populumque per omnem
|
||
Uiuet, et aeterno referretur laudibus aeuo.*
|
||
|
||
*Ipse est mare inundans, undique uenientium indigentias replens affluenter et copiose.* Auerrois commentator super Poetriam Aristotelis.
|
||
|
||
Quoniam iuxta sententiam Philosophi XII metaphysicae: *melius est scire pauca de rebus nobilibus, quam multa de ignobilibus,* ideo commendaturus nobilissimum poetam, qui caeterorum poemata illustrauit, ne dicam superauit, ex uerbis propositi thematis tria breuiter colligo, quae celeberrimi hominis inclitam gloriam praedicant et extollunt; quorum primum est profunditas admirabilis; secundum, utilitas desiderabilis; tertium, fertilitas ineffabilis. Primum tangitur in autoritate praemissa cum dicitur: *ipse est mare inundans*. Secundum, cum subiungitur: *undique uenientium indigentias replens.* Tertium, cum subinfertur: *affluenter et copiose*. Circa primum breuiter aduertendum, quod in poemate praeclarissimo nostri autoris immensa atque inexhausta profunditas reperitur, ut de se ipso Dantes dicere possit illud Eccl. XXIU. *In profundum abyssi penetraui, et in fluctibus maris ambulaui.* Hic namque poeta peritissimus, omnium coelestium, terrestrium, et infernorum profunda speculabiliter contemplatus, singula quaeque descripsit historice, allegorice, tropologice, anagogice, ut merito de eius opere totius sapientiae et eloquentiae plenissime dicere possim illud Ugonis de sancto Uictore in suo Didascalicon: *hic paruulus suaue lactatur, hic adultus affluentius educatur, hic gymnosophistae triuiales, hic didascali quadriuiales, hic legum professores, hic astronomiae perscrutatores, hic tandem proficit omnis scientiae cultor*. Hoc autem facile liquebit cuique uires poetice contemplanti. Ut enim testatur Aristoteles in sua Poetria: *Omne poema et omnis oratio poetica aut est laudatio, aut uituperatio; omnis enim actio et omnis mos non uersatur nisi circa uirtutem et uicium.* Unde Auerrois commentator ibidem: *Animae nobiles et uirtuosae naturaliter adinuenerunt primo artem carminum ad laudandum et efferendum facta pulcra et decora: animae uero deficientes ab his in nobilitate adinuenerunt carmina ad uituperandum et detestandum facta turpia et inhonesta*. Et subdit: *quamuis necesse est ei, cuius propositum est detestari malos et mala, ut probet, et laudet bona facta et uirtuosa*. Nullus autem poetarum sciuit excellentius aut efficatius laudare et uituperare quam perfectissimus poeta Dantes; laudauit siquidem uirtutes et uirtuosos, uituperauit uicia et uiciosos; de quo merito dici potest illud Prouerbiorum XII. *De fructu oris tui replebitur unusquisque.* Nec minus illud, quod dicit Ouidius in commendationem Uirgilii principis poetarum:
|
||
|
||
*Omnia diuino cantauit carmine uates.*
|
||
|
||
Hoc de primo.
|
||
|
||
Secundum quod tangitur in autoritate praemissa, est utilitas desiderabilis, utilitas inquam multiplex: utilitas inuentionis, utilitas instructionis, utilitas correctionis. Utilitas inuentionis maxima patet per Philosophum in sua poetria, ubi dicit quod originis poetriae in homine naturaliter duae causae esse uidentur: prima quidem, quae existit in homine a prima natiuitate, est assimilatio rei ad rem, et repraesentatio rei per rem; quoniam homo inter caetera animalia maxime delectatur in assimilatione et repraesentatione. Causa uero secunda est delectatio, quam homo habet per naturam ex metro et symphonia. Et concludit ibi philosophus: *igitur delectatio animae ex repraesentationibus, metris et symphoniis, causa est adinuentionis artis poeticae*. Hic autem poeta perfectissimus conuenientissime repraesentationibus usus est, ut patere potest discurrenti totum poema eius ubique mirabiliter figuratum. Utilitas informationis, quoniam secundum sententiam Horatii in sua poetria:
|
||
|
||
*Aut prodesse uolunt, aut delectare poetae,
|
||
Aut simul et iocunda et idonea dicere uitae:
|
||
Omne tulit punctum qui miscuit utile dulci.*
|
||
|
||
Hic autem poeta praestantissimus delectabilitatem et fructuositatem tam artificialiter contexuit, ut alteram sine altera in eius uolumine reperire non possis. Utilitas correctionis per se patet; legimus siquidem quod Dominus mandauit filiis Israel ut spoliarent Aegiptios auro et argento, per hoc moraliter admonens ut siue aurum sapientiae, siue argentum eloquentiae apud poetas inueniremus, in usum salutiferae eruditionis uerteremus. Hic autem christianissimus poeta Dantes poetriam ad theologiam studuit reuocare, quae tamen de se magnam conuenientiam habet cum illa: potest namque theologia dici quaedam poetria de Deo; nam testante Philosopho poetae fuerunt primi theologizantes de Deo. Ideo non ineleganter de Dante dicere possum id, quod Auerrois de Aristotele dicit: *adinuenit eum matura huius principem et magistrum*. Et hoc de secundo.
|
||
|
||
Tertium et ultimum est fertilitas ineffabilis. Ars namque poetica inter liberales minime numeratur, quia omnes supergressa, cunctasque complexa, supereminenter excellit. Unde nouissimus poeta Petrarcha in quadam epistola, quam ad me scribit: *magnum est, inquit, inter magna esse, sed maius interdum excipi, sicut ex numero magnorum ciuium princeps excipitur*. Sic theologiam, sic philosophiam, sic medicinam inter liberales non nouimus numerari. Haec igitur nobilissima scientiarum potissime in nobiles mentes cadere dignatur. Hanc enim illustrissimi principes studiosissime coluerunt, sicut Iulius Caesar, Caesar Augustus, Titus Uespasianus, Hadrianus, Scipio Africanus: hanc sapientissimi doctores, Augustinus, Ieronimus, Ambrosius: hanc clarissimi philosophi, Plato, Aristotiles, et Solon legum lator. Ideo bene Claudianus florentinus poeta:
|
||
|
||
*Gaudet enim uirtus testes sibi iungere Musas:
|
||
Carmen amat quisquis carmine digna gerit.*
|
||
|
||
Dicam ergo, concludens de nobilissimo poeta, illud Ecclesiastici 39. *Ipse tamquam imbres mittet eloquia sapientiae:* sapientiae, inquam, uerae, de qua Augustinus UIII de Ciuitate Dei circa principium: *cum philosophis est habenda collatio, quorum nomen, si latine interpretetur, amorem sapientiae profitetur. Porro si sapientia Deus est, ut diuina autoritas ueritasque monstrauit, uerus philosophus amator Dei est.* Unde magnus philosophus et poeta Plato, philosophia, ait in Phaedone, *est meditatio mortis*. Duas autem asserit esse mortes; primam naturae, homo enim naturaliter moritur cum anima corpus solutum lege naturae. Secunda est uirtutis, cum scilicet anima adhuc in corpore constituta corporeas contemnit illecebras et cupiditatum dulces insidias, reliquasque omnes exuit passiones. Hic autem uerus philosophus ac poeta hanc mortem summopere meditatus eam studuit persuadere mentibus omnium ut mortem sine morte feliciter peruenirent, ut in processu operis clarissime ostendetur: ad quam nos uocare dignetur qui est mortis et uitae dominus in aeternum, amen.
|
||
|
||
Praemissa commendatione communi tam poetriae quam nostri poetae, nunc consequenter est ad libri literam descendendum. Ad cuius clariorem intelligentiam quaedam euidentialia extrinsecus praelibentur. Et primo quaeratur quis libri autor: secundo, quae materia: tertio, quae intentio: quarto, quae utilitas: quinto, cui parti philosophiae supponatur: sexto, quis libri titulus.
|
||
|
||
Ad primum dico, quod autor fuit Dantes Aldigherius, poeta florentinus, et multis uocabulis designatur. Primo, a uocabulo propriae nominationis, uocatus est enim Dantes, et merito; est enim nomen consequens rei. Dictus est enim Dantes quasi dans se ad multa, dedit namque se uniuersaliter ad omnia, ut patebit in discursu huius operis; et omnibus scientiis operam dedit, et praecipue poeticae delectabilissimae scientiarum. Uel dictus est Dantes quasi dans theos, idest, Dei et diuinorum noticiam. Nam cum autor iste in uiridiori aetate uacasset philosophiae naturali, morali, et artibus in Florentia, Bononia et Padua, in matura aetate iam exul dedit se sacrae theologiae Parisius, ubi adeo alte emicuit quod ab aliquibus uocabatur poeta, ab aliis philosophus, ab aliis theologus. Nullus autem fuit poeta qui paradisum poetice describeret nisi hic poeta mirificus; quod de se ipso profitetur secundo Capitulo Paradisi dicens:
|
||
|
||
{L'acqua ch'io prendo giammai non si corse.}
|
||
|
||
Aldigherius nomen est cognationis. Fuit namque Dantes maiorum sanguine generosus, scilicet de Aldigheriis: quod nomen fuit tractum ab Aldigheriis nobilibus de Ferraria, ut dicetur Capitulo XU Paradisi, ubi autor introducit quemdam nobilem militem antiquum praedecessorem suum dicentem:
|
||
|
||
{Mia donna uenne a me di Ual de Pado.}
|
||
|
||
Constat autem Ferariam esse in Ualle Padi. Aldigherii autem descenderunt ex Helisaeis; unde idem dicit ibidem:
|
||
|
||
{Moronto fu mio fratre, ed Eliseo.}
|
||
|
||
Et dicitur Dantes Aldigherius quasi alta digerens uel alia digerens quam alii poetae. Nemo unquam poetarum, nullum excipio, habuit unquam tam altam phantasiam, aut tam nobilem materiam sciuit, uel potuit inuenire, in qua tam eleganter tradit cognitionem rerum humanarum, et diuinarum uirtutum, et morum, et omnium fere actuum humanorum et agibilium mundi. Quod autem quidam dicunt Aligherii, subtrahitur d ex usu; et quod alii dicunt Aligherii, corrumpunt omnino uocabulum.
|
||
|
||
Poeta nomen est professionis: nomine siquidem poetae sicut nullum rarius, ita nullum clarius, nullum uenerabilius, nullum durabilius. Nam cum caeterarum rerum studia habeantur arte et doctrina; poeta natura ipsa ualet, et quasi diuino quodam spiritu inflatur, ut ait Tullius in Oratione pro Lucio Archia poeta praeceptore suo. Huius rei indicium et argumentum fuit in isto insigni poeta, quod mater eius grauida ex eo, non longe a partu uidit per somnium qualis debebat esse fructus uentris sui, licet tunc sibi et aliis ignotus. Uidebatur namque nobili dominae esse sub alta lauro in prato uirenti apud clarissimum fontem, et hic uidebatur parere filium, qui breuissimo tempore nutritus solum baccis ex lauro cadentibus, et unda lucidi fontis, uidebatur fieri pastor, et ingeniabatur suo posse habere de frondibus arboris, cuius fructu fuerat enutritus, et in ipso conamine uidebatur cadere, et ex ipso surgente uidebatur oriri pauo. Ex qua re tanta admiratio nata est ipsi dominae, quod somnium rupit. Huius somnii interpretatio haec esse uidetur. Laurus significat ipsam scientiam poeticam infusam a caelo ipsi autori. Pratum uirens est ipsa Florentia florens, in qua natus est. Fons clarissimus eloquentiam luculentissimam eius. Quod subito factus est pastor, figurat excellentiam ingenii et doctrinae suae, qua pauit animos omnium; non solum enim pascit uiros, sed infantulos et foeminas, et post delectationem uerborum pascit intellectus excelsos. Quod conatur capere frondes significat ingens desiderium, quod habebat, laureae obtinendae. Quod ceciderit in ipso conatu significat casum, quem omnes facimus sine resurgere, scilicet casum mortis. Quod ex pastore oriatur pauo, significat opus suae Comoediae, quae recte assimilatur pauoni; quod potest multipliciter patere. Primo namque caro pauonis odorifera, et quodammodo incorruptibilis: ita sensus istius libri, quomodocumque capiatur, siue superficialiter, siue sententialiter, est odorifer, idest delectabilis, continens ueritatem simplicem et incorruptam, et quanto magis discutitur, tanto magis reddit odorem incorruptibilis ueritatis. Secundo, pauo habet pennam pulcerrimam, qua eius caro uestitur et ornatur, et habet centum oculos in pennis: ita litera ipsa, uariis floribus et diuersis coloribus adornata, uestit sententiam, quae habet centum oculos, idest centum capitula siue cantus. Tertio, pauo habet turpes pedes, et mollem incessum: ita ipse stylus, quo tamquam pedibus ipsa materia consistit et firmatur, turpis uidetur respectu literalis, quamuis in genere suo sit pulcerrimus omnium, et magis conformis ingeniis modernorum. Uel pedes turpes sunt carmina uulgaria, quibus tamquam pedibus stylus currit; quae sunt turpia respectu litteralium. Unde et incessus mollis significat humilitatem styli, quae neccesario exigitur in Comoediis, ut statim dicetur. Ultimo, pauo habet uocem horribilem: ita uox autoris, licet uideatur suauis ad sonum uerborum, tamen ad sententiam aspera sonat, dum increpat uicia multorum acerbissime. Immo etiam sonus uerborum saepe uidetur amarissimus illis quos tangit. Quare horribiliter clamat uox autoris dum exclamat irate:
|
||
|
||
{Ahi! serua Italia, di dolore ostello.}
|
||
|
||
Et cum dicit:
|
||
|
||
{O auarizia, che puoi tu più farme.}
|
||
|
||
Et ita de multis exclamationibus et increpationibus generalibus et particularibus. Ergo bene qui fuerat in uita pastor, post mortem peperit pauonem, idest pulcerrimum librum istum.
|
||
|
||
Florentinus uocabulum est propriae nationis; argumentum enim sumitur a patria. Florentia autem, iuxta uocabuli allusionem, florentissima urbium, hunc florem peperit mundo, qui attulit tantum fructum, licet non nouerit eum, sed expulerit a se cum erat in ipso flore aetatis, fortunae, et dignitatis. Unde quemadmodum iste poeta illustris XI Cap. Paradisi beatum Franciscum appellat Solem, et locum originis illius Orientem, ita ego merito ipsum Dantem dixerim Solem, qui modernis temporibus illuxit ambulantibus in tenebra ignorantiae poeticae facultatis; et Florentiam Orientem, quae hunc praeclarissimum Solem emisit in mundum. Natus est autem iste fulgentissimus splendor Italicus in praefata patria sua, uacante romano imperio, post mortem Federici secundi, famosi Imperatoris Romanorum, anno salutiferae Incarnationis regis uniuersi MCCLXU, sedente Urbano Papa quarto. Haec de autore.
|
||
|
||
Materia, siue subiectum huius libri, est status animae humanae tam iunctae corpori, quam a corpore separatae: qui status uniuersaliter est triplex, sicut autor tres facit partes de toto opere. Quaedam enim anima est posita in peccatis, et ista dum uiuit cum corpore, est mortua moraliter, et sic est in Inferno morali: dum est separata a corpore, est in Inferno essentiali, si obstinata insanabiliter moritur. Alia anima est quae recedit a uiciis, et ista dum est in corpore, est in Purgatorio morali, scilicet in actu poenitentiae, in quo purgat sua peccata: separata uero a corpore, est in Purgatorio essentiali. Tertio est alia anima in perfecto habitu uirtutis, et ista uiuens in corpore est quodam modo in Paradiso, quia in quadam felicitate, quantum est possibile homini in hac uita miseriae: separata post mortem, est in Paradiso coelesti, ubi fruitur uisione Dei, in quo est uera et perfecta felicitas. Est autem hic utiliter aduertendum quod aliqui descripserunt Infernum moraliter tantum, sicut antiqui poetae Uirgilius et Homerus, quia omnia supplicia, quae finguntur a poetis esse in Inferno, reperiuntur in hoc mundo uicioso, qui est Infernus uiuientium. Alli uero descripserunt Infernum essentialiter, sicut sacri Theologi et sancti Doctores. Nunc autor noster tamquam poeta christianissimus utrumque Infernum describit, alterutro calle procedens, nunc de morali, nunc de essentiali loquitur, ut patebit clare in processu. Nec dicas, ut aliqui dixerunt, quod materia libri sit Comoedia; nam Comoedia est stylus, non materia. Unde sicut inconuenienter dicitur, materia Uirgilii est tragoedia, Horatii Satyra, et Ouidii Comoedia, ita est in proposito.
|
||
|
||
Intentio autoris est optima; intendit enim facere hominem bonum, quia intendit tum metu poenarum, tum exhortatione praemiorum homines reuocare ad cultum uirtutis, proponens supplicia debita uiciis et praemia debita uirtutibus; nam secundum sententiam Horatii:
|
||
|
||
*Oderunt peccare boni uirtutis amore,
|
||
Oderunt peccare mali formidine poenae.*
|
||
|
||
Intendit itaque grauissimis poenis mordere uiciosos, et altissimis praemiis honorare uituosos, et cum hoc sibi ipsi perpetuam gloriam propagare.
|
||
|
||
Utilitas est maxima et desiderabilissima, scilicet cognitio humanae felicitatis, licet sint plurimae utilitates particulares, sed omnes sunt propter istam, et reducuntur ad istam.
|
||
|
||
Liber iste supponitur omni parti philosophiae; et primo Ethicae, in quantum tractat de actibus humanis, puta de uiciis et uirtutibus: Metaphysicae et Theologiae, in quantum tractat de Deo et substantiis separatis, siue angelis: et interdum Physicae, quoniam scilicet interserit quaedam naturalia: tamen proprius et principalius supponitur Ethicae, ut per se patet.
|
||
|
||
Libri titulus est talis: Incipit prima Cantica Comoediae Dantis Aldigherii poetae Florentini, in qua tractatur de Inferno. In hoc titulo, primo tangitur ordo, siue causa formalis, cum dicitur prima; sequitur enim secunda. Ad quod notandum quod forma istius libri est duplex, scilicet forma tractatus et forma tractandi. Forma tractatus est composito rhythmica, suauitate eloquentiae et grauitate sententiae condita. Forma tractandi est modus agendi, et ordo quem seruat, qui est multiplex, scilicet diffinitiuus, diuisiuus, probatiuus, improbatiuus, et exemplorum positiuus. Diffinitiuus, quia saepe diffinit; diffinit enim fidem, spem, et ita de multis. Diuisiuus, quia diuidit Infernum per circulos, Purgatorium per gradus, Paradisum per spheras; et ita de multis. Probatiuus, quia saepe probat dicta sua rationibus et persuasionibus. Improbatiuus, quia saepe improbat dicta aliorum, ut saepe patet. Exemplorum positiuus, ut patet per totum.
|
||
|
||
Hic liber merito appellatur Cantica; sicut enim in sacra Scriptura quidam liber Salomonis appellatur Cantica Canticorum per excellentiam, ita ista liber in poetria. Nam cum omnis poeta cantet, hic tamen dulcius et delectabilius canere uidetur. Deinde tangitur in titulo stylus poeticus. Ad quod notandum est quod est triplex stylus scilicet, tragoedia, satyra, et comoedia. Tragoedia est stylus altus et superbus; tractat enim de memorabilibus et horrendis gestis, qualia sunt mutationes regnorum, euersiones urbium, conflictus bellorum, interitus regum, strages et caedes uirorum, et aliae maximae clades; et talia describentes uocati sunt tragoedi, siue tragici, sicut Homerus, Uirgilius, Euripides, Statius, Simonides, Ennius, et alii plures. Satyra est stylus medius et temperatus, tractat enim de uirtutibus et uiciis; et talia describentes uocantur Satyri, siue Satyrici; sunt enim satyri uitia reprehendentes, sicut Horatius, Iuuenalis, et Persius. Comoedia est stylus bassus et humilis, tractat enim uulgaria et uilia facta ruralium, plebeiorum, et humilium personarum; et talia describentes uocantur comoedi, siue comici, sicut Plautus, Terentius, Ouidius. Modo est hic attente notandum quod, sicut in isto libro est omnis pars philosophiae, ut dictum est, ita est omnis pars poetriae. Unde si quis uelit subtiliter inuestigare, hic est tragoedia, satyra, et comoedia. Tragoedia quidem, quia describit gesta Pontificum, Principum, Regum, Baronum, et aliorum magnatum et nobilium, sicut patet in toto libro. Satyra, idest reprehensoria; reprehendit enim mirabiliter et audacter omnia genera uiciorum, nec parcit dignitati, potestati, uel nobilitati alicuius. Ideo conuenientius posset intitulari satyra, quam tragoedia, uel comoedia. Potest etiam dici quod sit comoedia, nam secundum Isidorum Comoedia incipit a tristibus et terminatur at laeta. Et ita liber iste incipit a tristi materia, scilicet ab Inferno, et terminatur ad laetam, scilicet ad Paradisum, siue ad diuinam essentiam. Sed dices forsan, lector: cur uis mihi baptizare librum de nouo, cum autor nominauerit ipsum Comoediam? Dico quod autor potius uoluit uocare librum Comoediam a stylo infimo et uulgari, quia de rei ueritate est humilis respectu litteralis, quamuis in genere suo sit sublimis et excellens. Deinde tangitur in titulo causa efficiens, cum dicitur Dantis Aldigherii; et materia, cum dicitur, in qua agitur de Inferno, siue causa materialis et subiectum libri primi.
|
||
|
||
His praeambulis pro euidentia praecursis, nunc ad libri diuisionem ueniendum est. Autor noster considerans triplicem esse hominum uitam, scilicet uiciosorum, poenitentium, et uirtuosorum, opus suum distinxit in tres partes, scilicet Infernum, Purgatorium, et Paradisum. In Inferno tractat de punitione uiciosorum: in Purgatorio de conuersione poenitentium: in Paradiso de praemiatione uirtuosorum. Quorum librorum quilibet diuiditur per capitula, quae appellantur cantus propter consonantiam rhythmorum; et quilibet cantus per rhythmos. Primus liber diuiditur in duas partes principales, scilicet in prooemium et tractatum. Prooemium continet tria capitula, in quorum primo autor proponit, in secundo inuocat, in tertio autem incipit tractatum. Primum capitulum potest diuidi in quinque partes generales, in prima quarum autor describit uisionem unam, in qua fingit se reperisse in quadam silua. In secunda ostendit qualiter peruenit ad quemdam montem, ibi: Ma poi che fui. In tertia ostendit quomodo sibi uolenti ascendere illum montem obuiauerunt tres ferae infestae, impedientes eius iter, ibi: {Ed ecco quasi}. In quarta ostendit quomodo quidam occurrit sibi ad eius succursum, ibi: {Mentre ch'io ruinaua}. In quinta ostendit quomodo ille dederit sibi suum succursum, ibi: {A te conuien tenere altro uiaggio}. Unaquaeque istarum partium habet plures particulas speciales, quas explicabo discurrendo per singulas. Ad primam ergo partem generalem dico, quod autor describit suam uisionem; et primo tangit quo tempore apparuerit sibi ista uisio, scilicet in medio cursu humanae uitae. Sed antequam descendam ad expositionem litterae, oportet praenotare quod autor noster fingit se habuisse hanc mirabilem salutiferam uisionem in MCCC anno, scilicet Iubilaei, in quo erat generalis indulgentia peccatorum, et in die Ueneris sancti, in quo facta est redemptio peccatorum, ita quod merito autor poterat bene sperare in sui conuersionem et operis prosperationem. Describit autem hanc suam uisionem distincte per tempora, quam tamen totam simul habuerat, sicut Moyses describit Genesim, et Ioannes Apocalypsim. Quod pro tanto dixisse uelim ut multa puncta elucescant, quae uiderentur obscura hoc ignorato. Autor enim describit multa facta post istud tempus, et saepe per multos annos, et sic quasi propheta uidetur praedicare futura, cum tamen nouerit illa iam facta cum scripsit, sed fingit se illa praeuidisse in illa uisione sua in praedicto millesimo, quae tamen postea diuersis temporibus scripsit.
|
||
|
||
Nunc ergo ad expositionem literae dicit autor: {Nel mezzo del cammin di nostra uita} ec. Sed quod est medium iter nostrae uitae? Dicunt aliqui quod dimidium nostrae uitae est somnus, quia Philosophus dicit primo Ethicorum quod nihil differunt felices a miseris secundum dimidium uitae, et appellat dimidium uitae somnum. Uidetur ergo autor uelle dicere se habuisse hoc per uisionem in somno, sed hoc non ualet, quia, ut dicit commentator philosophus, per somnum intelligit ibi quietem: non enim est uerum quod homo dormiat medietate temporis. Alii dicunt quod dimidium nostrae uitae est nox; tantum enim habemus in mundo isto de tenebra, quantum de luce, et autor noster uisionem habuit de nocte. Uisiones enim et subtiles imaginationes, ut plurimum, adueniunt in nocte, quando anima magis recolligit se ad se, et est magis semota a curis temporalibus; quo tempore ratio discurrit et considerat quomodo expendiderit tempus suum, et in quibus, quasi in uanis. Sed certe, quamuis istud totum uerum sit, tamen non est intentio autoris hic, quia autor describit clare istud tempus paulo infra cum dicit: {Temp'era dal principio del mattino}. Unde dico quod autor describit tempus annorum suae uitae, in quo incoepit istud opus. Uidetur ergo posse dici quod sit tempus triginta annorum, quia secundum Aristotelem, libro Politicorum, anni hominis communiter sunt sexaginta. Alii tamen dicunt quod tempus triginta trium annorum, quia Christus tanto tempore uixit, et teste Apostolo omnes resurgent in ea aetate, in qua mortuus est Christus. De hoc tamen non uideretur multum curandum, quia, teste Philosopho: *quae parum distant, nihil distare uidentur*. Sed quidquid dicatur, ueritas est, quod autor per istud medium intendit tempus XXXU annorum, sicut ipsemet testatur alibi, et tale quidem tempus bene uocat dimidium uitae; satis enim probabile uidetur quod homo communiter usque ad XXU annum sit in incremento, aliis XXU annis in statu, aliis XXU in declinatione; quod confirmat autoritas Prophetae dicentis: *dies annorum nostrorum in ipsis septuaginta annis*. Et addit: *quod si peruenerit ad LXXX, amplius labor et dolor*. Et dato quod dictum tempus non esset dimidium uitae, tamen stat adhuc et constat, quod autor incoeperit opus suum in XXXU anno, si consideras tempus natiuitatis eius, quod iam positum est supra; sed autor incipit in MCCC, quod ipsemet scribit in Inferni capitulo XXI. Et dicit: {mi ritrouai per una selua oscura}: ista siquidem sylua est mundanus status uiciosus, qui metaphorice appellatur sylua; sicut enim in sylua est magna diuersitas arborum, ita in mundo isto diuersa uarietas hominum et animorum. Unde Persius poeta:
|
||
|
||
*Mille hominum species, et rerum discolor usus:
|
||
Uelle suum cuique est, nec uoto uiuitur uno.*
|
||
|
||
Et dicit: {questa selua seluaggia e aspra e forte}; sed contra imo uia uiciorum uidetur plana, leuis, et delectabilis; quod patet inductiue discurrendo per singula uicia. Superbia siquidem delectabilis uidetur: quid enim est superbire nisi super alios uelle ire? Hoc autem est tam delectabile multis, quod saepe frater interficit fratrem, et filius prodit patrem: delectabilissimum ergo est principari, ut testatur Philosophus libro Rhetoricorum. Inuidia sequitur superbiam, tamquam propria filia matrem, ut ait Augustinus. Ira est tam delectabilis quod Aristoteles refert Homerum dixisse quod ira est dulcior melle distillante, quoniam appetitus uindictae est. Hoc autem scribit Homerus libro suae Iliados. Auaritia autem uidetur ualde delectabilis: quid enim dulcius lucro, quod non permittit laborantem fatisci? Accidia est delectabilis, quia delectabile est quiescere et non laborare, ut dicit Philosophus praedicto libro Rhetoricorum. De luxuria et gula, qualiter et quare sint delectabilissimae, assignabitur ratio naturalis infra, capitulo UI. Respondendum breuiter quod uia uiciorum a principio uidetur dulcis, sed finis eius amarus. Contrarium est de uia uirtutum, ut paulo post dicetur.
|
||
|
||
Et subdit causam, quae mouerit ipsum ad descriptionem istius syluae, dicens: {Ma dirò d'altre cose ch'iui ho scorte}, idest quas uidi ibi in illa sylua, scilicet de uiciis et uiciorum suppliciis; {per trattar del ben ch'i' ui trouai}; quasi dicat: quamuis dixerim quod ista sylua sit tam amara, tamen dicam de his quae uidi in ea, causa tractandi de bono quod reperii ibi. Sed quid est istud bonum? Dicunt aliqui: certe uirtutes et bona moralia reperiuntur in isto mundo inter uicia, sicut rosa inter spinas. Tu uero dic et melius quod bonum, quod hic reperitur, est multiplex; nam per istam inspectionem et considerationem uiciorum et suppliciorum eorumdem apparet punitio malorum, emendatio multorum, et perfectio bonorum. Poena etiam in se bona est, ratione iustitiae quae bona est, ut testatur Boetius in quarto.
|
||
|
||
{Io non so ben ridir.} Hic autor facit antipophoram, idest respondet quaestioni tacitae; posset enim quis obiicere: quare ergo intrabas istam syluam, ex quo est tam amara? Respondet autor se nescire, quia erat plenus somno quando intrauit. Sed quis est iste somnus? Certe potest tripliciter considerari: primo secundum opinionem Platonis, qui uolebat quod anima, creata ab aeterno, ueniret a stellis ad ipsum corpus, quando erat debite organatum in utero mulieris, et tunc obliuisceretur omnium, quae sciebat, cum prius esset omnia sciens; et sic obliuio potest dici somnus. Alio modo secundum Aristotelem, qui dicit in libro de Anima, quod anima a principio est tamquam tabella rasa, in qua nihil est depictum; unde ipse autor Purgatorii Cap. XUI dicit: {L'anima semplicetta che sa nulla}; et sic ignorantia potest dici somnus. Tertio, secundum Augustinum et alios theologos anima creatur in instanti a Deo quando infunditur in corpus conceptum turpiter, et talis somnus est peccatum; unde Propheta: *ecce enim iniquitatibus conceptus sum, et in peccatis concepit me mater mea*. Ad propositum ergo autor uult dicere: non quaeras quomodo intrauerim istam syluam, idest uiam uiciorum, quia omnes nascuntur mali: immo, antequam nascamur, sumus in ignorantia et peccato; ideo non possum reminisci primi introitus. Nunc ordina literam sic: {Io non so ben ridir}, idest referre, {com'io u'entrai}, scilicet in ipsam syluam tam asperam. Et ecce quare ego nescio; quia {tanto era pien di sonno}, idest adeo eram plenus somno ignorantiae; et dicit {a quel punto}, idest tempore adolescentiae, {che}, idest in quo puncto {la uerace uia abbandonai}, idest quando deserui uiam uirtutum, quae est uera, et ad ueram patriam lucit. Unde nota hic quod homo a principio uitae ambulat cum somno ignorantiae et peccati innati usque ad tempus adolescentiae, sed non meretur, nec demeretur, quia nondum habet usum liberi arbitrii; sed adueniente tempore adolescentiae inuenit biuium, et tunc imminet magnum periculum ne diuertat ad sinistram potius quam ad dexteram; facilius enim declinat ad sinistram, quia assuetus delectationibus sensibilibus, quasi ratione sopita, relinquit uiam rectam uirtutum, et uagatur per abrupta uiciorum. Ideo bene dicit autor quod nescit {redicere} quomodo intrauerit istam siluam, tantum erat plenus somno, quando reliquit uiam ueram. Hoc autem accidit in pluribus, nisi diuina gratia miserante eligant uiam rectam, sicut fingitur de Hercule, ut refert Tullius libro Officiorum, et Liuius narrat de Africano maiore simile.
|
||
|
||
{Ma poi ch'io fui.} Ista est secunda pars generalis, in qua autor ostendit qualiter ipse, diu errans per syluam descriptam, finaliter peruenit ad unum montem, quem sursum aspiciens uidit radiis solaribus illustratum. Sed quis est iste mons? Certe figurat uirtutem, quae alta ducit hominem ad coelum, sicut uallis figurat uicium, quae infima ducit hominem ad infernum; est enim mons propinquus coelo, et per consequens Deo: uallis est uicinior centro, et per consequens inferno, qui est in centro terrae. Dicit ergo autor: {Ma poi ch'io fui appiè d'un colle giunto}, idest ad radices unius magni montis, {là doue terminaua quella ualle}. Et bene dicit; sicut enim uallis terminatur ad montem, ita uicium ad uirtutem sine aliquo medio; uirtus enim et uicium sunt opposita immediata. Et dicit: {Che m'auea di paura il cor compunto}, sicut iam expositum est supra, quia nil timidum facit animum nisi reprehensibilis conscientia uitae. {Guardai in alto:} bene dicit, quia hucusque respexerat ad ista infima sensibilia temporalia; nunc primo coepit erigere caput, idest contemplationem, ad alta uirtualia et aeterna. Unde dicit: {e uidi le sue spalle}. Per terga montis intellige arduitatem et rectitudinem montis, quia mons iste erat altus et rectus usque ad coelum, ut dicetur plenius in Purgatorio: ideo bene per terga, quae sunt recta, figurat repentiam istius montis. Et tangit claritatem istius montis cum dicit: {uestite già de' raggi del pianeta}, idest, iam illuminata radiis solis. Et nota metaphoram propriam; sicut enim ille qui uadit per uallem infimam, diu uadit antequam illucescat sibi, sed cum incipit appropinquare ad montem, continuo incipit uidere solem, ita a simili autor noster diu ambulauerat in tenebra uiciorum, nunc autem incipiebat ascendere ad lucem uirtutum; et per hoc innuit quod uirtus est clara, et reddit hominem clarum. Et nota quod per solem istum moraliter debes intelligere solem iustitiae, scilicet Deum, cuius gratiae radiis mons, idest ardua uirtus, potest lucere in homine, nisi Deo illuminante, ut statim dicetur secundo capitulo sequenti. Ideo bene dicit: {che mena dritto altrui per ogni calle}, idest per omnem tramitem uirtutum et uiam uiuendi recte, quia in saeculo et religione, in operatione et contemplatione, in pace et bello, in infirmitate et sanitate, in opulentia et paupertate; ergo in quocumque statu, gradu, et fortuna homo sit, iste sol ducit hominem recte ad beatitudinem.
|
||
|
||
{E come.} Hic autor describit dispositionem animi sui, quae nata est ex illa quietatione, per unam comparationem pulcerrimam, et breuiter uult dicere quod accidit sibi in illa quietatione, quemadmodum naufrago, qui cum multa anxietate et periculo finaliter perueniens ad litus, respicit sibi a tergo et miratur periculosas undas. Construe nunc litteram et expone sic: {Così l'animo mio ch'ancor fuggiua}, idest qui adhuc erat in fuga uiciorum; quia scilicet exponebat se ad expulsionem uiciorum, {si uolse indietro}, scilicet uersus syluam, {a rimirar lo passo}, idest uiam uiciorum; et dicit, {che non lasciò giammai persona uiua}. Ad intelligentiam istius literae est notandum, quod hic potest esse duplex intellectus: unus, quod omnes transeuntes per uiam uiciorum spiritualiter moriuntur, quia anima quae peccauerit, ipsa morietur, et tunc exponatur litera sic: {che}, idest qui passus uiciorum, {non lasciò}, idest numquam dimisit personam uiuam, quin occiderit ipsam spiritualiter, ut dictum est: et tunc li {persona uiua} stat pro apposito uerbi. Alius intellectus est, quod nullus uiuens in mundo potuit unquam totaliter euitare istam uiam uiciorum ita quod non iret per ipsam, quia septies cadit iustus in die saltem uenialiter, et tunc expone sic litteram: {che}, idest quem passum uiciorum, {persona uiua non lasciò giammai}, quia oportet omnem hominem uenientem in mundum peccare communiter, quia non beata Uirgo uel Christus: et tunc li {persona uiua} stat pro supposito, et debet poni a parte ante uerbi. Et hoc fecit animus meus {così come quei}, scilicet naufragus, {che uscito fuor del pelago alla riua}, cum {lena affannata}, idest magno et periculoso labore, {si uolge all'acqua perigliosa}, idest ad periculosos fluctus maris, {e guata}, idest respicit ipsum periculum manifestae mortis in quo fuit. Et sic nota quomodo comparatio est propriissima ad propositum. Sicut enim ille qui euasit a magno naufragio maris, et territus, pallidus, quasi semimortuus peruenit ad litus quietum, retroflectit se ad periculum; ita a simili autor noster, qui euaserat de mari amarissimo mundi, transiens cum magno labore, et per tot fluctus uiciorum peruenerat ad quietum portum uirtutis, respiciebat ad manifestum periculum mortis animae, in quo fuerat tam diu cum magno timore et dolore. Dicebat enim autor, respiciens ad tempus praeteritum, sibi ipsi: ah miser infelix, quid fecisti per spatium XXXU annorum? uacasti insanis amoribus et uanis honoribus.
|
||
|
||
{Poi ch'ebbi.} Hic autor ostendit quomodo coeperit ascendere montem praedictum, et breuiter uult dicere quod, post illam aliqualem quietationem, ipse resumptus modicum reincoepit ire et uelle ascendere montem praedictum. Et aduerte quod autor tangit morem et actum itinerantis uiatoris, qui percursa longa et aspera ualle, ascensurus montem altissimum, quiescit paululum ad pedes montis, et post quietem iterum incipit itinerare. Ita autor noster, tamquam uiator cum diu errasset per syluam uiciorum, uolens ascendere montem altissimum uirtutis, parum quieuit, deinde coepit ascendere. Dicit ergo: et ego Dantes, {ripresi uia}, idest coepi iterum ire, sed non per syluam, imo {per la piaggia deserta}, idest per praedictum montem luminosum; quem merito uocat plagiam desertam, quia pauci gradiuntur per uiam uirtutis, quae est de difficili. Et tangit modum ascendendi ad montem cum dicit: {sicchè 'l piè fermo sempre era il più basso}; nam simpliciter loquendo, quando homo ascendit montem pes inferior est ille super quo funditur et firmatur totum corpus salientis; ideo dicit quod pes inferior semper erat firmior. Sed moraliter loquendo, pes inferior erat amor, qui trahebat ipsum ad inferiora terrena, qui erat firmior et fortior adhuc in eo quam pes superior, idest amor, qui tendebat ad superna. Amor enim est pes, quo anima graditur; unde ipsemet autor Purgatorii capitulo XUIII, loquens de amore dicit: {e l'anima non ua con altro piede}. Unde: pes tuus, amor tuus. Uel per pedes figurantur affectiones secundum Augustinum; ita quod pes inferior, idest affectio, quam habebat ad inferiora, erat adhuc firmior in animo autoris. Est tamen idem sensus: nec dicas sicut dixerunt multi ignoranter, quod pes inferior sit humilitas, quae est necessaria tendenti ad conuersionem; nam autor in isto Inferno solum intendit facere speculationem uiciorum, ut tradat cogitationem eorum, sed in Purgatorio sigillatim lauabit et mundabit se ab omnibus peccatis, et ideo ibi in primo capitulo figurabit humilitatem per iuncum, siue per uincum: ergo non hic. Construe sic literam: {sicchè il piè più basso sempre era il fermo}. Et hoc feci, {poich'ebbi riposato il corpo lasso}, idest postquam quieui ab illa lassitudine. Et nota quod per pausationem et fatigationem corporis autor dat intelligi quietationem et fassitudinem animi, quae est occultior; ideo indicatur per illam manifeste.
|
||
|
||
{Ed ecco quasi.} Ista est tertia pars generalis, in qua autor ostendit quomodo sibi ascendenti ad montem uirtutis occurrunt tres ferae reuocantes ipsum a tam bono proposito, scilicet, Lontia, Leo, et Lupa. Sed ad aperiendam uiam, primo, quaero quae fera sit ista lontia. Ad cuius intelligentiam uel cognitionem est subtiliter praenotandum, quod tria sunt animalia praecipue habentia pellem uariis maculis distinctam, scilicet lynx, siue lynceus, qui uulgariter dicitur lupus ceruerius, pardus, et panthera. Modo dico quod per lontiam autor potest intelligere lyncem, per quam figurat luxuriam; unde Uirgilius in simili describens habitum Ueneris dicit:
|
||
|
||
*Subcinctam pharetra, et maculoso tegmine lyncis.*
|
||
|
||
Per quod dat intelligi quod luxuria consistit in pelle, quia in apparentia pulcritudinis exterioris. Unde et Boetius in tertio loquens de ista pulcritudine superficiali: *si homines lynceis oculis uterentur, illud Alcibiadis corpus superficie pulcrum, turpissimum uideretur*. Fuit autem Alcibiades Atheniensis inclitus dux et philosophus, pulcerrimus corpore, ut patet per Ualerium, Iustinum, Ieronimum, Augustinum, et alios multos, licet quidam per errorem dicant quod fuerit faemina formosissima meretrix. Sed de hoc non amplius ad praesens, quia impertinens est nostro proposito. Per lontiam etiam potes intelligere pardum multipliciter. Primo, quia pardus est naturaliter luxuriosissimus; ideo bene figurat luxuriam. Secundo, quia pardus habet pellem uarie maculatam, sicut et lynceus: unde Homerus describit Paridem indutum pelle pardi, quia luxuriosus erat. Tertio, quia pardus est multum praesto adeo quod uolare uidetur; et talis est luxuria. Ideo bene Aristoteles, libro Ethicorum dicit, quod Helena omnes aspicientes alliciebat ad concupiscentiam suam, quare senes Troiani fugiebant conspectum eius: ipsa tamen Helena, uisis rugis in facie sua, ridebat eos qui dilexerant eam, ut ait Ouidius de arte amandi. Et per hoc etiam confirmatur quod iam dictum est, scilicet quod luxuria stat in pelle. Quarto, quia pardus cum cepit aliquam feram, sugit totum sanguinem eius: ita recte mulier libidinosa. Quinto, pardus non uult ab homine uideri cum se pascit: ita et mulier luxuriosa, de quocumque pastu loquaris; unde pascens pardum porrigit sibi taciam facie retrouersa. Sexto, pardus quamuis familiariter domesticetur, saepe fallit et prodit, imo saepe uincit leonem fraude: ita et mulier uirum fortissimum forma et fraude uincit. Potes etiam per lontiam intelligere pantheram; nam panthera suo halitu odorifero attrahit ad se alia animalia cum uult pasci, et illa, quae eligit, sibi uorat; ita et foemina, sicut et magnes ferrum, attrahit homines, et quos sibi eligit, consumit. Credo tamen quod autor potius intelligat hic de pardo, quam de aliis, tum quia proprietates pardi magis uidentur conuenire luxuriae, ut patet ex dictis, tum quia istud uocabulum florentinum {lonza} uidetur magis importare pardum, quam aliam feram. Unde, dum semel portaretur quidam pardus per Florentiam, pueri concurrentes clamabant: uide lonciam, ut mihi narrabat suauissimus Boccatius de Certaldo. Ex praedictis igitur patet clare quod autor noster non loquitur hic de uana gloria, sicut aliqui uane opinantur: primo, quia luxuria est primum uicium damnabile, quod inuadit hominem; unde Dantes erat nouem annorum, quando primo captus est amore Beatricis. Secundo, quia uana gloria est filia superbiae, et inseparabiliter comitatur eam. Sed cum autor hic figuret superbiam sub forma leonis, non expediebat expressius figurare inanem gloriam sub specie alterius ferae. Tertio, quia istud uicium non numeratur inter peccata mortalia; unde in toto libro Inferni autor non punit inanem gloriam, cum tamen puniat omnia uicia capitalia, praeter inuidiam: sed quare non inuidiam, dicetur in Purgatorio, capitulo XIII. Quarto, quia autor satis explicat suam intentionem de luxuria Inferni capitulo XUI, ubi dicit: {prender la lonza alla pelle dipinta}, ut declarabitur ibi. His notatis, ordina litteram sic: {ed ecco quasi al cominciar dell'erta}, idest in principio ascensionis, {una lonza leggera e presta molto}, quia nullum uicium uelocius luxuria, nam subito in transitu iacit uenenum oculis; unde mulier uelut basiliscus solo uisu subito interficit hominem: ideo Amor a poetis merito fingitur alatus. Et dicit: {che di pel maculato era coperta}, idest uariis coloribus adornata.
|
||
|
||
{Tempo era.} Hic autor, gratia praedictorum, describit tempus suae uisionis, ut ostendat quomodo ex bona dispositione temporis ipse capiebat spem superandi istam feram. Et primo describit horam diei, illucescente sole, quia tunc maxime solent fieri somnia uera, ut autor saepe dicit in isto libro, quia tunc digestione perfecta et fumis resolutis mens hominis est sobria, quasi uelit dicere autor: non credas somnium meum ridiculosum, tamquam processerit a crapula et ebrietate, imo processit a speculatione sobriae mentis, quia fuit in diluculo, siue in principio lucis. Et subdit qualitatem siue dispositionem temporis, et dicit quod incipiebat uer, et uidetur sic arguere: in hoc tempore Deus fuit multum propitius mundo et creaturae, quia produxit eos in actum, et fecit coelum, tamquam instrumentum naturale, et organum suum, quo disponit omnia ista inferiora: cum ergo coelum nunc sit in ea dispositione, in qua fuit tempore creationis mundi, uidetur quod Deus clementia sua nunc illuminauerit mentem autoris. Dicunt enim astrologi et theologi quod Deus ab initio saeculi posuit solem in ariete, in quo signo facit nobis uer: quando autem sol intrat arietem, tunc attingit circulum aequinoctialem, et facit nobis temperiem; et quia incipit paulatim ascendere, tunc uidetur bonum incipere aliquod opus, quia continuo debet crescere, et de bono in melius prosperari. Ideo bene dicit: {e il sol montaua in su con quelle stelle}, idest sol ascendebat cum signo arietis, quod signum constat ex pluribus stellis. Et dicit: {ch'eran con lui quando l'amor diuino}, idest Deus bonitate et benignitate sua, {mosse da prima quelle cose belle}, scilicet coelos et stellas, et uniuersitatem creaturarum. Et dicit notanter {mosse}, non enim prius mouebantur, quamuis contrarium ponat Philosophus, qui uult quod motus et mundus sit aeternus.
|
||
|
||
{Sicchè.} Hic ex dispositione temporis autor arguit bonam spem quam concipiebat de lontia, idest luxuria uincenda; unde dicit: {sì che l'ora del tempo}, idest mane, {e la dolce stagione}, idest delectabile tempus ueris, {m'era cagione a bene sperare la gaietta pelle di quella fiera}; quasi dicat: dabant mihi causam bene sperandi detractionem pellis illius ferae, idest mortificandi et extinguendi luxuriam, quae stat in pelle, ut iam ostensum est. Et bene dicit {gaietta}; nam mulierem uagam solemus appellare gaiam uulgariter: et hoc etiam innuit quod autor loquatur de luxuria, non de uanagloria. Quod autem hora temporis praestet sibi materiam sperandi uictoriam dictae ferae, satis patet ex iam dictis, quia anima tunc magis sobria et soluta potest facilius compescere concupiscentias carnis, et refraenare passiones; sed secundum non apparet uerum. Unde est hic solerter aduertendum quod autor uidetur expresse dicere falsum; dicit enim quod dulcis dispositio temporis uerni dabat sibi spem uincendae luxuriae, et tamen uidetur totum contrarium ad sensum et experientiam, quia scilicet adueniente uere omnia rationalia et bruta et uegetabilia incitantur ad luxuriam. Dicendum breuiter quod autor uerum dicit: arguit enim sic: si in tali tempore, in quo homo naturaliter disponitur ad luxuriam, ego procurabam et conabar reprimere et conculcare istud uicium tam potens, quanto fortius in futurum? Quasi dicat: nunc est tempus amoenum, nunc est aetas robusta, sed ueniet hyems, ueniet senectus, bene domabo et castigabo carnem: sicut dicit Quintus Curtius de Alexandro magno, quod si uixisset diutius, senectus poterat extinguere iram et ebrietatem, quae uicia iuuentus accendebat in eo. Unde nota quod autor non dicit quod istud tempus faceret ipsum uincere luxuriam, sed dicit quod faciebat ipsum bene sperare; nam spes est tantum de futuro bono.
|
||
|
||
{Mentre ch'io ruinaua.} Ista est quarta pars, in qua autor ostendit qualiter, dum ipse sic infestaretur a praedictis tribus feris, et relaberetur in pristinam caecitatem ignorantiae et uiciorum, occurrit sibi quidam fugaturus nubem a mente eius, et hic erat Uirgilius poeta. Ad quod est diligentissime praenotandum quod Uirgilius figuraliter est ratio naturalis in homine, qui nouit scientias et artes liberales, quae ab intellectu humano sciri possunt per adquisitionem; quam rationem autor bene figurat in persona Uirgilii, quia in eo maxime uiguit ratio naturalis inter poetas. Non mirum ergo si autor cepit Uirgilium in ducem per Infernum et Purgatorium, sed cum uenit ad Paradisum, ratio naturalis deficit ibi, et tunc scientia supernaturalis, quae habetur per infusionem a Deo, scilicet Theologia, habet ibi locum; et sic cessat obiectio quae posset fieri, scilicet, quare, uel quomodo autor acceperit Uirgilium in ducem per Infernum et Purgatorium, cum saltem Purgatorium non nouerit nec in uita, cum fuerit infidelis, nec in morte quia damnatus in Inferno. Certe dicendum est quod ratio naturalis per scientias naturales cognoscit uirtutes et uicia, praemia et supplicia, de quibus agitur moraliter et tractatur poetice in his duobus libris. Unde autor, tractaturus in Purgatorio quaedam non pertinentia ad rationem naturalem, inducit Statium tamquam poetam christianum, qui associat ipsum. Ad literam ergo fingit autor quod unus obtulit se sibi, qui ex longo silentio uidebatur raucus. Sed quare Uirgilius figuratur raucus? Ad hoc potest responderi multipliciter: primo, quia longo tempore steterat sine organis et instrumentis formatiuis uocis, qualia sunt labia, lingua etc.; unde apud poetas saepe inferna appellantur regna silentum. Secundo, potest dici raucus, idest neglectus, quia per multa tempora nullus fuerat ita laudabiliter locutus de Uirgilio, nec ita excitauerat eius materiam quasi dormientem sicut autor noster. Tertio, quia humana ratio, quae per Uirgilium designatur, est modica in usu hominum, et raro loquitur. Quarto, quia ratio autoris hucusque fuerat rauca; nam de rei ueritate autor fuerat pauca locutus hucusque: fecerat enim solum quasdam cantiones et sonitia, de quibus postea uerecundabatur in maturiori aetate. Quinto, quia Uirgilius fuerat tardissimus in sermone, adeo ut fere indocto similis uideretur, ut scribit Donatus super Uirgilium; ipse etiam Dantes fuit tardiloquus multum, ut alibi patebit. Sic ergo patet multiplex sensus tam historialis, quam moralis, et unusquisque uerus. Nunc ordina literam sic: quidam, supple, {che parea fioco}, idest raucus, scilicet Uirgilius, {per lungo silenzio}, idest diuturna taciturnitate, quia steterat iam per mille trecentos annos sine locutione, {si fu offerto}, idest obtulit se, {dinanzi agli occhi miei}, idest intellectui et memoriae meae, {mentr'io ruinaua}, idest interim dum ruerem, {in basso loco}, idest in uallem uiciorum, quae est locus infimus.
|
||
|
||
{Nacqui.} Hic Uirgilius describit se a Principe, sub quo natus est, et per consequens a tempore; et dicit quod natus est sub Iulio Caesare. Sed contra autor uidetur expresse dicere falsum, quia de rei ueritate Uirgilius natus est magno Pompeio et Marco Crasso consulibus, quo tempore Caesar erat priuatus, nec adhuc fuerat consul, nedum imperator; constat autem quod descriptio temporum fiebat a consulibus ante tempora imperatorum. Ad hoc dixerunt aliqui quod istum dictum est penitus falsum, et quod autor pro certo errauit; sed ego nullo modo adduci possum ut consentiam quod Dantes, qui tantum dilexit Uirgilium, et tam plene intellexit, et tanto tempore secutus est eum, ignorauerit illud quod etiam pueri sciunt. Ideo est inspiciendum hic subtiliter quod autor non dicit ista uerba tamquam ipse, sed facit Uirgilium dicere: qui Uirgilius ubique commendat ipsum Caesarem, unde primo AEneidos dicit de eo:
|
||
|
||
*Nascetur pulcra Troianus origine Caesar,
|
||
Imperium Oceano, famam qui terminet astris.*
|
||
|
||
Similiter in libro Bucolicorum deplorat indignam Caesaris mortem, quia nititur complacere Augusto. Modo ad propositum, Uirgilius potius uult denominare originem suam a Caesare priuato, quam ab aliis consulibus; sic ergo bene saluatur istud dictum, {nacqui sub Iulio}. Aliqui tamen aliter exponunt, et sic: {nacqui sub Iulio}, idest florere coepi; quod falsum est, quoniam Uirgilius erat iuuenis et ignotus, quando primo uenit Romam, et coepit florere sub Augusto, ut saepe patet in Bucolica; dicit enim ibi:
|
||
|
||
*Pastores hedera nascentem ornate poetam.*
|
||
|
||
Et exponitur nascentem, idest florere incipientem; erat enim Uirgilius XXUII annorum, quando primo coepit scribere Bucolicam. Sed notandum est hic quod Iulius dictus est a Iulio Ascanio, filio Eneae, ut dicit Uirgilius ibidem:
|
||
|
||
*Iulius a magno dimissum nomen Iulo.*
|
||
|
||
Praeterea notandum est quod hic magnus Caesar uocatus est Gaius Iulius Caesar Dictator, et dictus est Diuus Iulius, ut saepe patet apud Plinium in naturali historia: quod pro tanto dixerim, quia multi fuerunt Caesares, sicut Lucius Caesar, pater istius magni Iulii Caesaris, ut dicit Tullius primo Officiorum; item Quintus Caesar, Sextus Caesar, et alii multi, quos saepe nominat Liuius, Plinius, Ualerius, et plures alii. Et subdit autor: {ancor fosse tardi}. Hic oritur aliud magnum dubium; uidetur enim autor dicere in eodem uersiculo aliud falsum; nam si loquamur historice, Uirgilius non est natus tarde, scilicet circa tempom extrema Iulii Caesaris, sicut aliqui falso exponunt, imo natus est ante consulatum et imperium eius. Uel si loquamur allegorice, sicut alii dicunt, scilicet quod natus est tarde quia non fuit christianus, contrarium uidetur, quia scilicet tunc natus est nimis tempestiue; unde si natus fuisset tardius, fuisset tempore Christi, qui natus est sub Augusto, sub quo mortuus est ipse Uirgilius. Dicendum breuiter quod autor bene dicit et uere; nam si loquamur historice, Uirgilius natus est tarde quantum ad aliquos poetas multos, quia licet dicatur, et sit princeps poetarum latinorum, non tamen primus, imo multi praecesserunt eum, sicut Liuius, Ennius, Plautus, Terentius, Lucilius, et Lucretius, qui mortuus est die qua natus Uirgilius, nam se occidit. Si etiam loquamur allegorice, dico quod bene dicit, quia secundum commune uulgare Italicorum, et usitatum modum loquendi, omne illud dicitur tardum, quod non uenit ad determinatum finem suum, nec consequitur quod petit. Modo Uirgilius, quia non peruenit ad finem perfectae felicitatis, nec saluatus est, merito bene dicitur uenisse tarde. Nonnulli tamen exponunt aliter et sic, scilicet, quod bonus homo numquam potest tam cito uenire in mundum, quod non sit tarde. Alii etiam exponunt istam literam deprecatiue, sic exponentes: {ancor fosse tardi}, idest, oh utinam non fuissem natus tam cito, sed tardius, quia fuissem tempore Christi. Sed licet ista expositio uideatur sana, et bene sonet, non tamen est de mente autoris, si quis bene considerat uulgare florentinum, quia illud {ancor} tantum ualet, quantum quamuis.
|
||
|
||
{Poeta fui.} Hic Uirgilius describit se a sua professione, dicens, {poeta fui}, nam Uirgilius anthonomastice uocatus est poeta: cum enim poetam dicimus, nec facimus expressam mentionem de quo, intelligitur apud Latinos de Uirgilio, apud Graecos uero de Homero. Et tangit principalem materiam de qua scripsit, scilicet gesta Eneae, unde ipse incipit librum Eneidos: *Arma uirumque cano*. Dicit ergo, {e cantai}, idest poetice scripsi nam cantare proprie est poetarum, sicut dicere oratorum, {di quel giusto}, scilicet Enea. Sed contra Seruius commentator Uirgilii dicit quod Eneas fuit proditor patriae, ergo non iustus, imo iniustissimus; et dicit Seruius Titum Liuium hoc dicere. Dico breuiter quod Seruius non bene dicit, sicut et in multis; fuit enim bonus gramaticus, sed saepe non intellexit mentem Uirgilii, imo interdum literam peruertit, et trahit ad reprobum et turpem sensum, sicut in libro Bucolicorum in multis. Dico ergo quod Titus Liuius dicit totum contrarium libro primo de origine urbis circa principium, scilicet quod Eneas non fuit proditor. Et posito quod fuerit uerum Eneam fuisse proditorem, ut aliqui uolunt, tamen Uirgilius intendit ostendere ipsum iustum, ut per hoc ostendat Augusto, in cuius honorem scribit, qualis debet esse princeps, quia scilicet iustus, clemens, et probus; unde ipse dicit de Enea:
|
||
|
||
*Rex erat Eneas nobis, quo iustior alter
|
||
Nec pietate fuit, nec bello maior et armis.*
|
||
|
||
Et dicit, {figliuol d'Anchise}, idest Eneas, qui fuit filius Anchisis, consanguinei regis Priami de domo Dardania. Et descripto Enea a patre, describit ipsum a prouincia et patria, sicut iam descripserat se; unde dicit, {che uenne di Troia}, quae est prouincia. Et tangit patriam cum dicit, {poichè 'l superbo Ilion fu combusto}, idest ciuitas Ilion, quae erat in Troia, fuit cremata, sicut clare dicetur Purgatorii capitulo XII, ubi dicitur de superbia Troiae.
|
||
|
||
{Tu sei.} Hic autor confirmat, ostendens rationem quare debet hoc facere; unde dicit: bene et digne peto, quia {tu sei lo mio maestro}, quia scilicet Uirgilius primus apud Latinos descripsit poetice uicia, et uiciorum supplicia: ideo merito plus sequitur eum, et principalius: ideo uocat eum magistrum, et tamen discipulus superat magistrum. Uel expone allegorice, quia ratio, quae designatur per Uirgilium, est magistra hominis. Et nota hic quod aliqui ex hoc dicto uolunt inferre quod Dantes pro magna parte fuerit furatus a Uirgilio, quod est manifeste falsum cuique intelligenti utrumque: imo Dantes pauca accepit a Uirgilio, imo Uirgilius plura accepit ab Homero, et ab aliis poetis et oratoribus tam Graecis, quam Latinis, ut euidenter ostendit Macrobius quinto de Saturnalibus, ubi detegit fere omnia furta Uirgilii.
|
||
|
||
Et subdit: {tu se' solo colui, da cui io tolsi lo bello stile che m'ha fatto onore}. Sed contra stylus Uirgilii est tragicus, iste comicus, ille literalis, hic uulgaris. Ad hoc respondent aliqui quod autor capit hic large stylum pro materia, et ita autor imitatur Uirgilium in materia, ut dictum est. Uel dic quod litera sit intelligenda similitudinarie sic, quod sicut stylus Uirgilii superexcedit caeteros in litera, ita stylus Dantis in uulgari. Ideo bene dicit, {lo bello stile}, quia nullus pulcrior in genere suo, et dicit: {che m'ha fatto onore}, idest dabit mihi perpetuam famam; et sic nota quod autor ponit pro facto illud quod futurum sperabat, sicut alibi saepe in toto libro promittit sibi famam. Et nota hic sufficit unumquemque scribentem excellere in uno genere; nam et Uirgilius poetarum Latinorum princeps cum in metro ceteros antecellat, in prosa tamen non praeualet: e contra autem Tullius, fons Romanae eloquentiae, quamuis in prosa non habeat parem, in metro multis inferior reperitur; unde Iuuenalis eius carmina eleganter irridet. Ita hic noster Dantes, quamuis in litera non superauerit alios, tamen in uulgari transcendit eloquentiam ceterorum; imo, quod mirabile est, illud quod uiri excellentissimi uix literaliter dicere potuissent, hic autor tam subtiliter et obscure sub uulgari eloquio paliauit.
|
||
|
||
{A te conuien tenere.} Ista est quinta pars generalis, in qua autor ponit responsionem Uirgilii ad suam petitionem, qui Uirgilius dat sibi suum consilium, et spondet auxilium. Et in ista responsione sua primo Uirgilius ostendit quod aliud iter est eligendum; sed statim potest obiici quod autor uidetur cepisse optimum iter, scilicet iter uirtutis per montem. Ad hoc dicunt aliqui quod ista litera debet sic intelligi: {a te conuien tenere altro uiaggio}, scilicet quam declinare ad uallem uiciorum. Sed ista non est intentio Uirgilii, imo Uirgilius ducet autorem ad Infernum per istam uallem tamen aliter quam prius, quia scilicet per uiam speculationis. Ideo mihi uidetur dicendum quod Uirgilius uult dicere, quod adhuc non sit tempus eundi ad montem, quia non potest homo feliciter transire de extremo ad extremum; nam non potest quis statim ex peccatore fieri sanctus, sed oportet paulatim procedere et descendere prius ad Infernum, idest ad cognitionem uiciorum, quia cognitio peccati initium est poenitentiae, et malum nisi cognitum uitari non potest. Uult ergo breuiter dicere Uirgilius: fili mi, oportet considerare poenas Inferni, quae infliguntur homini propter uicia. Nunc ordina sic literam.
|
||
|
||
Autor describit ueltrum a uirtute, et dicit: {terra nè peltro}, idest res terrena, uel pecunia, {non ciberà questi}, idest non pascet istum principem. Et bene dicit {peltro}, est enim peltrum factum ex stagno et ramo; quod est dicere: iste princeps futurus non faciet monetam falsam, sicut aliqui moderni principes, sicut ipse autor scribit de Philippo rege Franciae Paradisi capitulo XUIIII; et iste princeps non uiolabit iustitiam auro, et non uendet causas pauperum, uel libertates populorum, sicut moderni principes et pontifices, immo contrarium faciet. Unde dicit, {ma sapientia, amore, e uirtute}; supple, pascet eum, quasi dicat: sed potius talis erit sapiens, uirtuosus, et amator iusticiae et libertatis, contrarius modernis. Et describit ipsum per originem suam, dicens: {e sua nazion} idest natiuitas {sarà tra Feltro e Feltro}, idest inter coelum et coelum. Et est pulcra et subtilis similitudo; sicut enim filtrum caret omni textura, ita coelum caret omni mixtura, cum sit corpus simplex, non mixtum; quasi dicat quod a bona constellatione coeli et bona coniunctione stellarum nascetur iste princeps. Si dicas ex quibus parentibus, uel de qua patria, autor non specificat hoc; nec est de more astrologorum ita particulariter exprimere futura cum circumstantiis suis. Et ideo mihi uanum uidetur quod aliqui dicunt, quod iste ueltrus nascetur intra Feltrum, quod est in Romandiola, et Feltrum, quod est in Marchia Taruisina. Nec minus ridiculum uidetur quod alii dicunt, quod autor hic loquitur de magno anno. Et hic nota toto animo quod haec uidetur uera expositio istius literae; haec enim fuit propria intentio autoris siue bona, siue mala, ut potest clare demonstrari in multis locis et capitulis libri, et specialiter et expresse capitulo ultimo Purgatorii, ubi ipse autor dicit:
|
||
|
||
{Ch'io ueggio certamente, e però 'l narro,
|
||
A darne tempo già stelle propinque.}
|
||
|
||
Similiter Purgatorii capitulo XX exclamans contra auaritiam dicit:
|
||
|
||
{O ciel, nel cui girar par che si creda
|
||
Le condizion di quaggiù trasmutarsi,
|
||
Quando uerrà per cui questa disceda?}
|
||
|
||
Quasi dicat: quando ueniet ueltrus, per quem lupa recedat de mundo? Et dicit quod ueniet cito Paradisi capitulo XXUII, ubi dicit:
|
||
|
||
{Ma l'alta prouidenza, che con Scipio
|
||
Difese a Roma la gloria del mondo,
|
||
Soccorrà tosto, sì com'io concipio;}
|
||
|
||
et ita in multis aliis locis. Nota etiam quod autor uidetur uelle dicere idem, quod uoluerunt alii multi, siue uere, siue false, scilicet, quod pastores ecclesiae deponantur a dominio rerum temporalium, et sic auaritia finiatur in eis. Quod autem ipsi praelati sint subiectum et centrum ipsius auaritiae, dicit autor ubique per totum, et quasi semper, quando facit mentionem de auaritia.
|
||
|
||
Sequitur: {di quella umile Italia fia salute}; uult dicere quod talis princeps futurus erit principaliter salus Italiae, quia Italia maxime indiget reparatione, et potissime illa pars Italiae, ubi est Roma, quia Italia hodierna die est maxime oppressa, et subiecta tyrannidi, et quia in Italia solet esse sedes sacerdotii et imperii in ea parte, ubi est Roma. Sed quare autor uocat Italiam humilem? Dicunt quidam quod Italia dicitur humilis ironice, idest per contrarium, quia est maxime superba. Sed male; imo debet capi proprie sicut litera sonat, quia hoc idem dicit ipse Uirgilius Eneidos libro secundo, ubi dicit:
|
||
|
||
*...humilemque uidemus
|
||
Italiam.*
|
||
|
||
Et dicitur Italia humilis, idest plana uel mollis, pinguis, suauis, fertilis, mitis, dulcis, tractabilis, ut per se patet; de cuius laudibus et praerogatiuis dicam plene Purgatorii capitulo UI, et alibi saepe. Et dicit: {per cui morìo la uergine Camilla}; per hoc signanter explicat quod loquitur de illa parte Italiae, ubi est Roma; manifestum est enim quod Camilla, et isti nominati, et alii multi mortui sunt pro parte praedicta, et manifestissimum est quod Roma maxime indiget reparatione, quae quodammodo matrona potens, regina Urbium, nunc proh dolor! pro magna parte est serua et sclaua omnium. Et nota quod autor ideo facit mentionem de mortibus praedictorum, ut tacite innuat quod hic princeps futurus reparabit romanum imperium, quod olim ab ipso principio est tanto sanguine partum. Ne autem litera remaneat in aliquo dubia ex ignorantia facti, longam historiam breui narratione perstringam, quae summatim attinget quodammodo totam materiam Uirgilii. Est ergo sciendum, quod sicut scribit Uirgilius UII Eneidos: rex Latinus iam senex regebat populos in pace in partibus Italiae tempore quo Eneas Troianus primo applicuit ad Tyberim. Hic carebat mascula prole; habebat unicam filiam uirginem nomine Lauiniam, quam iam nubilis aetatis multi principes petebant, inter alios unus praecipuus nomine Turnus, pulcerrimus iuuenis, nobilis genere, potens opibus, quem Amata, regina uxor Latini, mater Lauiniae, optabat habere in generum potissime, quia Turnus erat nepos eius, filius reginae Ueniliae, sororis suae, quae erat uxor regis Dauni, et mater Turni. Rex uero Latinus habuerat in responsis quod deberet tradere Lauiniam ipsam genero extraneo; ideo promisit ipsam Eneae, ex quo natum est bellum acerrimum inter praefatum Turnum et ipsum Eneam, et odium implacabile. Hic autem Turnus rex Rutilorum, regnans in ciuitate Ardeae, sicut scribit idem Uirgilius in nono, uenit cum aliis principibus multis et numeroso exercitu contra bastitam, siue nouam terram, quam fecerat Eneas in ripa Tyberis; cum ipse iuisset ad Euandrum regem pro subsidio, qui regnabat in partibus, ubi fuit postea Roma, in monte Palatino. Turnus ergo absente Enea inuasit terram nouellam Troianorum: Troiani, secundum quod praeceperat eis in recessu, continuerunt et muniuerunt se intra fortilicium. Turnus uero magno impetu et clamore coepit prouocare Troianos ad pugnam. Erant autem intra moenia duo socii Troiani, amici arctissimi, quorum alter nomine Nisus erat uir strenuus armorum, alter Euryalus, adolescens pulcerrimus Troianorum, ambo deputati ad custodiam unius portae; quorum alter, scilicet Nisus, adueniente nocte prospiciens exercitum hostium, qui omnes sine ulla custodia iacebant somno et uino sepulti, decreuit uelle ire per Eneam ad Euandrum regem; cui Euryalus audacter se sociauit ad omnia pericula toleranda, licet Nisus recusaret. Isti ergo uere amici, una anima in duobus corporibus, per se sic animati, et persuasi muneribus et promissis Iulii Ascanii egregii iuuenis, filii Eneae, et aliorum nobilium principum Troianorum, exiuerunt portam de nocte, et inuadentes castra hostium fecerunt magnam caedem de multis, et multa spolia rapuerunt more leonis saeuientis in pecudes. Cum autem onusti praeda laete recederent, occurrerunt a casu trecentis equitibus, qui ueniebant ab urbe Latini ad castra Turni cum duce eorum, cui nomen erat Uolscens, qui clamare coepit, et quaerere qui essent, et quo tenderent. Tunc Nisus et Euryalus nihil respondentes intrauerunt siluam proximam, et continuo hostes circumdederunt siluam, claudentes undique passus et uias. Euryalus iunior, detentus a tenebra noctis et onere spoliorum, non potuit euadere. Nisus uero, qui iam euaserat a manibus hostium, retrospexit, nec uidens amicum Euryalum, coepit retrocedere ut quaereret eum, quem paulo post reperit interceptum ab hostibus, et nesciens quid ageret, fluctuans animo, emisit telum, quo percussit in tergo quemdam equitem nomine Sulmonem, qui statim ex uulnere mortifero euomuit animam. Deinde emisso alio telo percussit alium equitem nomine Tagum in capite, et intransfixit per utrumque tempus. Tunc Uolscens dux, accensus ira, non uidens ex aliqua parte autorem harum mortium, conuertit furorem suum super Euryalum, et clamans, tu lues poenas amborum, extendebat ensem super eum. Nisus statim exterritus, non ualens ulterius se celare, nec tantum ferre dolorem, coepit alta uoce clamare:
|
||
|
||
*Me, me, adsum qui feci: in me conuertite ferrum:*
|
||
|
||
ego sum autor totius culpae, iste in nihilo deliquit:
|
||
|
||
*Tantum infelicem nimium dilexit amicum!*
|
||
|
||
Sed hoc non obstante ille dux Uolscens transfixit ense pulcrum pectus Euryali, qui uelut flos succisus ferro moribundus deuenit ad terram. Nisus impatiens morae, ingessit se furibundum in turbam hostium, et petebat solum ipsum ducem inter omnes, et quamuis omnibus circumstrepentibus, immisit ensem fulmineum in os illius uociferantis, et sic moriens ipse animam abstulit hosti. Quo facto quasi laetus proiecit se super amicum Euryalum morientem totus perforatus ab hostibus, et placida morte expirauit super corpore eius. Ideo bene Uirgilius prorumpit in laudem istorum duorum exclamans:
|
||
|
||
*Fortunati ambo! si quid mea carmina possunt,
|
||
Nulla dies umquam memori uos eximet aeuo.*
|
||
|
||
His actis Rutuli detulerunt cum planctu Uolscentem ducem eorum mortuum ad castra, et in castris etiam magnus planctus erat de morte occisorum a Niso et Euryalo. Orto die Turnus armatus duxit exercitum armatum contra terram, et capita Nisi et Euryali affixa hastis cum magno clamore portata et ostensa sunt intrinsecis. Troiani e contra parabant se ad defensionem in parte sinistra, nam a dextera habebant fluuium Tyberim, et breuiter post multa praelia hinc inde facta duo fratres Troiani, magni et magnifici, quorum unus uocabatur Pandarus, alter Bitias, assignati per Eneam ad custodiam unius portae, aperuerunt ipsam, inuitantes sponte hostes ad intrandum, stantes uelut altae turres armati contra ad defensionem. Turnus autem, qui ex alia parte oppugnabat terram, hoc audito, ardens ira praecurrit ad portam Dardaniam contra superbos fratres, et occisis primo aliquot paucis, percussit Bitiam ardentem oculis et frementem animo cum lancea, et prostrauit eum ad terram cum magno fragore, uelut arborem magnam; et continuo Troiani perterriti uersi sunt in fugam. Pandarus autem, uiso fratre suo terribiliter prostrato, clausit portam magnis uiribus, et excludens multos de suis, inclusit Turnum, quem non perpendit inter turbam aliorum. Tunc Troianis trepidantibus, Pandarus accensus ira fraternae mortis coepit exprobare contra Turnum: tu non es nunc in aula reginae Amatae ad procandum Lauiniae filiae suae, nec in medio Ardeae patriae tuae, ubi propriis muris defendaris, sed inter castra inimicorum, nec ulla uia poteris hinc exire. Turnus subridens respondit: si habes aliquid animosae uirtutis, incipe pugnam mecum: certe tu poteris referre Priamo te inuenisse hic alium Achillem. Et continuo erigens se, irruit in eum, et cum ense percussit in media fronte, ita quod caput diuisit in duas partes, ex quo ille moriens corruit ad terram, utraque parte capitis ab utroque humero dependente. Troiani continuo uersi sunt in fugam; et si statim Turnus fuisset aduisatus ad aperiendam portam, et intromittendum suos, ille fuisset ultimus dies bello et genti Troianae, sed furor duxit eum in occisionem hostium. Tandem multis caesis, Troiani coeperunt recurrere ad persuasionem Seresti et Menesthei, principum Eneae, qui exclamans exprobrabat eis: quo fugitis, miseri, quos alios muros habetis? Unus homo clausus inter moenia uestra an tantas mortes nostrorum dederit impune, et tot de melioribus miserit ad infernum? Turnus paulatim cedens saltauit in fluuium, et sospes remeauit ad suos cum magna gloria belli, sicut postea Horatius Cocles fecit per multa saecula tempore quo Porsenna rex Tuscorum obsedit urbem. Post haec, sicut scribit Uirgilius in X, Eneas, cum multis et magnis auxiliis reuersus est, et continuo Turnus duxit aciem contra eum, et post strages multorum tandem Pallas filius regis Euandri, iuuenis animosus, increpans suos fugientes, obtruncauit multos ex hostibus probitate sua. Tunc Turnus, suorum funera cernens, irruit in Pallantem, uelut leo irruens magnanimus in taurum fortem, et illum transuerberauit forti hasta per medium pectus, et continuo rapuit illi prostrato baltheum, quo erat cinctus, qui postea fuit causa mortis ipsius Turni, ut statim dicetur. Uiso succincte de Niso et Euryalo duobus sociis, et duobus aliis fratribus, maximis amicis Eneae, dicere restat nunc de Turno et Camilla maximis inimicis eiusdem, et primo de Camilla. Est ergo sciendum breuiter quod, sicut scribit Uirgilius in XI Eneidos, Metabus rex de gente Uulscorum, pulsus de Priuerno, antiqua ciuitate sua, ob inuidiam et superbam potentiam eius, detulit secum unicam filiam infantulam inter ipsa praelia armorum, quam summe diligebat, et uocauit ipsam Camillam a nomine matris, quae uocata fuerat Casmilla; et non fidens intrare aut inhabitare aliquam ciuitatem, recepit se montibus et siluis, ubi nutriuit hanc filiolam suam lacte equino et ferino. Cum autem puella coepisset primo posse ambulare, assuefecit eam equitationi, uenationi, saltibus, quam armauit sagittis et pharetra, et induit pelle tigridis. Ipsa uero seruauit perpetuam uirginitatem, nec unquam uoluit habere uirum. Ista ergo Camilla uenit in subsidium Turni contra Eneam cum aliquot aliis uirginibus, et inter quas fuit una uocata Tarpeya, altera Tulla, et post multa gesta, tandem apud ciuitatem regis Latini nomine Laurentum, pugnans uiriliter, non ut foemina, spargebat suas sagittas contra Troianos; et etiam fugiens sagittabat a tergo adeo perite quod quot tela emittebat, tot dabat mortes hostibus. Demum post multas caedes ab ea factas, quidam eques Eneae nomine Aruns furtiue secutus illam persequentem unum equitem gloriosum, et caute percussit eam lancea, captata opportunitate temporis et loci, sub mamilla sinistra, et ipse, uulnere dato, subito aufugit perfusus gaudio et timore. Camilla inter manus uirginum suarum manu propria extraxit de pectore telum, ferro remanente inter costas:
|
||
|
||
*Uitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras.*
|
||
|
||
Tunc una ex uirginibus, nomine Opis, totis uiribus tenso arcu percussit sagitta Aruntem, qui continuo mortuus est. Mortua Camilla, uirgines eius arciferae et milites Turni uersi sunt in fugam, non ualentes ulterius sustinere impetum Troianorum, et sic miserabiliter trucidati sunt sub oculis suorum, qui stabant ad defensionem. Posses tamen, lector, credere quidquid scriptum est de Camilla esse forte poetice fictum nisi haec ciuitas Priuernum, quae hodie extat in Campania, similem uirginem produxisset temporibus nostris. Fuit enim, regnante famoso rege Roberto, quaedam insignis uirgo, nomine Maria de Priuerno, ingens corpore, fortis uiribus, audax animo, potens armorum, quae patrem suum ab inimicis interfectum magnanimiter uindicauit, et ipsa etiam uelut noua Camilla numquam uoluit habere uirum. Unde regi Roberto uolenti tradere ipsam nuptui fertur respondisse, quod si ipse haberet aliquem nobilem ex subditis suis, quem perdere uellet, mitteret ad eam. Minus ergo mirari debemus si uiri Priuernates olim in senatu Romano libere et magnifice responderunt; sicut Liuius scribit. Post praelium praedictum Camillae, sicut scribit Uirgilius in XII, mortua Camilla, Turnus ultima desperatione ductus, uidens animos regis Latini et Laurentinorum inclinatos ad Eneam, concurrit in campo cum Enea, qui inuaserat ipsam urbem; in quem Eneas accensus ira irruit tota ui et conatu, et illum cum hasta in modum fulminis percussit in femore. Quo uulnere magnus et superbus Turnus decidit ad terram, et subito factus paruus et humilis coepit Eneam suppliciter protensa manu deprecari, ut misereretur senectutis patris sui Dauni, et redderet ipsum uel uiuum uel mortuum suis, confitens se uictum, et Lauiniam, pro qua tot bella gesserat, esse uxorem ipsius Eneae uictoris, et deponeret odium. Eneas autem pius reuocabat ensem, sed uidens cincturam Pallantis, qua Turnus cinctus erat, quam detraxerat ipsi Pallanti, quando interfecerat eum, statim accensus furore et ira infixit ferrum in pectore eius in uindictam Pallantis amici, et continuo Turnus cum indigniatione et planctu emisit spiritum; et in hac morte Turni Uirgilius finem facit suo operi Eneidorum. His breuiter percursis pro declaratione literae, nunc est ad literam redeundum.
|
||
|
||
{Io cominciai.} Ista est secunda pars generalis, in qua autor mouet dubium Uirgilio de insufficientia sua. Ad cuius rei intelligentiam est bene praenotandum quod ista questio et contentio, quam Autor fingit se hic facere cum Uirgilio, non est aliud quam quaedam lucta mentis et repugnantia inter hominem et rationem. Examinabat enim autor intra se uires suas, et arguebat et obiciebat contra se: tu non es Homerus, tu non Uirgilius; tu non attinges excellentiam famosorum poetarum, et per consequens opus tuum non erit diu in precio; imo, sicut dicit Horatius ad librum suum, cito portabitur ad stationem, et lacerabitur ad dandum saponem. Unde autor incoeperat primo scribere literaliter, postea scripsit uulgariter. Talem luctam mentis expertus sum in me ipso antequam auderem scribere super librum istum tam uniuersalem. Hic autem oritur quaestio, quae solet sepe fieri et merito: quare, scilicet, uir tantae literaturae et scientiae scripsit uulgariter et materne? Dicendum breuiter multis de causis: primo, ut pluribus proficeret, et maxime Italicis, qui prae ceteris in poeticis delectantur, imo quasi soli. Si enim scripsisset literaliter, non profecisset nisi literatis, nec omnibus literatis, sed paucis. Fecit ergo opus nunquam factum, in quo literatissimi et sapientissimi uiri possunt speculari. Secundo, quia autor, uidens liberalia studia, potissime poetica, esse deserta a principibus et nobilibus, qui principaliter solebant in poeticis delectari, et quibus opera poetica solebant olim intitulari, et ob hoc opera Uirgilii et aliorum excellentium poetarum iacere neglecta et despecta, cautius et prudentius se reduxit ad stilum uulgarem, cum iam literaliter incoepisset sic:
|
||
|
||
*Ultima regna canam, fluido contermina mundo,
|
||
Spiritibus quae lata patent, quae premia soluunt
|
||
Pro meritis cuicumque suis etc.*
|
||
|
||
Alii tamen et multi comuniter dicunt, quod autor cognouit stilum suum literalem non attingere ad tam arduum thema; quod et ego crederem, nisi me moueret autoritas nouissimi poetae Petrarcae, qui loquens de Dante scribit ad uenerabilem praeceptorem meum Boccatium de Certaldo: *Magna mihi de ingenio eius oppinio est potuisse eum omnia, quibus intendisset*. His breuiter praemissis nunc ad literam reuertamur. Dicit autor: {Io cominciai}, supple, loqui, et dicere, {poeta, che me guidi}, idest, o Uirgili, qui es dux et ductor meus, {guarda la mia uirtù}, scilicet, uirtutem intellectualem et scientiam, {se l'è possente}, idest sufficiens ad tantum opus et onus, {nanzi che tu me fidi}, idest antequam ex fiducia me committas, {all'alto passo}, idest, ad altam materiam, sicut consulit Horatius in Poetria, ubi dicit:
|
||
|
||
*Sumite materiam uestrs qui scribitis aequam
|
||
Uiribus etc.*
|
||
|
||
{Andoui.} Hic autor remouet alteram partem rationis siue persuasionis, ostendens quod etiam non ualet si Paulus iuit, quia etiam maximus effectus et optimus fructus secutus est ex eo, scilicet confirmatio catholicae fidei. Sed numquid Paulus iuit uiuus ad Infernum? Dicendum breuiter quod iuit ad Infernum, Purgatorium, et Paradisum, quando raptus fuit ad tertium coelum, de quo raptu dicetur Paradisi capitulo. Uel dic et melius quod autor non intelligit Paulum iuisse ad Infernum sed ad Paradisum. Unde uult arguere sic: Si Eneas uiuens iuit ad Infernum, non sequitur quod debeam ire propter causam iam assignatam; et si Paulus uiuens iuit ad Paradisum, non sequitur quod ego debeam ire. Cuius causam assignat dicens: {lo uas d'elezione}, scilicet Paulus, quem Deus elegit sibi tamquam uas legis et sanctarum scripturarum armarium, ut dicit Ieronimus in prohemio super Genesim. Et nota quod uas electionis potest proprie appellari illud, in quo cursor portat literas domini sui, in quibus continetur electio, idest uoluntas Domini; et talis fuit Paulus, quia tamquam nuntius portabat et praedicabat electionem, idest uoluntatem Domini sui. Ita capit Philosophus electionem libro Ethicorum, et fere ubique. {Andoui poi}, idest, iuit postea ad Paradisum, uel utrumque. Et bene dicit postea, quia fere per mille annos ante fuit Eneas quam Paulus. Et dicit: {per recarne conforto}, idest, ut adduceret roborationem, {a quella fede}, scilicet christianae, {ch'è principio a la uia di saluazione}, quia sine fide est impossibile saluum esse quantumcumque habeat quis alias uirtutes; nec sola fides sufficit, quae sine operibus mortua est.
|
||
|
||
{Io era.} Hic Uirgilius uolens probare quod Dantes sit habilis et sufficiens ad tantum opus, facit suas orationes, et incipit ordiri longam fabulam, quare, et quomodo missus fuerit primitus ad eum. Dicit ergo: {io}, scilicet Uirgilius, {era tra color che son sospesi}. Hoc potest intelligi historice, scilicet, quod Uirgilius erat suspensus in limbo sine poena et sine spe, sicut patet in capitulo IU. Uel potest intelligi allegorice, quod ratio Dantis diu fuerat suspensa et dubia utrum aggrederetur tantum opus, ut dictum est; sed Beatrix mouit eum. Sed quae est ista Beatrix? Ad hoc sciendum est quod ista Beatrix realiter et uere fuit mulier florentina magnae pulcritudinis, sed maximae honestatis, ut alibi latius dicetur, praecipue circa finem Purgatorii; quae cum esset octo annorum, ita intrauit cor eius, quod numquam postea exiuit donec uixit, unde semper amauit eam ardentissime per spacium XUI annorum, et continuo cum aetate multiplicatae sunt amorosae flammae, et semper sequebatur eam quocumque pergeret, credens in oculis eius uidere summam felicitatem. Modo ad propositum dico, quod autor aliquando in suo opere capit Beatricem historice, aliquando uero, et ut plurimum, anagogice pro sacra theologia, quae eleganter figuratur per Beatricem; sicut enim Beatrix inter dominas florentinas pulcras et uagas erat pulcerrima et pudicissima, ita theologia inter scientias seculares pulcras et delectabiles est pulcerrima et honestissima. Simile uidimus temporibus nostris in alio poeta florentino; nam Petrarca amauit Laurectam per tempus XXI annorum historice et poetice. Primum patet per tot eius dicta amorosa materna; secundum etiam probatur ex libro Buccolicorum eius et multis aliis: ita enim coelum producit mirabiliter effectus suos. Nec uideatur tib indignum, lector, quod Beatrix mulier carnea accipiatur a Dante pro sacra theologia. Nonne Rachel secundum historicam ueritatem fuit pulcra uxor Iacob summe amata ab eo, pro qua habenda custodiuit oues per XIIII annos, et tamen anagogice figurat uitam contemplatiuam, quam Iacob mirabiliter amauit, sicut autor ipse scribit Paradisi XXII capitulo, ubi describit contemplationem sub figura scalae. Et si dicis: non credo quod Beatrix uel Rachel sumantur unquam spiritualiter, dicam quod contra negantes principia non est amplius disputandum. Si enim uis intelligere opus istius autoris, oportet concedere quod ipse loquatur catholice tamquam perfectus christianus, et qui semper et ubique conatur ostendere se christianum. Unde statim describit excellentiam istius dominae ualde magnificae; et primo a bonitate cum dicit, {e donna me chiamò beata}, quia nulla scientia docet ueram beatitudinem nisi ista; et a pulcritudine cum dicit, {e bella}, quia scilicet habet pulcrius subiectum ceteris, scilicet Deum, qui est pulcerrimus ipse: Et dicit: {talchè di comandar io la richiesi}, quasi dicat, adeo erat beata et pulcra quod requisiui eam et rogaui ut praeciperet mihi. Et in hoc commendat ipsam ab autoritate; nam in ceteris scientiis locus ab autoritate est infirmissimus, in hoc uero ualidissimus.
|
||
|
||
{Temer.} Hic Beatrix facit suam responsionem, et breuiter iuxta promissum dicit, et bene, quod tanta est eius perfectio, quod non potest attingi a miseria humana. Et nota quod uerum dicit; nam, sicut uidemus per experientiam, nec uersutia hereticorum, nec subtilitas philosophorum, nec potentia superborum potest uiolare sacram theologiam; imo ipsa uelut nauicula Petri, quantumcumque exagitetur tempestatibus maris huius mundi, aliquando flectitur, sed numquam submergitur. Quid plus? Illi qui debent esse fundamentum et sustentaculum fidei, faciendo aliis uiam saluatoris sermone et exemplo, sicut praelati et pastores, continuo conantur subuertere istam fidem, sed Deo custodiente non possunt; quod egregie confirmauit quidam Abraam sapientissimus Iudaeus. Unde est sciendum quod in famosa ciuitate Parisius fuit, non est nimis longum tempus, quidam merchator famosus, magnus draperius, nomine Zanothus, de Ciniui, uir legalis, uerax et moralis. Erat et quidam hebreus uocatus Abraam, uir bonus et diues, cum quo Zanothus contraxit familiarem amicitiam, et compatiens errori eius, dolens quod uir tantae uirtutis ex carentia fidei deberet damnari, coepit persuadere illi quod non uellet amplius uiuere in pertinacia sua; et cum diu et saepe hoc fecisset, finaliter Abraam dicit Zanotho quod disposuerat accedere ad curiam romanam. Quo audito Zanothus statim perdidit omnem spem, quam habebat super conuersionem eius, et coepit sibi dissuadere quod non iret, quod hoc facere non poterat sine magno sumptu et multiplici periculo, asserens quod ita erat baptismus Parisius sicut Romae, et quod aeque bene poterat declarari de fide christiana et de omni dubio fidei ibi, ubi erat studium sacrae theologiae. Finaliter Abraam firmus in proposito accessit Romam, et ibi multa didicit a Iudeis suis, et multa uidit et notauit alterantia mentem eius. Deinde reuersus Parisius, interrogatus a Zanotho quid sibi uideretur de Curia Romana; ille cum animo amaricato respondit: malum, quod Deus det pastoribus ipsis, qui sunt uasa omnis turpitudinis, sentina sordium: ibi enim est focina gulae, luxuriae, auaritiae, simoniae, et omnium uilium uiciorum: quae omnia cum bene considero et reuoluo, compellor credere et consentire quod haec sola est uera fides et firma, quae spiritu sancto custodiente conseruatur. Ideo ego, qui ad tua uerba flecti non poteram, intendo omnino esse christianus. Zanothus, qui tristis expectabat contrariam conclusionem, totus exhilaratus iuit cum Abraam ad ecclesiam, et illum fecit solemniter baptizari, et ipse Zanothus leuauit eum de sacro fonte, et ipsum nominauit Iohannem, quem fecit plenissime informari de christiana fide; qui postea fuit semper bonus homo et sanctae uitae. Ad propositum ergo ueniendo ad literam, Beatrix primo praemittit maiorem suae rationis dicens: sola habentia potentiam nocendi sunt timenda, alia uero non. Unde dicit: {temer si dee sol}, idest solummodo, {di quelle cose ch'hanno potentia di far altrui male, dell'altre non}, supple, est timendum, {che non son paurose}, per locum ab oppositis. Uel secundum aliam literam, {poderose}, idest, quae non habent potentiam faciendi alteri malum. Et subdit minorem dicens: {io son fatta da Dio tale}, idest tam perfecta, {sua mercè}, idest gratia sua {che la uostra miseria}, idest ignorantia, et malitia humana, {non mi tange}, idest non attingit me, et per consequens nonn offendit, non uiolat me. Et debet addi conclusio sic: ergo non habeo nec debeo uos timere. Et declaro minorem a simili, quia radius solis non sordidatur a coeno, nec splendificatur a lucido. Et dicit: {nè fiamma d'esto incendio non m'assale}, idest incentiua et concupiscentia huius mundi non inuadit me. Et sic nota quod autor intendit hic de Inferno morali. Nec habet hic locum quaestio quam multi superflue faciunt, scilicet, si uisio damnatorum sit causa passionis ipsis beatis.
|
||
|
||
Et proponit poenam omnibus intrantibus dicens: {lasciate ogni speranza uoi ch'intrate}. Hic nota quod ista est generalis et suprema omnium penarum infernalium, quod nunquam possunt sperare finem uel terminum poenae; ita enim anima damnata uiuit in eterna pena semper, sicut salamandra uiuit in igne aliquandiu. Sed hic statim oritur dubitatio quare, scilicet, Dantes fuerit ita demens quod intrauerit uisa ista scriptura. Dicendum breuiter quod Dantes non intrauit Infernum eo modo quo ceteri obstinati, imo ut exiret, ut statim dicetur in isto capitulo; sicut gratia exempli aliquando uidemus hic, quod aliquis dominus temporalis statuit ut quicumque condemnatus ad talem carcerem numquam possit inde exire; et tamen unus de gratia speciali obtenta a domino intrabit carcerem ad uidendum carceratos et conditionem et penam eorum. Modo iste talis non obligatur ad penam, ideo potest secure intrare.
|
||
|
||
Et exprimit confusionem illam per unam comparationem propriam ualde, dicens: {come la rena}, supple, glomeratur, {quando 'l turbo spira}. Est enim turbo circumuolutio duorum uentorum, qui circulariter agit paleam et puluerem per aerem. Et est comparatio conueniens; sicut enim arena est innumerabilis, ita isti uiles; et sicut arena uilis, sterilis, ab omnibus calcatur, ab omni uento iactatur et disperditur, ita isti uiles inutiles ab omnibus spernuntur et ab omni flatu fortunae iactantur, quia parua aura et modica niuecula contristat eos. Ideo bene dixit formica cicadae, dum illa tempore hiemis peteret pusillum farris, et ipsa peteret, quid fecisti in ista aestate? illa respondente, cantaui; uade, inquit, et nunc salta, et da tibi bonum tempus. Uentus etiam turbinis optime competit istis, quia non est de numero uel genere uentorum, et non durat nisi per paruam horam, et fit solum in paruo campo, non in aliqua regione, et egreditur de nubibus, et uoluitur in girum, sicut recte isti, et aliquando euertit arbores et domos sicut isti. Et isti disperguntur per loca incerta, sicut pulcre ostendetur statim, et sine ordine discurrunt omnes equaliter.
|
||
|
||
Unde subdit eos pulsos in istum aerem caliginosum inferiorem, dicens: {i cieli cacciarli}, idest, quod coeli noluerunt eos retinere, ita quod in nullo coelo remanserunt. Et ecce quare: {per non esser men belli}, idest ne obfuscaretur, in aliquo pulcritudo celorum; cum enim coeli sint corpora perfecta, a perfectis motoribus debent gubernari. {Nè lo profondo inferno li riceue}, idest, nec centrum infimum Inferni recipit eos, imo summum. Et reddit causam, {che alcuna gloria i rei aurebber d'elli}, idest, quia mali angeli haberent aliqualem contentationem ex eis, et eorum turba. Est autem hic notandum quod aliqui uidentur hic dubitare de eo quod autor dicit hic de angelis mediis, quia non uidetur eis bene sonare; sed certe bene dicit, quia secundum Magistrum Sententiarum aliqui angeli mali deiecti sunt in centrum terrae, aliqui remanserunt in isto aere caliginoso inferiori, qui tentant homines; imo etiam dicit quod aliqui sunt deputati solummodo ad tentandum de uno uicio. Ideo merito autor dat istis tristibus condignam societatem, primo, ratione multitudinis, quia sicut illi sunt innumerabiles in numero angelorum lapsorum, ita isti sunt infiniti in numero hominum damnatorum. Secundo, ratione loci, quia illi in aere tenebroso, et isti. Tertio, ratione uilitatis, quam participant isti et illi. Quarto, ratione discursus, quia illi semper discurrunt tentando, isti semper discurrunt mendicando.
|
||
|
||
Ideo eleganter subdit Uirgilius: {non ragioniam di lor, ma guarda e passa}, quia non est faciendus sermo de talibus nisi ita in transitu; non enim debet fieri memoria de istis. Ad quod optime facit illud quod scribit Ualerius Maximus de eo qui incendit templum Dianae apud ciuitatem Ephesum, ut pulcerrimo opere consumpto nomen eius per totum orbem terrarum diffunderetur. Et dicit quod bene fecerant Ephesii tollendo memoriam eius de terra per decretum, nisi quod quidam Theopompus, uir magni ingenii et eloquentiae, nomen illius in suis historiis comprehendit. Unde et Macrobius, libro Saturnalium, facit mentionem de isto mirabili templo, et dicit quod nunqam erat nominandus qui templum Dianae Ephesiae incenderat. Ideo comuni consilio Asiae decretum est ne aliquis aliquo tempore nominaret nomen eius. Ita ad propositum, ut uidemus tota die, isti ribaldi incendunt ad delectationem, ut uideantur scire aliquid facere, unum palacium ualoris plurium milium aureorum, imo sepe unam ecclesiam.
|
||
|
||
{Poscia ch'io n'ebbi.} Ista est tertia pars generalis, in qua autor facit specialem mentionem de uno istorum, et describit in speciali penam ipsorum. Sed autequam descendam ad literam, est praenotandum quod autor dixerat non debere fieri memoriam de istis; tamen, ut eius tractatus sit clarior, fecit singularem mentionem de uno uili pusillanimo, qui magnam fortunam suam uilissime neglexit, et tradidit alteri habendam, ut per illum talem pateat, quid uilitas et pusillanimitas operetur in minimis, quando in magna altitudine fortunae ita praecipitat hominem. Autor enim in omni genere uiciosorum facit mentionem de famosioribus, ut eorum exempla plus moueant animos auditorum, sicut ipse testatur Paradisi capitulo XUII. Ad propositum ergo dicit autor, quod ex omnibus ipse elegit et recognouit animam unius, qui ex uilitate fecit magnam renunciationem. Sed quis fuit iste magnus tristis? Certe communis et uulgaris fere omnium opinio esse uidetur, quod autor noster hic loquatur de Celestino quarto, qui uocatus est frater Petrus de Morono; quod multipliciter probare uidentur. Primo quidem necessario uidentur arguere quod autor dicit: {il gran rifiuto}, et sic antonomasice uidetur debere intelligi de papatu. Certum est enim quod in mundo christiano nulla est maior dignitas maximo pontificatu. Preterea dicunt quod Celestinus plus poterat promereri in labore et cura animarum, quam in quiete et ocio heremi. Unde Petrus Apostolus dicitur arguisse Clementem qui fugiebat papatum. Preterea dicunt quod Apostolus dixit: *laboraui, non fructificaui*, ita quod sufficiebat bono animo laborare, licet non multum proficeret. Preterea dicunt, quantuncumque forte Celestinus fecerit hanc magnam renunciationem bono et puro animo, tamen reputatum fuit sibi generaliter ad maximam uilitatem; quod negari non potest. Sed breuiter, quicquid dicatur, mihi uidetur quod autor nullo modo loquatur nec loqui possit de Celestino. Primo, quia licet Celestinus fecerit maximam renuntiationem, non tamen ex uilitate, imo ex magnanimitate; fuit enim Celestinus, si uerum loqui uolumus, uere magnanimus; magnanimus ante papatum, in papatu, et post papatum. Ante papatum, quia statim audita electione sua, conatus est fugere cum uno discipulo suo nomine Roberto, iuuene salentino, sed ex improuiso circumuentus subita multitudine populi non potuit efficere quod optabat. Fuit et magnanimus in papatu; nam quamuis positus esset in summo culmine dignitatis intra amplum et papale palacium, fecit sibi arctam et heremiticam camerulam, in qua per singulos dies pro certa hora uacabat dulci ocio sanctae: contemplationis, ubi loquebatur cum Deo inter tot laboriosos et amaros strepitus hominum. Sicque uixit humilis in alto, solitarius inter turbas, inter diuicias pauper fuit; et tanto magnanimior, quanto renuntiatio maior. Petrus siquidem Christi primus Uicarius reliquit nauiculam paruam et pauperem, hic uero Petrus successor Petri nauium maximam et ditissimam dimisit, et maxime eo tempore quo erat in maximo precio, quando magna ambitione ab omnibus petebatur; ideo felicius sibi cessit quam Bonifacio, qui onus istud tanto studio quaesiuit, sub quo tamen erat infeliciter moriturus. Cognoscebat enim uir sanctus Celestinus se inhabilem et inutilem officio quod inuitus acceperat, tum quia erat inexpertus et ignarus negociorum seculi, assuetus diu contemplationi in siluis, non in urbibus; tum quia frustra sperabat posse facere fructum ecclesiae Dei, cum uideret illos cardinales incorrigibiles, insanabiles, non posse reuocari a simoniis et aliis cupiditatibus, quibus totum animum intenderant. Post papatum magnanimissimus fuit; nam deposita papali dignitate, quasi quadam grauissima sarcina, pristinam solitudinem tam auide repetebat, ut uideretur captiuus ab hostili carcere liberatus. Sicut enim narrauerunt qui uiderunt, cum tanto gaudio et letitia recedebat, ut non uideretur subtraxisse humerum blando oneri, sel ceruicem minaci securi. Nec mirum; sciebat enim quo redibat, nec ignorabat unde recederet. Recedebat enim ab inferno uiuentium, et redibat ad paradisum uiuentium, nisi sibi obstitisset astutia Bonifacii, qui illum captum retraxit, et retrusit in carcerem sub firma custodia, ubi, si locum mutauit, non tamen animum. Cuius mortui anima ascendens in coelum apparuit Roberto discipulo superius memorato, et persuasit ut in sancta solitudine perseueraret usque in finem, sicut a principio noluerat eum sequi quando prius tractus fuerat ad papatum. Et breuiter eius fama diffusa per totam Italiam, et eius deuotio transcendit Alpes, multisque conuentibus suorum fratrum relictis, multis claruit miraculis, propter quae merita digne extitit sanctorum cathalogo numeratus. Patet ergo ex dictis quod non est standum opinioni uulgi; nam uanae uoces uulgi non sunt audiendae, nec uir sapientissimus Dantes credendus est uirum sanctissimum damnasse ad opinionem uulgi ignari. Quis ergo fuit iste tristissimus? Dico breuiter, sine paeiudicio meliorum, quod fuit Esau: iste enim fecit magnam refutationem quando renunciauit omnia primogenita sua fratri suo Iacob. Nec miretur aliquis de hoc, quia ista fuit maxima renunciatio; nam ex primogenitura Isaac patris eorum descensurus erat Christus; quod tacite praefigurauit ipse Isaac quando fecit filium iurare super femur suum. Nam non sine quare fecit fieri tam nouum genus iurationis; fecit etiam istam renunciationem ex maxima uilitate, scilicet ex uentris ingluuie, pro edulio lentis. Ideo autor signanter dixit, {per uiltate}. Ex quo Esau merito reponitur inter istos pultrones, uiles, tristes, qui sepe pro modico cibo inducuntur ad uendendum magna bona. Unde recte uidetur de numero suprascriptorum inutilium, qui nati sunt in mundo ad damnum et destructionem fructuum terrae. Si tamen quis uelit omnino resistere, et dicere autorem intellexisse de Celestino, audebo dicere, nisi temerarius uidear, quod honestius et sanctius de uiro uili et uoraci, quam de sancto et animoso. Et tamen pro excusatione autoris dicam quod nondum erat sibi nota sanctitas hominis; fecerat enim Celestinius renunciationem recenter forte per biennium antequam autor ista descripsit, et nondum erat canonizatus; nam Celestinus postea canonizatus fuit a Clemente papa quinto anno Domini millesimo CCC.o XIII.o Praeterea autor erat iratus Bonifacio, Autori exilii et expulsionis eius. Qui Celestinus donauerat sponte Bonifacio summum pontificatum. Unde autor sepissime dicit magna mala de Bonifacio, qui de rei ueritate fuit magnanimus peccator; de cuius gestis multa dicentur in multis locis et capitulis. Nunc ad literam redeundum est. Dicit autor: ego Dantes {uidi e conobbi l'ombra di colui}, idest magni tristis, {che fece il gran rifiuto per uiltale}, in hoc aggrauat fallum, quia si fecisset magno animo non ita imputaretur sibi, {possia che n'ebbi riconosciuto alcuno in tanta multitudine}.
|
||
|
||
Et subdit effectum illius responsionis, et dicit quod uerecunde obmutuit usque ad flumen. Dicit ergo: {alor mi trassi infin al fiume}, scilicet quod non feci uerbum usque quo perueniremus ad ripam Acherontis, {con gli occhi uergognosi e bassi}, et ecce quare: {temendo nel mio dir li fosse graue}, scilicet ne essem nimis molestus sibi ex importunitate uel festinantia. Est autem hic notandum, ne procedam obscure circa istum transitum Inferni, quod olim in medio Italiae, in regione Campaniae, in ea parte quae hodie uocatur Terra laboris, non longe a Neapoli ciuitate, sicut scribit Uirgilius in UIo et in UIIo, fuit ciuitas Cumarum in humili colle. Ibi fuit maximum templum sibillae Cumanae, in ripa lacus qui dictus est Auernus, cuius parietes adhuc hodie apparent alti sed nimia uetustate semiruti, nec habitat aliquis ibi nisi quod uariae aues faciunt nidum suum; et incolae illorum locorum adhuc ostendunt speluncam ipsius Sibillae intra domum. Est autem hic lacus Auernus celebratus carminibus poetarum, ubi dicunt fuisse descensum ad inferos, quia hic locus erat horribilis, et pestilens multiplici ratione. Primo namque lacus est parui circuitus et circumcinctus continuis collibus, et olim erat circumdatus siluis adeo densis, ut modicum spacium remaneret sibi ad exhalandum; unde aer ibi inclusus erat nimis suffocatus. Secundo, quia sibi admiscetur aqua maris, quae ibi corrumpitur. Tertio, quia in circuitu habet uenas sulphureas, quae inficiunt aquam, unde erat ibi densa caligo et fetor sulphureus adeo quod aues desuper uolantes statim necabantur. Ideo merito intrantibus uidebatur Auernus, idest sine delectatione. Hic Auernus habet aquas impotabiles, et gignit paucos pisces, paruos atque nigros, et nullo usui humano commodos, sed multos et maximos aliquando recipit a mari agitato et impulso in eum, qui assuefacti uiuunt ibi, sed nullus piscator infestat eos. Unde uir suauis eloquentiae Boccatius de Certaldo in suo libro de fluminibus scribit se uidisse, regnante famoso Rege Roberto, tam grandem multitudinem piscium eiectam in ripas, ut uideretur quid monstruosum; et omnes erant mortui, et intus nigri in sulphure fetidi ita, quod nullam animal gustabat ex illis, et dicebant uiri prudentes experti de contrata quod uenae sulphureae erumpentes in lacum erant tantae efficaciae ut pisces necarent. Crediderunt etiam antiqui ibi esse iter ad inferos, quia ibi fiebant sacrificia diis infernalibus sanguine humano; unde Ulixes, quem Homerus fingit uiuentem iuisse ad Infernum XI Odysseae, ut magni sapientes opinantur, primo, mactato Helpenore socio suo, reuocauit umbras ab inferis ui sacrificiorum et incantationum, quas consuluit de futuris. Similiter postea Eneas, quem Uirgilius fingit UI Eneidos etiam uiuentem iuisse ad Infernum, immolato Misseno tubicine suo, idem fecit. Sed Uirgilius crudelitatem facti sua eloquentia uoluit excusare: unde ibi est mons in mare extensus, qui de nomine Misseni Missenus uocatur. Finaliter autem Cesar Augustus hunc lacum purgauit faciens incidi et extirpari undique omnes siluas, et sic reddidit locum amenum atque salubrem. Nec miror quod in eadem parte circa praedictum lacum erumpunt fontes tepentes notabilius quam in aliqua parte Italiae, quorum aliqui emittunt cinerem sulphureum ac feruentem. Est etiam aliquis locus ibi, ubi terra sine igne uisibili, sine aquis, producit salutarem uaporem et fumum medicinalem corporibus infirmorum. Ideo bene nouissimus poeta Petrarca in quadam Epistola sua, quam Itinerarium uocat, dicit: sic dicere potes quod in eisdem locis conuenerint remedium uitae et horror mortis. Infra Missenum etiam sunt Baiae, sic appellatae a quodam socio Ulyxis ibi sepulto, uere hibernae deliciae Romanorum; quod marmorum uestigia adhuc testantur. Haec breuiter dicta sint historice de isto passu, et transitu ad inferos, qui dicitur Auernus et Acheron. Allegorice uero Acheron figurat in generali mundanam concupiscentiam, per quam omnes transeunt ad Infernum.
|
||
|
||
{Quinci.} Hic Uirgilius postquam respondit ad duo quesita per autorem, nunc respondet ad unum non quesitum, scilicet, quare superius Charon dederit sibi repulsam, et noluerit acceptare ipsum in naui. Assignat ergo nunc rationem dicens: {quinci non passa mai anima bona}. Ad intelligentiam autem istius est subtiliter aduertendum quod homines dupliciter uadunt ad Infernum, idest ad statum uiciorum: aliqui enim uadunt ut nunquam reuertantur, scilicet qui nunquam penitendo dimittunt peccata, et moriuntur obstinati in eis, et isti finguntur transire omnes per Acherontem in Infernum nunquam euasuri. Aliqui uero sunt qui uadunt ad Infernum, idest incidunt in peccata, non tamen perseuerant in eis, imo emendantur, et tales exeunt de Inferno per penitentiam. Et talis fuit autor noster. Ideo bene fingit quod transit per Infernum, postea euadit per Purgatorium, nec reuertitur per uiam primam, scilicet, quia non relapsus est in peccata.
|
||
|
||
{Finito questo.} Hic autor ultimo describit transitum suum ualde occulte. Unde ad intelligentiam istius passus obscuri est sciendum quod aliqui exponunt istam literam fortem leuiter, et dicunt quod autor fingit se incidisse in sincopim ut transiret fetulentam paludem Acherontis sine turbatione sensus. Sed ista est friuola expositio; nam fictio nostri autoris habet altiorem intellectum. Ideo aliqui uiri famosi subtilius uidentur exponere: dicunt enim quod autor sub ista fictione uult dicere quod ipse intrauit Infernum, idest uiam uiciorum, per superbiam et superbam gloriam. Sed quidquid dicant omnes, mihi uidetur quod ista non sit intentio autoris, quia autor iudicio meo non loquitur hic de tali introitu Inferni, de quo capitulo primo, ubi fingit se reperisse in silua obscura, et se nescire redicere quomodo intrauerit illam, imo uult ostendere quomodo ductu rationis intrauerit speculationem uiciorum, ut illa cognita exiret. Ideo bene fingit se transiuisse per somnum, idest per profundam abstractionem mentis, ita quod exiuit extra se ipsum raptus in extasim, uiso infelicissimo fine impiorum, qui sine spe uidendi unquam celum uel Deum intrabant aeternam mortem perpetuo cruciandi. Nunc expone sic literam: {finito questo}, idest, postquam cognoui ex Uirgilio, et uidi clare qualis erat uia peccatorum et qualis uia uitiosorum, statim {la buia campagna}, idest obscura ista riperia Acherontis, {tremò sì forte}, idest immisit in me tantum tremorem et timorem, quod adhuc remanet radicatus in mente mea. Unde dicit: {che la mente}, idest memoria, {ancor mi bagna di sudor}, quasi dicat, quod quandocumque recordor, totus sudo anxietate et angustia. Ideo dicit: {de lo spauento}, ex terrore et timore, quem tunc concepi.
|
||
|
||
Et subdit responsionem Uirgilii dicens: {e quei}, scilicet Uirgilius, {che 'ntese il mio parlar coperto}, quia scilicet feceram petitionem occultam, quia cooperte tetigeram ipsam, et tacite dixeram: uos, magni philosophi et poetae, quid profecit uobis ad salutem uestra sapientia magna sine fide? Certe nihil, quia antiqui patres, qui simpliciter et fideliter crediderunt, extracti sunt de carcere isto, ubi uos estis perpetuo permansuri.
|
||
|
||
Et ab isto transit ad aliam etatem dicens: {di Moisè legista e obediente}. Uocat Moysem legistam quia, sicut scribitur libro Exodi, Deus tradidit leges Moysi, in quibus continentur X praecepta Decalogi, quae ipse tradidit populo Hebraeorum. Et dicit, {obediente}, quia obedienter fecit omnia praecepta Domini liberando populum Dei de manibus Pharaonis, et ducendo ipsum per desertum XL annis uersus terram promissionis, sicut tangitur Purgatorii capitulo XUIII et penultimo Paradisi. Deinde autor reuertitur ad aliam etatem superiorem, et sic uide quod non seruat certum ordinem.
|
||
|
||
Et ultimo nominat magnum patremfamilias dicens: {Israel}, idest, Iacob, et interpretatur uidens Deum, {col padre}, scilicet, Isaac, {e coi suoi nati}, idest, filiis. Fuerunt enim XII filii Iacob ex uxoribus et ancillis. Ad cuius rei cognitionem est sciendum quod Iacob, ut fugeret furorem fratris Esau, quem ipse fraudauerat benedictione et successione patris sui Isaac, iuit in Syriam ad ciuitatem Karan ad domum Laban fratris matris suae Rebeccae, qui Laban habebat duas filias, unam maiorem, cui nomen erat Lya, alteram minorem cui nomen erat Rachel. Sed Lya habebat oculos lipientes, Rachel uero decoram faciem, et uenustum aspectum. Et ut breuiter dicam, Iacob conuenit cum Laban auunculo suo de custodiendo oues eius per septennium pro habenda Rachele minore, quam ualde amabat. Seruiuit ergo UII annis, qui uisi sunt sibi pauci dies prae magnitudine amoris. Adueniente autem tempore nuptiarum, Laban fraudulenter supposuit filiam maiorem Lyam, qua cognita Iacob conquestus est socero de fraude, quam sibi fecerat. Ille autem se excusauit quod non erat consuetudo in illo loco ut filiae minores prius nuptui traderentur. Deinde dedit sibi Rachel amatam cum pacto quod seruiret sibi per aliud septennium. Iacob ergo, habita Rachel, praetulit amorem secundae priori. Sed Dominus uidens quod Iacob despiciebat Lyam, fecit eam foecundam prole, Rachel uero sterilem. Lya ergo peperit UI filios, quorum primus dictus est Ruben, secundus Symeon, tertius Leui, quartus Iudas, quintus Isachar, sextus Zabulon. Rachel habuit tantum duos filios, primum Ioseph, secundum Beniamin, in cuius partu mortua est. Ideo bene dicit Augustinus: *Rachel pulcrior, sed Lya fecundior*. Iacob etiam genuit duos filios ex Bala ancilla Rachelis, scilicet Dan et Nepthalim, et alios duos ex Celpha ancilla Lyae, scilicet Gad et Asser. Ex istis autem XII filiis natae sunt XII tribus Israel, quae postea excreuerunt in tantam multitudinem in Egipto, quod sexcenta milia hominum exiuerunt cum Moyse tempore Pharaonis. Et hoc est cur autor fecit mentionem expressam de natis Israel, et nominat specialiter unam ex uxoribus eius amabiliorem, scilicet Rachel. Unde dicit: {e con Rachel, per cui tanto fee}; quia scilicet per XIU annos seruiuit Laban socero suo in pascendis gregibus. Stetit tamen per XX annos apud eum, et Laban sepe deceptorie mutauit sibi pacta. Tandem reuersus est domum fratris sui factus diues, cum uxoribus, ancillis, armentis, gregibus, et prosperatus est ambulans in uiis Domini, ut alibi sepe dicetur. Et hic nota, lector, quod haec habentur ex libro Genesis; et quia quotidie publice praedicantur, et nota sunt, ideo leuius pertranseo, quia alia multa minus nota restant dicenda in isto capitulo.
|
||
|
||
{Non era.} Hic autor fingit se reperire locum luminosum in dicta silua cum igne fulgenti. Ad cuius rei intelligentiam est prenotandum, quod iste ignis figurat fulgorem gloriae et claritatem famae uirorum illustrium, per quod autor dat intelligi quod in isto Inferno uiuentium isti uiri clari et famosi gaudent priuilegio, quia inter alios supereminent, celebrantur, laudantur, honorantur, et sunt quodammodo sine cruciatu penarum, quia sunt sine magnis uiciis, ad quae sequitur magna pena etiam temporalis, sicut patebit in processu, in singulis generibus uiciorum, neque agitantur casibus fortunae, sicut uulgus, quia uirtute et prudentia sua omnia moderantur. Ad literam ergo dicit autor: {Non era lunga ancor la nostra uia di qua dal sono}, idest non multum iueramus post introitum primi circuli, ubi terribilis sonus lamentorum excitauit autorem dormientem, ut patuit in principio capituli: uel secundum aliam literam: {di qua dal sonno}, idest postquam excitatus sum ab illo somno; est tamen idem sensus; {quand'io uidi un foco, che uincea hemisperio di tenebre}, idest superabat et fugabat tenebras Inferni in parte illa; nam Infernus ponitur ab autore esse a centro terrae supra, ita quod est sub nostro hemisperio superiori, quod autor uocat hemisperium medietatis coeli, unde dicitur ab hemi, quod est dimidium, et sphaera. Unde hemisperium superius appellatur illa medietas celi, quae est supra terram: ita hemisperium inferius illa medietas celi, quae est infra terram; nam semper sex signa sunt supra terram, et sex infra, de quibus hemisperiis sepissime fit mentio in isto libro. Ergo bene fingit autor quod ignis uincebat hemisperium superius, quod est hemisperium tenebrarum, quia gloria istorum claret per totum, et uincit tenebras ignorantiae et uiciorum aliorum.
|
||
|
||
Et tangit aspectum ipsorum dicens: {auean sembianza nè trista nè lieta}. Hoc potest intelligi dupliciter: uno modo, quod non habebant spem neque penam: uel tangit habitum sapientis, qui tenet medium uirtutis in omnibus. Uidetur ergo dicere, quod erant uiri autorizabiles, graues, et maturi.
|
||
|
||
{Quegli èe Omero poeta soprano.} Ad quod notandum quod autor eleganter fingit Uirgilium facere istam commendationem de Homero, quem summopere studuit imitari in omni opere eius. Homerus namque fecit duo opera principalia, quorum primum uocauit Yliadam, in quo describit bella Troiana et gesta Achillis, quem super omnes nititur commendare in strenuitate armorum; et est istud opus magnum distinctum in XXIU libros. Secundum opus intitulauit Odisseam, in quo tractat de peregrinatione Ulyxis, et intendit ipsum commendare super omnes a uirtute prudentiae; et est istud opus similiter magnum et distinctum in XXIU libros. Et in ista Odissea Uirgilius imitatus est ipsum Homerum in primis UI libris suae Eneydos. Sicut enim Homerus describit peregrinationem Ulyxis, qui errauit X annis per mundum, ita Uirgilius peregrinationem Eneae, qui errauit UII annis. Et sicut Homerus describit Infernum XI Odisseae, ita Uirgilius in UI Eneydos. Quantum autem ad Iliadam Uirgilius imitatus est Homerum in aliis UI libris Eneydos, in quibus describit bella Eneae, sicut Homerus bella Achillis. Ergo bene Uirgilius praefert Homerum ceteris. Non tamen credas, lector, Uirgilium ex hoc debere minus laudari, imo uterque est dignus uenerari. Nam sepe Uirgilius in multis excedit Homerum, et mirabiliter addit, minuit, et immutat; et inter alia uidetur Uirgilius commendandus, quod summe amat breuitatem, Homerus autem prolixitatem. Haec pro nunc dicta sint de Homero, de quo alia dicentur Purgatorii capitulo XXII.
|
||
|
||
{L'altr'èe.} Hic Uirgilius nominat secundum poetam, quem iuste praefert aliis poetis Latinis, Horatium scilicet, quia Horatius tradidit artem poeticam, et fuit magister ipsius Uirgilii et Ouidii, maximus moralis. Fuit autem Horatius poeta italicus de Uenusia ciuitate Apuliae, corpore paruus, sermone breuis: unde Augustus, cuius tempore floruit, erat solitus dicere quod non faciebat maiores epistolas quam ipse esset: et descripsit satiram, idest materiam reprehensoriam. Unde dicit: {l'altro èe Orazio satiro}, qui sint poetae satiri dictum est primo capitulo, {che uiene}, idest qui secundus sequitur post Homerum, et uenit obuiam nobis.
|
||
|
||
Deinde nominat tertium poetam, scilicet Ouidium, dicens: {Ouidio èe il terzo}. Hic Ouidius fuit italicus de Sulmone ciuitate Apuliae. Fuit uir mirabiliter amorosus et graciosus, fuit magnae scientiae et facilis eloquentiae, scripsit multa suauiter et iocunde, sed uenit in indignationem Augusti, qui relegauit ipsum in Sythiam, ubi fere omnia pulcra opera conscripsit. Fecerat tamen Romae suum maiorem, qui dicitur Methamorphoseos, in quo mirabiliter contexuit fere omnes fabulas uel fictiones, quae tamen pro maiori parte, fuerant apud Graecos per multa secula ante, quarum multae inseruntur ab autore in isto poemate, ut patebit in discursu; et finaliter mortuus est in illo exilio. Et nota, quod autor ponit hic Ouidium ratione ingenii, non uitae, qui fecit illud uotum infame et foedum: *Dii facerent omnes actu moreremur in illo*; laudauit enim eam mortem, tamquam felicem, in eo, in quo maxime uita est turpis et brutalis. Ultimo nominat quartum poetam, dicens: {e l'ultimo èe Lucano}. Hic Lucanus fuit natione Hispanus, nepos Senecae moralis, qui mortuus est eodem genere mortis, eodem tempore, eadem de causa cum Seneca, quia deprehensi sunt in coniuratione Pisoniana, sicut patet apud Cornelium Tacitum. Hic Lucanus claruit Romae tempore seuissimi Neronis, qui ponitur ultimus, uel quia fuit post praedictos tempore, uel quia fuit magis excellens historicus et orator quam poeta, unde non fuit laureatus, quia uidetur descripsisse historiam ueram, scilicet bellum ciuile inter Cesarem et Pompeium; unde Isidorus, qui et ipse Hispanus fuit, dicit quod Lucanus non est numerandus inter poetas, sed potius inter historicos. Tamen de rei ueritate Lucanus multa finxit et poetice scripsit, unde ipse saepe uocat se poetam; ideo bene autor adnumerauit ipsum inter poetas. Et nota hic, lector, quod aliqui conantur subtilius exponere istam fictionem, et dicunt quod per istos quatuor poetas principales autor dat intelligi quatuor uirtutes cardinales, scilicet per Homerum iustitiam, ideo dat sibi ensem signum iusticiae: per Horatium prudentiam, qui moralissimus docet omnem uirtutem moralem quarum prudentia est principalis ductrix et regulatrix: per Ouidium temperantiam, qui tradit artem amandi et remedium amoris: per Lucanum fortitudinem, qui describit gesta fortium uirorum. Uerumtamen, licet ista expositio uideatur pulcra, tamen iudicio meo nihil facit ad propositum, nec est de intentione autoris, quoniam autor in isto libro Inferni intendit solum cognitionem uiciorum, non uirtutum; sed in Purgatorio intendit cognitionem et aquisitionem uirtutum. Unde in principio Purgatorii fingit se primo uidere istas quatuor in figura stellarum; et circa finem Purgatorii fingit se recipi et inuestiri ab istis quatuor dominabus, scilicet uirtutibus moralibus. Dico ergo quod autor introducit istos quatuor tamquam excellentiores poetas, qui fecerunt sibi uiam ad poetandum post ipsum Uirgilium; praecipue illi tres poetae latini, quia Homerum non nouit ipse nisi mediante Uirgilio, nam Uirgilius imitatur Homerum, ut iam plene patuit supra, et accepit Dantes tres insignes poetas latinos in triplici stilo, Horatium in satira, Ouidium in comedia, Lucanum in tragedia.
|
||
|
||
{E più.} Hic autor addit alium honorem maiorem salutatione, quia scilicet receperunt in consortium ipsorum. Unde dicit: {e più d'onor ancor assai mi fenno}, et ecce quem, {ch'esser mi fenno de la loro schiera}, idest societate ordinata et armata stilis suis, quibus dimicabant. Et dicit: {sì ch'io fui sesto tra cotanto senno}. Sed hic est diligenter aduertendum quod multi ad expositionem istius literae dixerunt, quod Sextus fuit quidam fatuus florentinus, et quod autor uult dicere quod ipse fuit quidam fatuus respectiue inter istos sapientes; unde dicunt quod autor non numerasset se inter praedictos. Sed sic dicentes sunt uere fatui in hoc; non enim considerant quod autor praesumpsit imponere silentium duobus ipsorum, scilicet Ouidio et Lucano, ut patet infra capitulo XX ubi dicit: {taccia Lucano, taccia Ouidio}. Et si dicis quomodo autor se laudauit, dico quod hoc est licitum sepe honesta de causa; sciebat enim Uirgilius quod inconueniens est laus, quam quis praedicat de se ipso, et tamen inducit Eneam se laudantem et dicentem: *sum pius Eneas* etc. quia erat exul, profugus, et ignotus. Ita autor hic se honeste comendat, ut ostendat se merito potuisse tantum opus; nam si uocasset se insanum, ut isti insani dicere uolunt, tunc abrogasset fidem operi suo; et hoc erat dicere: nescio quid scripserim et dixerim. Et nonne omnes poetae se laudauerunt? Quotiens Uirgilius se comendat in Buccolicis, Georgicis, et Eneidis, ubi dicit: *Fortunati ambo*. Horatius dicit: *Libera per populum posui uestigia princeps*. Ouidius in fine de Transformatis: *iamque opus exegi*. Lucanus: *Quantum Smirnaei* etc. Quid Lucretius poeta? Discurre per totum librum Boetii, et uidebis si uir ille, non modo sapiens, sed sanctus, se ubique commendat. Praeterea nonne autor noster alibi sepe se comendat expressius et clarius in multis locis, et firmiter praemittit sibi famam, ut potest patere inquirenti? Sed supponatur quod autor noluerit nec debuerit se laudare, adhuc stat litera autoris in proprio sensu, quia si fuisset asinus, tamen erat sextus inter illos; unde clarius se exponit infra in fine istius capituli, ubi dicit: {la sesta compagnia in dui si scema}. Ergo bene patet quod autor uult dicere se fuisse sextum in numero illorum; et bene et iuste potuit collocari inter eos, tamquam socius Uirgilii.
|
||
|
||
{Così.} Hic autor ostendit quomodo cum dictis poetis ipse peruenerit ad hospicium sapientiae. Unde dicit: {così andamo infino alla lumera}, idest ad locum luminosum et clarum, de quo dictum est supra. Et dicit: {parlando cose che 'l tacer èe bello}. Et hic nota quod multi circa istam literam multa somniare uidentur, non minus uane quam in litera precedente. Sed inter alios aliqui uidentur subtilius coniecturare sensum istius literae; dicunt enim quod autor, conferendo cum istis poetis, dicebat cum admiratione uel querela: o Deus, quare isti, qui luxerunt tanta sapientia et uirtute, sunt damnati? Sed ista non est uera intentio literae, quia superius in isto capitulo iam doluit de hoc, ubi dixit: {Gran duol mi prese al cor quando lo 'ntesi}. Ideo dico breuiter quod autor non uult aliud dicere, nisi quod illud quod erat pulcrum loqui et disputare inter philosophos et poetas paganos, est pulcrum tacere inter christianos; et ecce exemplum clarum, quod sepe accidit de facto. Aliqui magni philosophi et magistri artium uadunt ad aliquem excellentem et famosum doctorem theologiae, et priuatim in camera sua uel in studio suo conferunt et tractant de rebus naturalibus cum rationibus et demonstrationibus naturalibus, sicut de origine animae, de productione mundi, de felicitate humana, de eternitate motus, et multis talibus. Collatione finita, ille idem doctor ascendit pulpitum, et publice praedicat ad populum. Quis dubitat quod pulcrum est hic tacere, ea, quae erat pulcrum loqui cum illis ualentibus uiris? Ita ad propositum uult dicere Dantes: illud quod erat honestum et licitum dicere inter illos poetas paganos, esset inhonestum et inutile narrare nunc, christianis potissime, quia autor est christianus, et opus suum scribit ad doctrinam et informationem christianorum salutarem. Ideo bene dicit: {che 'l tacere èe bello}, quia tractant fabrilia fabri; nam de una et eadem re aliud sentiunt philosophi, aliud poetae, aliud astrologi, aliud theologi. Et dicit a simili: {sì com'era 'l parlar colà dou'era}, idest ibi, ubi eram ego Dantes inter praedictos poetas; quasi dicat conclusiue, non intendo hic loqui de talibus.
|
||
|
||
Et dicit, {difeso intorno d'un bel fiumicello}. Et hic nota quod aliqui sic exponunt literam istam, scilicet, quod per istum fluuiolum autor figurat affectionem discendi; sed mihi potius uidetur quod per fluuiolum figuret uanitatem mundi, quam bene repraesentat per fluuiolum pulcrum, quia fluit et transit cito et irreuocabiliter uelut aqua; et licet uideatur pulcra, est tamen et parua et breuis. Et ista uere defendit castellum, quia hostes sapientiae, scilicet ignorantes et uiciosi iam funditus euertissent et ipsam sapientiam et ipsos sapientes, nisi uanitas et uoluptas mundi detineret eos occupatos, quia non sentiunt delectationem nisi sensibilium. Unde mater Neronis retraxit eum a studio philosophiae, dicens quod erat contraria imperanti, ut dicit Suetonius. Ergo bene qui sequuntur uana non possunt intrare castellum sapientiae.
|
||
|
||
Et explicat autor suum introitum dicens: {intrai con questi sauii per sette porte}, idest, per principia UII scientiarum. Sed contra uidetur quod autor debuerit potius intrasse domum philosophiae cum Aristotele, Socrate et Platone, qui fuerunt principales magistri ipsius sapientiae, ut dicetur paulo post. Ad hoc dicendum quod autor considerat hic philosophiam et artes stricte, prout sunt necessariae et accomodae poetae; est enim poetria quaedam philosophia uelata. Unde nota quod uerus poeta debet scire omnes scientias, non quidem plene, sed saltem terminos omnium scientiarum. Unde merito Aristoteles, et Horatius in sua poetria assimilat poeticam picturae; sicut enim non potest esse bonus pictor qui non nouerit de omnibus rebus aliquid, ita et poeta, qui non sciuerit de omnibus scientiis, ut patet discurrendo in toto poemate suo.
|
||
|
||
{Io uidi.} Hic autor incipit specialiter nominare quosdam, et primo dicit se uidisse Electram. Ad quod nota, lector, quod non debes mirari si autor praemittit hanc unam feminam omnibus uiris insignibus hic nominandis, quia ipsa fuit radix nobilissimae plantae, scilicet troiani et romani generis; ideo autor, uolens commendare nobilitatem utriusque gentis, incipit ab ista tamquam ab antiquo principio nobilitatis. Fuit enim Electra filia Atlantis, mater Dardani, quem dicitur concepisse ex Ioue; qui Dardanus fuit primus autor Troiae; fuit autem italicus de terra Coritho, quae hodie, ut aliqui uolunt, dicitur, Cornetum. Corinthum autem denominatum est a Coritho rege uetustissimo, marito dictae Electrae. Ex quo patet, quod falsum et friuolum est quod quidam dicunt, scilicet, quod Dardanus fuit de ciuitate Fesularum, nam fuit de Coritho, ut scribit Uirgilius et alii multi. Ideo bene dicit: {io uidi Elettra con molti compagni}, quia maxima multitudo descendit ex ista nobili radice.
|
||
|
||
Unde statim se declarans nominat duos principes Troianae gentis, dicens: {tra i quai conobbi Ettor et Enea}, Hector filius Priami, uir fortissimus quidem praelio, prudens consilio, pius animo, de quo dicebat Priamus quod non uidebatur filius hominis, sed diuinus, ut dicit Philosophus. De Enea multa dicta sunt in primo capitulo, et sepius dicetur in multis locis et capitulis. Hunc autor ponit parem Hectori, sicut Uirgilius facit etiam, quia fuit fortis et pius.
|
||
|
||
{Uidi Camilla.} Hic nominat mulierem nobilem mirabilem, de qua iam multa scripsi primo capitulo. Fuit enim uirgo strenua, quae, ut scribit Uirgilius UI Eneidos, fuit de gente Uolscorum, de ciuitate Priuerno. Inter alios auxiliatores Turni uenit ad prelium uirgo bellatrix, quae non assuefecerat manus colo et fuso, lino et stuppae, sed armis, quae in uelocitate uincebat uentos, ut non currere, sed uolare uideretur, ita ut omnes mirarentur illam euntem egregie. Ideo merito numerat eam inter uiros ualentes. {E la Pantasilea.} Hic nominat aliam mulierem famosiorem. Ad cuius cognitionem plenam est sciendum, quod inuenio quatuor reginas Amazonum nobiles et famosas inter alias, quarum prima Marpesia maxime regnum ampliauit: secunda Horithya, tempore magni Herculis: tertia Penthasilea tempore belli Troiani: quarta Telestris tempore magni Alexandri. Post Horithyam Penthasilea obtinuit regnum, quae tempore belli Troiani uenit in auxilium Troiae contra Graecos, ubi mirabilia fecit strenuitate armorum. Tandem post multas probitates interfecta fuit a Pirro filio Achillis. Et hic nota quod autor ex omnibus reginis praedictis uoluit potius hic nominare Penthasileam, quia plus famae meretur, quia pugnauit contra Graecos apud Troiam, qui fuerunt olim uiri fortissimi, et aliae reginae solum pugnauerunt contra Asianos uilissimos. Et bene numerat Penthasileam inter uiros, quia ipse Uirgilius dicit de ea: *Audetque uiris concurrere uirgo*.
|
||
|
||
Nunc dicit de primo conditore romanae libertatis, scilicet Bruto. Ad quod est breuissime sciendum quod hic Brutus simul cum Spurio Lucretio patre Lucretiae et Collatino marito eius, spoliauit regno Tarquinium Superbum septimum et ultimum regem Romanorum, quia Sextus filius ipsius Tarquinii stuprauerat ipsam Lucretiam, cuius indignitatis dolore ipsa se gladio occilit in praesentia patris, uiri et ipsius Bruti, sicut latius patebit UI capitulo Paradisi. Dictus est autem Brutus, quia diu dissimulauit se fatuum et insipientem, tamquam animal brutum sine ratione, usque ad stuprum Lucretiae, quando uidit tempus ulciscendi de Tarquinio Superbo, qui interfecerat sibi fratrem eius. Et hic nota quod autor notanter dicit: {quel Bruto che cacciò Tarquino}, ad differentiam aliorum multorum Brutorum, qui fuerunt post istum, et praecipue utriusque Bruti, qui prodidit Caesarem, quem autor iste ponit in centro Inferni in ore Luciferi. Nota etiam quod autor debuisset dicere {Tarquinio}, sed dixit {Tarquino}, tum propter consonantiam rhithmi, unde et Uirgilius sic sepe dicit propter uersum, tum propter comunem usum loquendi, quia uulgariter et comuniter dicitur {Tarquino}. Tarquinia enim fuit olim ciuitas Tusciae, in parte ubi est hodie castrum nobile nomine Cornetum, de quo paulo ante facta est mentio, de qua Tarquinia uenit olim Tarquinus, qui dictus est Priscus, qui fuit quintus rex Romanorum, et uocabatur proprio nomine Lucumon, sed denominatus est Tarquinius a dicta ciuitate Tarquinia; nam uenerat olim de Graecia, de ciuitate Corintho.
|
||
|
||
Ex praedictis uide quare autor ordinate post Brutum nominat Lucretiam, dicens: {Lucrezia}. Ista fuit uxor Collatini praenominati, qui fuerat de genere Tarquiniorum, unde et ipse uocatus est Tarquinius Collatinus, ab oppido Collatia, ubi se interfecit dicta Lucretia; ipse etiam Brutus fuit de genere Tarquiniorum. Falsum est ergo penitus quod multi dicunt quod Lucretia fuit filia uel uxor Bruti, sicut Brunettus Latinus; hanc enim historiam scribit eleganter Titus Liuius libro primo ab urbe condita. Et nota quod autor merito nominat istam inter uiros illustres, quia, ut dicit Ualerius Maximus, Lucretia per malignum errorem naturae sub corpore femineo habuit animum uirilem. Sed contra; quomodo autor ponit Lucretiam sine pena quae se ipsam interfecit? unde Augustinus primo de Ciuitate Dei pulcre disputat contra eam et multum eam arguit; unde dicit: *si adultera, cur laudata? si pudica, cur punita? puniuit enim alienum scelus in se ipsa*. Dicendum breuiter quod autor loquitur de Inferno moraliter, ut alias dictum est, et dicetur. Post Lucretiam nobilem et pudicam dominam romanam, quae se occidit amore gloriae, nominat aliam, quae mortua est laudabilius amore uiri, scilicet Iuliam; unde dicit: {Iulia}. Haec Iulia, de qua hic loquitur autor, fuit filia Iulii Caesaris et uxor Pompeii, quae, ut dicit Ualerius, stans grauida ad fenestram, uisa ueste uiri sui sanguinolenta, suspicata Pompeium fore mortuum, uel uulneratum, subito emisit partum et spiritum. Et nota quod multae aliae fuerunt Iuliae Romae, sicut Iulia animata ipsius Caesaris, et Iulia soror Augusti, et Iulia filia Augusti, nobilissima meretrix, et aliae multae. Post Iuliam filiam Caesaris nominat uxorem Catonis inimicissimi Caesaris et contemporanei eius, dicens: {Martia}. Ista, uiuente adhuc Catone et uolente, nupsit Augusto, uiuente adhuc primo uiro. Ista Martia fuit honestissima, qualis conueniebat uiro honestissimo Catoni, de qua dicetur plene Purgatorii primo capitulo. Tamen forte autor melius posuisset Portiam filiam Catonis eiusdem, quae audita morte uiri sui Bruti, quaerens ferrum quo se occideret, nec inueniens, recurrit ad ignem, et prunas accensas immisit in os suum, et sic se necauit inaudito genere mortis. Post aliquot laudabiles romanas autor ultimo flectit se ad mulierem romanam magnanimam ualde, dicens: {e Corniglia}. Ad cuius intelligentiam est sciendum quod autor non loquitur hic de Cornelia uxore Pompeii, quamuis multum laudata sit a Lucano; multae enim fuerunt Corneliae, sed loquitur de Cornelia filia magni Scipionis Affricani, quae fuit mater Graccorum, mulier quidem uirilis et magnanima; habuit XII filios ex marito suo Sempronio Gracco, quorum duo uiri audacissimi, scilicet Tiberius Graccus et Caius Graccus, praesumpserunt per fauorem plebis occupare dominium urbis, et ambo et breui trucidati sunt cum complicibus suis a parte nobilium. Quo signiificato Corneliae, dum quedam mulier diceret, heu te miseram! respondit: nunquam me felicem negabo quae Graccos genui. De ista Cornelia pulcra dicentur Paradisi capitulo XU.
|
||
|
||
{E solo.} Hic autor nominat ultimum, scilicet Saladinum, Soldanum Babilonem. Ad cuius notitiam habendam est sciendum quod Saladinus fuit uir alti cordis, cuius animosa uirtus non solum fecit eum ex paruo homine magnum Soldanum Babiloniae, sed etiam contulit sibi magnas uictorias super reges Saracenos et Christianos. Inter alias magnificentias eius unam breuiter percurram cum delectatione memorandam. Tempore namque Salalini fuit ordinatum magnum et generale passagium per Federicum primum qui cognominatus est Barbarussa, per Ecclesiam Romanam, et generaliter per omnes reges et dominos Christianitatis ad recuperandam Terram Sanctam, quam ipse Saladinus occupauerat. Quod Saladinus magnanimus et circumspectissimus praesentiens, proposuit uidere personaliter omnes apparatus Principum Christianorum, ut cautius et facilius posset prouidere saluti sui status. Compositis itaque rebus regni sui, assumptis solummodo duobus sociis prudentissimis, quibus maxime confidebat, finxit se peregre proficisci in habitu mercatoris, mutatis nominibus sibi et sociis et familiaribus, qui fuerunt alii tres, ita quod fuerunt sex in societate. Saladinus ergo ingressus iter transiuit primo in Armeniam, et de Armenia in Constantinopolim, et hinc per Graeciam deuenerunt in Siciliam, considerantes caute et inuestigantes de omnibus, quae parabantur a dominis illarum regionum in partibus illis; et de Sicilia uenit in Apuliam, et de Apulia Romam, ubi multum sensit de intentione Papae, et de Roma uenit in Tusciam. Deinde transiens Apenninum, deuenit in Lombardiam, et transiuerunt per Mediolanum et Papiam; sciebat enim Saladinus, inter alias multas linguas, linguam latinam. Deinde egressus Italiam transcurrit Prouinciam, Franciam, Hispaniam, Angliam, et alia regna Occidentis, quae contra eum se accingebant et armabant; et per Alemaniam retransiuit per mare in Alexandriam plene informatus de omnibus quae habebat facere ad sui defensionem. Exercitus autem maximus Christianorum transiens in Syriam peruenit ad ciuitatem Achon, ubi in exercitu fuit maxima infirmaria et pestilentia. Residuum eorum, qui euaserant ab epidemia, fuerunt quasi omnes capti. Et ecce magnanimitatem Saladini. Ipse habuit consilium cum suis quid esset agendum de captiuis hostibus: alii dicebant quod interficerentur: alii quod detinerentur: alii quod fieret eis potestas redimendi se. Sed Saladinus, uere magnanimus, spretis omnium consiliis, libere dimisit omnes, et dedit omnibus potestatem rebellandi et restaurandi bellum contra eum. Ideo bene dicit autor: {e solo in parte uidi el Saladino}. Et signanter ponit ipsum solum, tum quia iste solus inter Saracenos potissime uidetur dignus fama; omnibus enim Saracenis uidetur eripuisse uirtutem, sicut Ieronimus omnem uirtutem sclauorum, cum ex Saracenis pauci habeantur famosi; tum quia fuit singularissimus in uirtute temporibus suis.
|
||
|
||
{Quiui.} Hic autor nominat duos philosophos proximiores Aristoteli, unum a sinistris scilicet Socratem, alium a dextris scilicet Platonem. Socrates fuit magister Platonis, qui totam philosophiam conatus est reducere ad mores, ut dicunt Ualerius, Augustinus, et multi; unde dixit Socrates quod uirtus et scientia erant idem. Fuit enim homo maximae bonitatis, inauditae patientiae et constantiae. Plato magister Aristotelis, homo maximae sapientiae, sed maioris eloquentiae, fuit uir diuinus; unde eius dicta multum consonant fidei christianae, ut sepe dicit Augustinus in suo de ciuitate Dei. Fuit philosophus et poeta, tamen a iuuentute fuit palestrita, cursor et cantor, ut scribit Apuleius. Et hic nota quod autor merito ponit istos tres praecipuos philosophos simul, quia Aristoteles physicus, Plato methaphysicus, Socrates ethicus: Aristoteles tamen, sicut Caesar, omnia fuit. Ideo dicit: {Quiui uid'io Socrate e Platone, che 'nanzi agli altri più presso li stanno}.
|
||
|
||
{Democrito}. Hic autor nominat alium philosophum grecum, quem describit a singulari opinione falsa, quam Philosophus impugnat primo Physicorum. Ad intelligentiam autem huius opinionis plenam est notandum, quod Aristoteles primo Physicorum et primo de Generatione scribit, quod ex antiquis philosophis quidam posuerunt plura principia rerum naturalium, quidam unum tantum. Et ponentium unum alii posuerunt aquam, ut Tales: alii ignem, ut Heraclitus: alii aerem, ut Dyogenes. Ponentium autem plura, alii dixerunt ipsa esse infinita; alii ponebant duo, sicut Parmenides ignem et terram: alii tria, scilicet ignem, aerem et aquam: alii quatuor, sicut Empedocles, qui ponebat quatuor elementa, et addebat alia duo, scilicet litem et amicitiam. Eorum uero qui posuerunt infinita, alii diuersa genere, ut Anaxagoras; alii eadem genere, ut Democritus et Leucippus, qui ponebant corpora minima, quae athomos uocabant. Dicebat ergo Democritus esse infinita corpora indiuisibilia, differentia figuris, situ, ordine; et ponebat mundum esse factum a casu ex talibus corporibus minimis, quasi seminibus omnium quae generabantur, ita quod ex eis primo facta sunt quatuor elementa; et spatium, in quo mundus est, dicebat esse uacuum et infinitum, quia unumquodque componitur ex his, in quae resoluitur. Ad propositum ergo dicit autor: {Democrito che 'l mondo a caso pone}. Huius opinionis fuit etiam Epicurus. Et hic nota quod iste Democritus fuit magnus naturalis, et homo magnae speculationis, qui sibi oculos eruit ut uideret uerum, et ueri hostem populum non uideret. Unde Tullius lib. Tusculanarum quaestionum scribit: *Democritus oculis perditis non poterat discernere alba et nigra, sed bona et mala, aequa, iniqua, honesta, turpia, parua et magna discernere poterat*.
|
||
|
||
{Diogene.} Nominat alium philosophum grecum. Iste reputaretur hodie quidam sanctus, nam contempsit omnino mundum, amauit mirabiliter paupertatem, sobrietatem, temperantium, damnans omnia superflua et mollia; uolebat enim celum pro suo tecto, dolium pro domo, baculum pro equo, manum pro cuppa; et multa similia dici possent de homine isto satis extraneo. Fuit ualde rigidus, unde uocatus est Cinicus, idest caninus, quia mordaciter et publice latrabat et arguebat homines a uiciis eorum. Fuit etiam alius Dyogenes Babilonicus. Dyogenes graece, latine dicitur diis genitus, sicut sepissime scribit Homerus. {Anaxagora.} Hic nota, lector, quod hic est diligenter, insistendum, quia uidetur quod autor melius dixisset Pitagora quam {Anaxagora}. Nam, sicut scribit Augustinus UII de Ciuitate Dei circa principium, et ut alii multi dicunt, duplex fuit genus philosophorum, unum grecum, aliud italicum. Grecum habuit principium a Talete, de quo hic dicitur; italicum uero habuit principium a Pithagora, qui tamen fuit grecus de insula Samo, sed uenit in Italiam, scilicet in Calabriam, quae olim magna Grecia uocabatur, et fecit studium suum in Crotonia ciuitate tunc temporis florentissima. Iste primus reperit nomen philosophi, nam cum prius uocarentur sapientes, Pithagoras interrogatus quis ipse esset, respondit: sum philosophus; quod idem est quod amator sapientiae. Uisum enim fuit uiro sapienti nimis arrogans uocare se sapientem. Ergo ad propositum, si Pithagoras fuit princeps philosophorum italicorum, et Thales grecorum, recte Pithagoras ponitur iuxta Thaletem; et forte autor scripsit Pithagora, sed litera corrupta est; quod tamen non audeo dicere, quia sic inuenio in omnibus textibus. Fuit tamen Anaxagoras magnus philosophus, cuius opiniones sepe impugnat Philosophus. Dicit ergo: {Anassagora e Tale}. Hic Thales fuit de Mileto ciuitate, unde uocatus est Milesius, de quo refert Philosophus libro Politicorum qualiter per astrologiam, cuius erat peritissimus, ditatus semel ex oliuis ostendit quam facile sit philosopho ditari.
|
||
|
||
{Empedocle.} Hic autor breuiter colligit tres alios philosophos, et primo nominat Empedoclem. Iste fuit Siculus, cuius opiniones sepe Philosophus impugnat, de cuius principali opinione dicetur infra capitulo XII. Fuit etiam poeta, ut scribit Horatius in fine suae poetriae, qui uolens inquirere causas incendii montis Etnae ardentis, cecidit in ignem et mortuus est ibi; unde Horatius irridens eum dicit quod ipse frigidus saltauit in ardentem Etnam. Eamdem mortem fecit postea Plinius Ueronensis simili de causa. {Heraclito.} Iste appellatur tenebrosus, quia scripsit multum obscure; unde Philosophus III Rethoricorum dicit quod est laboriosum punctare dicta Heracliti, quia non est manifestum si uocabulum debet trahi ad id quod est prius, an, ad id quod est posterius, sicut in principio unius sui Libri dicit: *Sermonis importuni semper imperspicaces homines fiunt*. {E Zenone.} Iste Zeno, sicut scribit Ualerius libro III, capitulo III, uir magnae scientiae et eloquentiae promptissimus persuasor uirtutis, cum posset in secura libertate uiuere in patria sua Melia in Grecia, transiuit in Siciliam, et uenit Agrigentum ciuitatem, ubi regnabat Phalaris tirannus crudelissimus, confidens uirtute et lingua posse remouere Phalarim ab impietate sua; sed cum nihil proficeret, incitauit iuuenes nobilissimos ciuitatis ad liberandam patriam. Quod cum peruenisset ad aures Phalaris, conuocato populo in forum, coepit facere ipsum torqueri uario genere penarum, querens quos haberet complices coniurationis; sed Zeno nullum nominauit, imo amicos fidelissimos tiranni accusauit, et suspectos fecit, et positus inter tormenta exprobrabat Agrigentinis uilitatem et timiditatem. Ex quo animi ciuium concitati irruerunt in Phalarim cum furore, et ipsum cum lapidibus mactauerunt; et sic, ut dicit Ualerius, non uox humilis, non plantus miserabilis unius seniculi positi in tortura, sed fortis exhortatio mutauit animum et fortunam totius unius ciuitatis. Alius Zeno philosophus fuit, qui dum torqueretur ab alio tyranno, qui dictus est Learcus, cuius mortem ipse procurauerat, usus magna astutia finxit se uelle dicere uerbum secrete in aure illi, propter quod depositus a tortura, obseruata opportunitate, apprehendit auriculam tiranni cum dentibus, nec dimisit donec ipse priuatus est uita, et Learcus parte corporis; nam ipse aurem detruncauit, et ipse a famulis truncatus est.
|
||
|
||
{E uidi.} Hic autor nominat duos praecipuos, unum phisicum, alterum poetam, et primo Dyascoridem, quem describit specialiter a materia, de qua scripsit. Ad quod sciendum, quod iste Dyascorides fuit antiquus phisicus et magnus medicus, qui, sicut ipse scribit in Prohemio libri sui post iuuentutem suam ad habendam cognitionem rerum circumiuit multarum regionium terras militarem uitam exercendo, et sic omnes prouincias girando didicit; et post completa stipendia studiose et diligenter laborauit ostendere uirtutes, naturas, et potestates herbarum, arborum, aromatum, lapidum, et multarum rerum. Dicit ergo: {e uidi el bono accoglitor del quale}, idest, bonum collectorem rerum. Unde nota quod, {il quale}, non est hic nomen relatiuum, sed debet exponi {del quale}, idest, de qualitatibus, quia scilicet in praedicto libro suo collegit qualitates et proprietates herbarum et specierum, quem postea secutus est Serapio et Galienus. {E uidi Orfeo.} Orpheus fuit magnus poeta theologus, de quo facit mentionem Philosophus primo de anima, cuius fabulam famosam scribit Uirgilius quarto Georgicorum, et Ouidius in Maiori, et Boetius in III et alii multi. Iste igitur Orpheus fingitur suo suauissimo cantu placasse feras, firmasse flumina, mouisse montes; et dicunt aliqui, sicut Fulgentius: qui Orpheus fuit magnus musicus, et quod in hoc figuratur uirtus musicae, quae naturaliter omnes oblectat. Sed quidquid dicatur, Orpheus fuit poeta eloquentissimus, et fecit librum de Sacris Liberalibus, quem interdum allegat Macrobius in libro Saturnalium; unde per suauem cantum debet intelligi dulcis eloquentia, qua placabat omne genus ferarum, sicut homines qui sunt leones per altam superbiam, lupi per uiolentam rapacitatem, tigres per inhumanam crudelitatem, sues per obscenam libidinem; firmabat flumina, idest uagos, instabiles; mouebat montes, idest duros et inflexibiles, et ita de multis. Iste Orpheus habuit uxorem sibi carissimam nomine Euridicem, quae cum discurreret per flumina et prata, quidam pastor nomine Aristeus ex amore insecutus est eam. Illa fugiens, morsu serpentis, qui latebat in herba, mortua est, et tracta ad Inferos. Orpheus inconsolabiliter dolens et moerens descendit ad Inferna, et ibi placauit omnia monstra Inferni, ita quod recuperauit uxorem, sed cum pacto ut non retrospiceret sibi a tergo donec non esset extra Infernum; sed amor, qui uincit omnia, compulit ipsum retro flectere se in extremo exitu Inferni, et statim perdidit uxorem irrecuperabiliter. Allegorice Orpheus est uir summe sapiens et eloquens. Euridice, sibi dilectissima, est anima eius rationalis, quam summe amat usque ad mortem, Aristeus pastor est uirtus, quae naturaliter sequitur animam, sed illa fugiens per prata et flumina, idest delectamina, mordetur a serpente, idest fallacia mundi, et sic moritur moraliter et descendit ad Infernum, idest ad statum uiciorum. Sed Orpheus uadit ad Infernum pro recuperatione animae suae, sicut similiter Dantes iuit, et placauit omnia monstra Inferni, quia didicit uincere et fugare omnia uicia, et supplicia uiciorum. Sed Dantes, numquam respexit a tergo, quia nunquam rediuit ad uicia more canis, sed Orpheus, quia non seruauit legem datam, perdilit omnino animam suam, et sic fuit error nouissimus peior priore. Ideo fecit miserabilem finem, quia postea mulieres de Tracia, unde fuit ipse Orpheus, totum dilaniauerunt eum crudeliter, et membra deiecerunt in Ebrum flumen Traciae, cuius morientis lingua frigida uocabat Euridicem suam, sed tarde.
|
||
|
||
Post Orpheum debet sequi Linus in ordine; nam, sicut scribit Augustinus XUII de Ciuitate Dei, Orpheus, Linus, et Museus fuerunt primi poetae theologi. Linus enim propter eius excellentiam dicitur a Uirgilio filius Apollinis, qui Apollo est Deus sapientiae, Deus poetarum. Et aduerte quod aliqui textus habent Alano, sed hoc ex ignorantia dictum est; nam Alanus non meruit reponi in numero istorum, nec locari iuxta Tullium, quamuis sit commentator modernus Rhetoricae nouae Tullii. {Tullio.} Hic autor ponit simul duos latinos philosophos eloquentissimos. Tullius fuit de Arpino, paruula ciuitate Campania, filius cuiusdam fabri, tamen uirtute, scientia, et eloquentia sua factus est ciuis romanus, Senator et Consul, qui summo labore, consilio, et ingenio Romam praeseruauit a pestifera coniuratione Catilinae, et ipsam exornauit doctrina literarum, moribus, et eloquentia. Fuit enim princeps totius latinae eloquentiae sine pari, unde Seneca: *par eloquium imperio romano*; quod testantur omnes excellentissimi. Unde Augustinus de Ciuitate Dei: *unus ex numero doctissimorum atque omnium eloquentissimus Marcus Tullius Cicero*. Hic Tullius fuit proscriptus ab Antonio, et interfectus in gratiam eius a quodam ingratissimo, quem sua lingua liberauerat a morte. Huius mortem indignissimam dolet Augustinus in suo de Ciuitate Dei, et Ualerius Maximus cum maximo dolore dicit: *qui digne fleat mortem Ciceronis alius Cicero non extat*: quasi dicat, quod esset opus alio Cicerone eloquentissimo ad deplorandum iuste mortem eius. Multas et magnas laudes facit de Cicerone Plinius UII naturalis historiae, ubi dicit: *Tu Antonium proscripsisti*, etc. quas omitto gratia breuitatis. Et uide quod autor merito praefert Tullium Senecae, quia Tullius fuit prior tempore et scientia; nam, teste Ieronimo, si Tullius non fuisset, Seneca non esset; et inde multum miror de quibusdam, qui uolunt praeponere Senecam Tullio; sed credo quod non bene et plene uiderunt omnia dicta Tullii, quae sunt magis sparsa, ubi dicta Senecae sunt magis collecta et cumulata simul. {E Seneca.} Hic nominat alium socium, quem describit a singulari doctrina, in qua maxime excelluit, scilicet a scientia morali; unde dicit per excellentiam, {e Seneca morale}. Ad quod facit quod scribit Plutarcus philosophus, magister Traiani imperatoris, qui scribit in suo libro, qui graece Parallila appellatur, latine uero, Comparationes, quod Graecia nullum habuit parem Senecae in moralibus. Sed credo quod Plutarcus uoluit complacere Traiano, quia Seneca fuerat hyspanus cordubensis, et Traianus etiam traxerat originem ab Hispania olim; nam Aristoteles fuit maior moralis, et naturalis, quam Seneca. Nam Seneca non fuit tam bonus naturalis, sicut moralis, ut patet ex libro eius, qui intitulatur De naturalibus quaestionibus; unde Albertus magnus naturalis sepe reprobat eius opiniones. Non curauit sibi multum de eloquentia, ut scribit Quintilianus Orator egregius IX, De institutione oratoria, cum tamen alias summe commendauerit ipsum. Sed dicit Policratus quod Seneca fuit tanto melior Quintiliano sapientia, quanto Quintilianus fuit melior Seneca eloquentia. Hanc differentiam facit Augustinus de Ciuitate Dei inter Uarronem et Ciceronem. Sed hic oritur dubitatio quare autor posuerit Senecam inter damnatos, cum tamen Ieronimus ponat ipsum libro uirorum illustrium? Dicendum quod autor prudenter et caute fecit, quia uidens repugnantiam opinionum posuit ipsum medium nec inter punitos nec inter beatos. Unde et modernus poeta Petrarcha dicit se ignorare an Seneca sit saluus; Seneca siquidem uidetur aliter uixisse, aliter scripsisse. Unde Augustinus de Ciuitate Dei, loquens de Seneca, dicit: *illustris populi romani Senator, quod agebat arguebat, quod colebat reprehendebat, quod culpabat, adorabat*. Quamuis etiam Seneca totiens et tantum commendauerit paupertatem, tamen semper fuit ditissimus cum Nerone pessimo hominum, cui uoluit renunciare et assignare maximas diuitias suas, quando non potuit. Tandem Nero fecit sibi denunciari quod eligeret sibi mortem, quia Seneca sciuerat de coniuratione Pisoniana facta contra Neronem, unde ille intrauit balneum cum flebotomia etc., prout haec patent apud Cornelium Tacitum. Sed certe quicquid dicatur de homine isto, laudabilissimus mihi uidetur, quia moralissimus, studiosissimus. Uel potest dici quod autor dicit signanter {Seneca morale}, ad differentiam Senecae poetae, qui scripsit tragedias. Seneca autem tragediarum autor, fuit alius de stirpe eius, sicut potest probari ratione et autoritate. Ratione, quia Seneca in ea tragedia, quae intitulatur Octauia, praedicit mortem Neronis, quod facere non potuit nisi fuisset propheta. Autoritate, quia Sidonius in quodam suo libro metrico dicit expresse quod duo fuerunt Senecae, quorum alter morum censor, alter tragediarum autor. Alias multas autoritates et rationes ad praesens omitto, de quibus alibi dicam.
|
||
|
||
{Euclide.} Hic nominat alios duos simul, quorum unus, scilicet Euclides, fuit inuentor geometriae: alter, scilicet Ptholomaeus, fuit inuentor astrologiae. Euclides igitur claruit Athenis, tempore Platonis, de quo dicit Ualerius quod lapicidae, fabricaturi aram Mineruae, consuluerunt Platonem, sed Plato remisit eos ad Euclidem tamquam ad magnum magistrum suae artis. {E Tolomeo.} Tolomeus sicut dicit translator Almagesti in Prologo, fuit uir in scientia artium ualde potens, excellentior aliis, in duabus artibus subtilis, scilicet Geometria et Astrologia, et fecit libros multos. Fuit autem natus et educatus in Alexandria terra Egipti, et ibi considerauit cursus siderum cum instrumentis, tempore Adriani regis, et fecit suum opus in Rhodo, et non fuit Tolomeus iste unus regum Tolomeorum, sicut aliqui extimant, sed nomen eius fuit Tolomeus. Tolomeus fuit in statura mediocris, colore albus, in incessus largus, habens pedes subtiles, in maxilla dextra habens signum rubeum, barba eius erat spissa et nigra, dentes anteriores habebat discopertos a gingiuis et raros, os paruum. Erat bonae loquelae et dulcis, fortis irae, et tarde sedabatur, multum spatiabatur et equitabat, parum comedebat, multum ieiunabat, redolentem habens anelitum, et indumenta nitida. Mortuus est Tolomeus anno uitae suae LXXUIII.
|
||
|
||
{Ipocras.} Hic autor nominat tres excellentissimos medicos, quorum primus princeps medicorum fuit Ipocras, uir magnae scientiae, et maximae sobrietatis et continentiae, pauca tamen scripsit. Fuit de insula Choo, et floruit tempore Artaxersis regis Persarum. {Auicenna.} Iste fuit per multa secula post Galienum, tamen praefertur sibi merito. Fuit enim Auicenna uniuersaliter excellens in omni parte medicinae et collegit artificialiter omnia dicta Galieni, et redegit ad ordinem et breuitatem. Fuit enim Galienus diffusissimus, et multa uolumina fecit, in quibus multa superflua dixit. Unde ipse Auicenna dicit, quod Galienus multa sciuit de ramis medicinae, pauca uero de radicibus. Fuit autem Galienus de Pergamo ciuitate, et floruit tempore Antonini Pii, sicut ipse scribit. Auicenna fuit filius regis Hispaniae, uir magnae uirtutis et scientiae, emulus Auerrois.
|
||
|
||
{Auerrois.} Hic ultimo autor, post philosophos et medicos, nominat singulariter, et per se magnum philosophum et medicum, scilicet Auerroim, quem describit ab eius maxima excellentia; iste enim dicitur fuisse alter Aristoteles. Fuit tamen superbissimus omnium philosophorum, conatus semper damnare dicta Auicennae. Fuit enim conterraneus eius, quia ambo fuerunt de Corduba ciuitate Hispaniae, de qua etiam fuerunt Seneca et Lucanus, ut paulo ante supra dictum est. Felix ergo ciuitas, quae tales alumnos genuit. Damnauit etiam omnem sectam fidei, cuius contrarium fecit Auicenna, qui dicit quod unusquisque debet colere fidem suam. Sed hic statim obicitur: quomodo autor posuit istum sine pena, qui tam impudenter et impie blasfemat Christum dicens, quod tres fuerunt baratores mundi, scilicet Christus, Moyses, et Macomettus, quorum Christus, quia iuuenis et ignarus, crucifixus fuit? Dicendum breuiter quod autor loquitur hic de Inferno morali, sicut et in ceteris uiris illustribus qui ponuntur hic. Uult enim per hoc ostendere quod in isto nostro Inferno uiuentium isti gaudent priuilegio honoris, laudis, et summae comendationis inter alios. Et dicit notanter: {che 'l gran comento feo}, ad differentiam Themistii, qui fuit primus comentator Aristotelis. Fecit etiam Auerrois Librum in medicina, qui dicitur Colligeth, in quo est multa subtilitas et magna difficultas.
|
||
|
||
Et subdit quod iste circulus, licet sit minor priore, tamen continet maiorem penam. Unde dicit: {e tanto più dolor}, idest cingit tanto plus doloris, quam primus circulus superior, {che punge a guaio}, idest, quod pena istius secundi circuli est tanto maior praedicta prima, quam pungit hominem dolorose, et compellit ipsum ad clamandum heu!; quod non facit superior pena. Ad quod notandum quod superior pena primi circuli non potest proprie dici pena quia est pena damni, non sensus; sed praesens pena et omnes inferiores possunt dici uere penae, quia in omnibus damnatis, de quibus est dicendum est pena sensus et damni. Est etiam notandum quod ista est minor pena respectu inferiorum; nam autor in isto Inferno primo punit leuiora crimina; deinde paulatim procedit ad grauiora, quia secundum quod homo plus habet de culpa, debet poni magis in terram, et prope centrum terrae, magis longe a Deo. Contrarium autem facit in Purgatorio. Ad propositum ergo autor primo tractat de minori peccato inter capitalia, scilicet de luxuria, quia istud uicium, licet sit maioris infamiae, tamen est minoris culpae, quia est naturale, comune, et quodammodo necessarium.
|
||
|
||
Deinde describit locum et penam, dicens: {io uenni in loco muto d'ogni luce}, idest priuatum lumine et obscurum. Et dicit: {d'ogne luce}, ad differentiam superioris circuli, in quo erat in parte lux et lumen. Et nota quod hic locus merito fingitur sine luce omnimoda, quia istud uicium luxuriae maxime extinguit lumen rationis, et etiam quia quaeritur fieri in occulto et in obscuro ex naturali uerecundia, ut per se patet. Et describit qualitatem penae dicens: {che mughia}. Pena autem est haec, quod isti luxuriosi amorosi impetuose rapiantur a uentis contrariis, et inuicem collidantur uel confringantur sicut undae maris tempestuosi exagitati a contrarietate uentorum. Hoc enim facit autor multis rationibus; primo, quia in mari insurgunt uenti uarii et contrarii, qui habeat excitare maximas tempestates; ita ut in homine luxurioso insurgunt uariae et contrariae passiones, sicut spes, timor, letitia, tristitia, quae continuo concutiunt mentem eius, lacerant et distrahunt ad diuersa: secundo, quia mare sic denominatur ab amaritudine, quia amarum; nulla autem pestis amarior quam amor; unde qui prius dixit, amor etc.: tertio, mare tempestuosum estuat et feruet per ebullitionem fluctuum; ita corpus luxuriosi feruet calore naturali, et bullit sanguis in eo etiam sepe calore accidentali, quia isti tam effrenatae luxuriae, propter quam sunt hic damnati, sepe irritant libidinem cibis et uinis calidis diuersimode, et uenter uino estuans de facili despumat in libidinem: quarto, mare post tempestatem, quando quiescit, fetet: ita luxuria post factum emittit fetorem, et fastidium parit: quinto, mare continuo consumit suum litus paulatim: ita luxuria paulatim consumit corpus luxuriosi, imo aes et personam: sexto, in mare sunt magna pericula, naufragia et incommoda, damna, affanna; ita ex luxuria oriuntur maxima scandala et dispendia, magna mala, exterminia generalia et particularia, sicut incendia urbium, caedes hominum, strages bellorum, mortes suorum, ut statim patebit. Praeterea, si nullum aliud malum sequeretur ex luxuria, finis eius est penitentia. Unde Demosthenes bene dixit: *nolo emere tanti pretii poenitere*,sicut dicetur infra capitulo XUIII. Ergo ad literam redeundo, bene dicit autor de loco isto, {che mughia come fa mar per tempesta}.
|
||
|
||
Et restringit tempestatem dicens: {se da contrarii uenti è combattuto}, sicut proprie a Borea et Austro, qui sunt uenti uiolenti, oppositi, quorum unus uenit a septentrione, alter a meridie; unus frigidus, alter calidus; ita una cogitatio inflammat animum, alia infrigidat, facit enim argumenta diuersa pro et contra; et certe uenti contrarii non ita collidunt, frangunt et lacerant fluctus maris inquietos, sicut diuersi cogitatus exagitant, confligunt mentem amentis amantis, et sic ex uno argumento transit in contrarium et reuertitur ex hoc in illud. Quid putas dixisse Achillem, quando captus amore Polissenae pulcerrimae filiae hostis, cui fecerat tot magna et irreparabilia damna, inter quae interfecerat Hectorem uirum optimum Troianorum? Quid dicebat iuuenis nomine Mundus, quando amoratus erat de Paulina pudicissima mulierum Romanarum? Quid Phedra, quando capta erat amore priuigni sui Ipoliti? Quid Mirrha capta amore patris Cinarae? Quid discurro per exempla, quae sunt infinita? Unusquisque quaerat exemplum in se ipso, si unquam sensit passionem amoris.
|
||
|
||
Et ideo bene subdit: {nulla speranza li conforta mai, non che di posa, ma di minor pena}, et uult sententialiter dicere quod non solum non sperant quietem, sed non possunt solummodo sperare minorationem penae, quod est peius. Et do exemplum, ut si quis in mundo isto condemnetur ad perpetuum carcerem cum certa pena, puta, pane et aqua, et ego dicam de tali condemnato, ipse nunquam potest sperare alleuiationem penae, nedum totalem liberationem. Hoc autem est uerum de Inferno essentiali, quia ibi nunquam potest esse spes quietis; etiam de morali, quia insatiabilis est delectabilis appetitus, ut pulcre figuratur in fabula Titii, cuius iecur uultur semper rodit, et consumptum semel iterum renascitur, quae fabula ponitur in fine capitulo XXXI huius Inferni.
|
||
|
||
{La prima.} Hic Uirgilius respondet ad petitionem autoris explicans aliquas, et primo describit Semiramim a uirtute et uicio, tangens imperiosam potentiam eius; quia Semiramis, quamuis luxuriosa, tamen fuit magnanima et ualorosa multum. Sed ut sciatur plene quae fuerit ista Semiramis, et quis Ninus, cui ipsa successit, oportet praescire quod, sicut scribit Iustinus breuiator Trogi libro primo, Ninus secundus rex Assiriorum, filius Beli, primus mouit bella uicinis, et domuit populos ui armorum usque ad terminos Libiae et decessit relicto filio Nino puero cum uxore Semiramide postquam regnauerat annis LIU. Semiramis ergo, non audens committere gubernationem tanti regni filio inhabili propter etatem tenellam, nec etiam accipere per se imperium palam, quia tot et tantae gentes uix obedirent uiro suo, nedum feminae, simulauit se esse filium Nini, et filium suum esse uxorem eius; quod faciliter facere potuit tum quia mater et filius erant similis staturae mediocris, et ambo habebant eamdem uocem subtilem, et similem qualitatem lineamentorum. Ideo assumpsit uestem longam ad tegenda brachia et crura, et uelamentum ad tegendum caput et ne uideretur aliquid occultare nouo habitu, praecepit ut populus eumdem habitum indueret, quem morem postea tota illa gens tenuit, et sic ab ipso principio credita fuit puer. Deinde rex magna gessit, quibus gestis manifestauit se populo, et causam suae dissimulationis, nec hoc diminuit potentiam et gloriam eius, imo reddidit eam admirabiliorem, quia ipsa mulier non solum excesserat alias feminas, sed etiam uiros uiribus et uirtutibus. Haec Semiramis Babiloniam condidit et altissimis muris cinxit, et multa alia gloriosa fecit; nam, non contenta terminis regni acquisitis a uiro suo, etiam mouit bellum Indiae, quam nunquam quisque intrauit praeter eam et Alexandrum magnum. Ultimo cum petisset concubitum filii sui, ab eo interfecta fuit, et merito, postquam regnauerat per XLII annos. Ad propositum ergo autor praemittit Semiramim ceteris, quia fuit magna mater luxuriae; primo, quia fuit prima femina imperatrix et regnatrix in Oriente, ubi uiget luxuria. Secundo quia habuit imperium in Babilonia, quae fuit mater fornicationis a principio usque in finem; nam a principio fuit Semiramim praedictam, in fine habuit Sardanapalum regem omnium hominum luxuriosissimum, de quo dicitur Paradisi capitulo XU. Tertio, quia nimis enormiter fuit corrupta luxuria, ut patet ex dictis et dicendis. His praemissis, nunc ueni ad literam, quam ordina sic: {Questi}, scilicet Uirgilius, {mi disse alotta}, idest tunc, {la prima di color, di cui tu uuoi saper nouelle, fu imperatrice di molte fauelle}, quia habuit multas nationes sub se; uel hoc dicit quia ibi est facta diuisio linguarum; unde Babilon interpretatur confusio, de qua confusione dicetur infra Inferni capitulo XXXI. Et hic nota, ut uideas altum animum unius feminae, quod Semiramis fecit tria miranda, per quae ostenditur magnanimitas et magnificentia sua. Primum, quia condidit mirabilem Babilonem, ut aliqui uolunt, et eam cinxit muro amplissimo, quod nullus negat. Secundum, quia ipsa traxit Tigrim et Eufratem, duo maxima flumina, ad regiones suas siccas, ut dicit Pomponius Mella. Tertium, quia, ut scribit Ualerius, Semiramis audita rebellione Babilonis, cum faceret sibi fieri tricas, et una iam facta, altera dissoluta, sicut stabat, arreptis armis cucurrit ad expugnandam ciuitatem. Fortuna adiuuit uirtutem; nam nunquam facta fuit altera trica, donec tota ciuitas sub eius imperium redacta est.
|
||
|
||
Et dicit: {tenne la terra che 'l Soldan corregge}, scilicet Babiloniam. Et hic nota, lector, quod istud non uidetur aliquo modo posse stare, quia de rei ueritate Semiramis nunquam tenuit illam Babiloniam, quam modo Soldanus corrigit, quae fuit postea per multa secula annorum; quod possum multipliciter probare: primo, ratione loci, quia nulla magna Babilon fuit in Assiria in regione Caldeae, ista uero in Egipto: secundo, ratione temporis, quia ista Babilon Egipti fuit per mille annos post illam: tertio, ratione conditoris, quia illa magna Babilon fuit edificata per Nembroth secundum testimonium Sacrae Scripturae, uel per Ninum siue Semiramim, secundum testimonia autorum gentilium, ut iam dictum est; haec autem edificata fuit a Cambise secundo rege Persarum: quarto, quia illa antiqua Babilon fuit olim destructa per Cirum regem Persarum, et ibi est hodie desertum, et nullus habitat nisi serpentes; ista autem est nunc de praesenti in magno flore, et haec est illa, quam Soldanus nunc corrigit. Ad hoc dicunt magni sapientes quod autor pro certo errauit improuide; sed ad defensionem autoris dico, quod autor noster uult dicere quod Semiramis in tantum ampliauit regnum, quod tenuit etiam illam terram, quam Soldanus tenet, quia ipsa habuit Egiptum sub imperio suo, imo addidit Ethiopiam regno suo, quasi dicat: Semiramis non solum tenuit Babiloniam antiquam, sed tenuit Egiptum, ubi est modo alia Babilonia.
|
||
|
||
{L'altra.} Hic autor nominat aliam famosam reginam, quam describit ab amore et genere mortis. Quomodo autem Dido fuerit amorata de Enea, et quomodo se occiderit propter eius recessum, patet eleganter apud Uirgilium, et quotidie uulgi ore celebratur. Sed hic est attente notandum quod istud, quod fingit Uirgilius, nunquam fuit factum, neque possibile fieri, quin Eneas, teste Augustino in lib. de Ciuitate Dei, uenit in Italiam per trecentos annos ante Didonem. Ipsa etiam Dido non se interfecit ob amorem laxiuum, imo propter amorem honestum, quoniam Iarbas rex Affricae petebat eius coniugium, et ipsa non uolens nubere alteri, et non ualens contradicere potentiae eius, in cuius regno fundauerat Carthaginem, praeelegit mori, et seipsam interfecit; fuit enim pudicissima femina, sicut scribit Ieronimus contra Iouinianum hereticum. Sed statim obiicies, lector: cur ergo Uirgilius finxit hoc? Dicendum quod multiplici de causa. Primo, quia uoluit ostendere quod imperium romanum debebat dominari toto orbi; ideo fingit quod Eneas primus autor imperii habuerit tres uxores, unam in Asia, et haec fuit Lauinia filia regis Latini; tertiam fingit ipsum habuisse in Africa, scilicet Didonem, ut per hoc daret intelligi quod populus romanus, descensurus ab Enea, debebat de iure habere totam terram sub potestate sua, sicut uir habet uxorem sibi subiectam, et iuste dominatur ei. Secundo, ut ostendat quod odium implacabile, quod semper fuit inter Romam et Carthaginem, habuerit originem et initium a primis autoribus utriusque imperii, scilicet ab Enea et Didone; unde ipse Uirgilius introducit ipsam Didonem dicentem, et imprecantem in recessu Eneae: *Litora litoribus* etc. Tertio, et uidetur melior ratio, quia moraliter loquendo Eneas est iuuenis amans, unde dicetur filius Ueneris, qui dum nauigat in Italiam, idest tendit ad uirtutem, ubi tamquam in portu requiescat, subito rapitur per tempestatem amari amoris a uia recta et defertur in Libiam, idest libidinem; unde Affrica regio calidissima bene figurat ardorem luxuriae, et ibi captus uoluptatibus obliuiscitur sui honorabilis propositi, nec scit inde recedere nisi tandem miseratione. Ideo bene Uirgilius inducit Mercurium nuncium Iouis, qui retrahit eum inde, et dirigit in ipsam uiam suam a qua incaute recesserat. Et tu dices: non debuit Uirgilius ex hoc facere uiduam honestissimam, meretricem. Dico quod excusatur pro tanto, quia non inueniebat aliam reginam in Affrica, quam posset accipere; licet, quicquid dicatur, mihi satis displicet quod ista clarissima domina tam indigne fuerit infamata. Sicut enim Semiramis luxuriosa fundauit imperium Assiriorum, ita Dido pudica imperium Penorum semper emulum Romanorum. Nunc ad propositum autor ponit Didonem amorosam, quia sequitur Uirgilium, et fingit Uirgilium hoc dicere. Ad literam ergo dicit: {L'altra èe colei che s'uccise amorosa}, idest Dido, quae interfecit se ob amorem Eneae cum desereret ipsam. Tamen ueritas aliter se habet, ut dictum est, quia Eneas nunquam fuit in Affrica, nec unquam uidit Didonem. De hac materia dicetur amplius Paradisi capitulo IX.
|
||
|
||
{Poi.} Hic autor nominat tertiam reginam famosissimam, de qua breuissime pertransit, quia de Cleopatra dicetur saepe alibi, et praecipue UI capitulo Paradisi. Ista fuit famosissima et sagacissima mulierum: Cleopatra siquidem regnum Egypti sagaciter recuperauit; nam et Cesarem, qui omnium uictor erat, ipsa uicit et uinxit, regnum magnifice tenuit, uiriliter defensauit, animose perdidit. Autor tamen describit eam specialiter a luxuria praedominante, dicens: {poi}, idest post Semiramim et Didonem, {èe Cleopatra luxuriosa}. Sed uidetur quod autor male dicat, quia Cleopatra non uidetur adulterata nisi cum Cesare, a quo in pretium libidinis obtinuit regnum Egypti, et petiit transferre romanum imperium in Egyptum. Si dicis de fratre suo Tolomeo, uir suus erat, quod erat irreprehensibile secundum legem gentis suae. Si dicis de Antonio, sponsus eius fuit. Si dicis quod autor loquitur hic large de luxuria pro luxu, hoc nihil ualet, quia autor hic tractat de libidine uenerea. Dicendum est breuiter quod autor bene dicit, et quod merito appellat eam luxuriosam, quoniam Cleopatra adulterata est cum omnibus regibus orientalibus, ut dicit Cornelius Tacitus. Non ergo mireris si autor posuit Cleopatram unam de tribus reginis notabilibus, quae sic magnanima fuit etiam in uicio, pro quo ponitur damnata. Nam sicut amicus eius Cesar adulteratus est cum multis reginis, et tamen non debent taceri aliae uirtutes, ita Cleopatra adulterata est cum multis regibus, et tamen non debent taceri laudes eius.
|
||
|
||
Et continuo autor exequitur consilium Uirgilii, dicens: {moui la uoce}, idest, ego Dantes moui uocem, et coepi loqui et dicere: {o anime affannate}, idest affectae passione fortis amoris, {uenite parlar a noi s'altri nol nega}. Hoc dicit quia dubitabat forte quod non possent remorari ad loquendum secum, quia ita uelociter portabantur a uento. Ideo dicit: {sì tosto come 'l uento a noi li piega}, idest, plicauit. Sed ne procedam obscure in tractatu istorum duorum spirituum, est sciendum quod in nobili prouincia Romandiolae, in ciuitate Arimini, Iohannes Sancatus, sic denominatus quia erat crure claudus, filius Domini Malatestae senioris, qui primus acquiuisit dominium Arimini, uir corpore deformis, sed animo audax et ferox, accepit in uxorem Franciscam filiam Domini Guidonis Ueteris de Polenta, Domini Rauennae, dominam corpore pulcram et uagam. In istam exarsit Paulus frater dicti Iohannis, homo corpore pulcer et politus, deditus magis ocio quam labori. Cum ergo dicti Paulus et Francisca conuersarentur simul sine suspicione, tamquam cognati, legebant semel in camera ipsius dominae in uno libro uulgari de Tabula Rotunda, in quo scriptum erat quomodo Lancillotus olim captus est amore reginae Zineurae, et quomodo per mediatam personam, scilicet Galeottum, principem insularum longinquarum, coniuncti sunt simul ad conferendum de amore eorum; et quomodo dictus Lancillotus uirtute istius collationis cognito amoroso igne fuit osculatus ab ipsa regina. Cum ergo predicti Paulus et Francisca peruenissent ad dictum passum, ita uis istius tractatus uicit ambos, quod continuo deposito libro deuenerunt ad osculum, et ad cetera, quae sequuntur. Hoc autem in breui significato Iohanni per unum familiarem, ambos simul in dicta camera ubi conuenerant, mactauit.
|
||
|
||
{Amor.} Hic Francisca narrat quomodo et quare ipsa redamauerit ipsum; et uolens se excusare dicit breuiter, quod amor est tantae uirtutis et potentiae quod semper cogit personam amatam redamare amantem, et e conuerso; et ideo non potuit facere quod non redderet uicem suam tali amatori. Dicit ergo: {Amor ch'a nullo amato amar perdona}, idest, amor qui non remittit alicui amato amare amantem, {mi prese del piacer costui sì forte}, idest ita me strinxit ad complacendum isti de mea pulcra persona; {che come uedi ancor non m'abandona}, quia sicut uidere potes ita sumus ligati simul amore post mortem sicut fuimus in uita. Sed hic nota, lector, quod sententia praemissa est saepe falsa. Certum est enim quod sepe quis amat unam et non redamatur ab ea, et e conuerso. Ad hoc aliqui uolentes saluare dictum autoris dicunt quod magis debet considerari affectus quam effectus. Unde dicunt quod nisi sit natus ex saxo amatus amat amantem; sed hoc est penitus falsum; nam de rei ueritate multae fuerunt et sunt acerbissime odientes amantes, imo aliquae prociderunt eis nasum a facie cum dentibus, imo aliquae occiderunt se ipsas, sicut scribit Augustinus primo de Ciuitate Dei, et paulo supra hoc narraui de Didone quae potius elegit sibi mortem quam amorem nuptialem regis Iarbe. Et posito quod esset uerum nihil faceret ad propositum quia isti deuenerunt ad effectum, et omnes de quibus autor est supra locutus. Ad hoc dicunt alii confirmantes istam sententiam esse ueram: Si uis amari ama; et dicunt quod ista est uera intentio autoris quia ipse ponit eamdem sententiam Purgatorii capitulo XXII. Dico breuiter quod autor noster loquitur ibi de amore uirtutis quae fundatur super honesto, ideo sententia est ibi uera. Hic uero loquitur de amore uoluptatis qui fundatur supra delectabili, ideo hic sententia est falsa; et certe nimis miror de quibusdam qui uidentur hoc credere et tenere cum uideamus clare falsitatem istius sententiae. Quot milia sunt stabulariorum, leprosorum, ribaldorum quorum aspectum horribilem omnes fugiunt, qui amant reginas et nobiles dominas formosas et uirtuosas! ergo redamabunt ipsos si uiderint se amari ab eis? nimis est hoc absurdum inconueniens; sed ut cito ueniam ad ueram intentionem autoris, considera subtiliter, lector, quod autor non ponit istam sententiam tanquam ueram, sed fingit istam mulierem luxuriosam hoc dicere ad excusationem sui, sicut sepe loquitur mulier amorata quando loquitur de suo fallo et delicto patenti, quod negare non potest. Dicit enim: ego non sum de natura angelica uel saxea; quomodo poteram non amare eum qui me tam ardenter amabat, et qui sponte subiuit tot pericula et mortes pro me! Ergo bene dixit autor in persona istius meretricis. Et sic nota quod multa talia dicta autorum sepe male intelliguntur, quia non consideratur quomodo, et quare et quando dixerint.
|
||
|
||
unde subdit: {elle giacean per terra tutte quante fuor ch'una}, et ista erat anima Ciachi, {ch'a seder si leuò}, erat enim ita grauata infirmitate quae non potuit se erigere nisi ad sedendum, {ratto ch'ella ci uide passar dauante}: sic facit saepe infirmus decumbens in lecto quando uidet amicum familiarem sibi uenire ad se. Sed ne procedam in aliquo obscure uideamus quis fuerit iste Ciachus. Est ergo sciendum quod tempore nostri autoris paulo ante sui expulsionem, fuit in ciuitate Florentiae quidam ciuis nomine Ciachus, qui in uicio gulositatis excessit omnes qui fuerint suo tempore, et etiam in praeterito de quibus esset memoria; uir aliter bene moratus et satis placidus, plenus scomatibus et pulcris dictis, et quia eius parua facultas non poterat satisfacere debito gulae, quae est nimis importunus exactor, factus est ioculator mordax et uisitabat domos nobilium et diuitum qui epulabantur splendide et pinguiter, et cum inuitatione et sine inuitatione, semper tendebat quo maior spes ciborum et poculorum uocabat eum: de cuius loquacitate et scurrilitate dicetur plenius infra capitulo UIII. Et nota hic quod aliqui mirantur quod autor faciat hic mentionem de uno ioculatore tractans de uicio gulae, qui poterat dicere de multis et magnis principibus. Sed certe bene facit si dat tam uile uicium tam infami generi personarum; quamuis enim multi nobiles diuites et potentes fuerint uiuentes splendide et gulose, non uixerunt seruiliter amore uentris, sicut isti qui posuerunt finem suum et felicitatem suam in edacitate et bibacitate, et uendiderunt suam libertatem suadente gula; ideo bene dixit lupus cani, quod nolebat fieri seruus amore uentris. Nota etiam quod autor potius uoluit ponere istum quam alium, tum quia melius nouerat eum, tum quia Florentini, quamuis sint comuniter sobrii in cibo et potu, tamen, quando regula fallit, excedunt gulositatem omnium hominum mundi, sicut testantur duo alii Florentini poetae, scilicet Petrarcha et Boccacius.
|
||
|
||
{E quelli.} Hic autor ponit responsionem Ciachi ad interrogata, qui primo respondet ad primam petitionem, et dicit, quod ciues ciuitatis diuisae deuenient ad uulnera, mortes et expulsiones. Ad cuius rei cognitionem est praesciendum, quod Florentia erat in maiori flore et potentia, quam unquam fuerit, in MCCC, in quo anno autor noster inceperat istud opus floridum. Sed, ut plerumque fit, res secundae pepererunt discordiam; nam tota ciuitas diuisa est, primo inter nobiles, secundo inter populares, in duas sectas, scilicet Alborum et Nigrorum. Quae partialitas primo habuerat originem in ciuitate Pistorii in domo magna et potenti Cancellariorum, sicut dicetur infra capitulo XXXII. Sed cito iste morbus contagiosus transiuerat Florentiam et infecerat totum corpus ciuitatis, repletum malis humoribus. Nam, ut dicit Ualerius, nullum uitium finitur ibi ubi oritur. Partis Albae fuit principium et caput quidam miles, nomine Uerius de Circulis. Erant autem Circuli tunc temporis arrogantes et superbi, tum quia erant ualde diuites et potentes, tum quia uenerant paulo ante a rure ad ciuitatem; et nulla erat tunc maior societas in Florentia. Partis uero Nigrae fuit principium et dux alter miles nomine Cursius de Donatis, qui tempore suo non habebat parem in Italia. Erant autem Donati nobiles ab antiquo, non diuites, sed sagaces. Circuli habebant maiorem sectam in populo, quia uidebantur magis fauere Reipublicae, ideo penes eos erat quasi totum regimen: Donati autem magis uidebantur intendere ad dominium. Sed Bonifacius UIII uolens obuiare scandalo quod parabatur Florentiae, misit pro Domino Uerio, et rogauit, quod faceret pacem cum Domino Cursio, uel quod committeret rem sibi, promittens se facturum sibi unum Cardinalem, et multas alias gratias. Uerius, licet aliter prudens, noluit parere Papae; imo dixit, quod non habebat guerram cum aliquo. Et sic infecto negotio reuersus est Florentiam. Et, ut breuiter dicam, uno sero al unum tripudium Dominarum orta lite inter aliquos de utraque parte, fuit amputatus nasus uni Recouerino de Circulis; et hoc fuit principium magni mali. Alia uice Circuli inuaserunt Dominum Cursium de Donatis, sed fuerunt repulsi turpiter. Deinde Cursius, celebrato consilio cum suis, decreuerunt mittere ad Papam, ut faceret uenire unum de domo Franciae, qui deponeret Circulos et populum. Quo scito fuit bannitus cum multis suis sequacibus, et multi eorum relegati. Bonifacius ergo, procurante Domino Cursio, qui semper sequebatur Curiam, et Domino Gerio de Spinis, qui erat Mercator Bonifacii, uocauit Karolum sine Terra, qui erat frater Philippi Pulcri Regis Franciae. Qui Philippus paulo post fecit mori istum Bonifacium; et fecit uenire istum Karolum tamquam paciarium, ut pacificaret Florentiam, et deinde iret in auxilium Karoli II contra Siciliam; dans sibi intelligere, quod faceret ipsum eligi Imperatorem Romanorum, uel saltem locum tenentem Imperii. Karolus ergo in MCCCI uenit Anagniam ad Papam Bonifacium cum quingentis equitibus francis: Et non intrauit Florentiam propter partialitates praedictas. Regentes autem in Florentia, sentientes Karolum uenire, miserunt legatos ad eum; quibus ille benigne respondit, quod ueniebat, pro bono pacis. Intrauitque Florentiam cum sua gente inermi et receptus fuit cum magno honore. Post paucos deinde dies uoluit dominium, et potestatem pacificandi ciues. Et continuo conuocatis Prioribus, nobilibus et multitudine populi, iurauit conseruare ciuitatem in bono et pacifico statu; et continuo contrarium fecit de consilio Domini Musatti Francesii, militis Florentini, qui uenerat semper secum de Francia in Italiam, et suis expensis conduxerat eum, et corruperat magnis donis et denariis, quia erat pecuniosissimus in partibus Galliae. Ante ergo quam reuerteretur domum, Karolus fecit armari gentem suam, et introduxit Dominum Cursium de Donatis cum aliquot amicis suis. Tunc quidam Dominus Schiatta de Cancelleriis, Capitaneus Florentiae, cum CCC equitibus, offerebat se Prioribus et Circulis ire ad capiendum Dominum Cursium. Sed Dominus Uerius dixit: permitte tantum ipsum uenire. Confidebat enim in fauore et furore populi. Populus autem sine capite erat totus territus. Et breuiter: Cursius sine resistentia, clamantibus suis: Uiuat Dominus Cursius, iuit ad carceres, liberauit captiuos. Quo tumultu Priores timentes fugerunt de Palatio; et sic discursum est ad praedam ad domos Alborum, et durauit quinque diebus cum magna ruina. Deinde haec pestis transiuit in Comitatum cum magnis incendiis et populationibus. His rebus gestis, Karolus reformauit ciuitatem pro suo uelle. Et cardinalis Matheus de Aquasparta uenit Florentiam, qui alia uice fuerat ibi, et non potuerat componere partes. Et fecit fieri multas paces et affinitates, et uoluit ordinare officia comuniter; sed Nigri, qui erant fortes, non permiserunt. Unde ipse turbatus recessit, et dimisit ciuitatem interdictam. Pax parum durauit; nam Simon filius Domini Cursii interfecit quemdam Dominum Nicolaum de Circulis, et uulneratus ab eo decessit; qui Simon erat iuuenis ualentissimus. Taudem aliqui uiri praecipui de parte Alba citati, timentes comparere, recesserunt, alii Aretium, alii Pisas, alii Pistorium, qui adhaeserunt Ghibelinis exulibus de Florentia, de quorum numero fuit Dantes; et eorum bona confiscata sunt per Karolum. Et sic uide, quomodo fuit destructa pars superba Alborum per Karolum sine Terra in MCCCII. Karolus deinde cum Roberto filio Karoli II iuit in Siciliam cum magna classe et numeroso exercitu. Sed inde cito recessit cum turpi pace, et rediuit in Franciam, perdita magna parte suorum militum, sicut dicetur Purgatorii capitulo XX. Nunc uide literam quae de se obscura satis faciliter ex dicta historia declaratur. Dicit ergo: {e quelli a me}: idest ille Ciachus respondit mihi: illi ciues Florentiae, qui iam nunc sunt diuisi et discordes, {uerranno al sangue}, idest ad sanguinis fusionem, {dopo lunga tenzone}, quia diu contenderunt intus et extra coram cardinali Matheo, et Papa Bonifacio, {e la parte seluaggia scaccerà l'altra con molta offensione}. Hic nota quod aliqui dixerunt ex ignorantia facti quod autor loquitur hic de parte guelfa et ghibelina, et quod uocat guelfam siluestrem, quia est rebellis et inobediens Imperatori. Sed hoc est penitus falsum, quia expulsio ghibellinorum fuerat per multa tempora ante; nec litera potest aliquo modo intelligi de illis. Cum ideo autor dicat partem expulsam redituram intra tres annos; et tamen pars ghibellina non est reuersa Florentiam usque ad diem istam. Dicendum ergo quod sicut patet clare ex dictis autor loquitur de parte alba et nigra quarum utraque erat guelfa. Ideo expone sic: {e la parte seluaggia}, idest pars Circulorum, quam appellat siluestrem, idest agrestem, quia uenerant de agris et rure, unde alibi saepe male loquitur de ista parte et praecipue Paradisi capitulo XUII. {Scaccierà l'altra}, scilicet partem Donatorum, quia Dominus Cursius et multi fuerunt expulsi {con molta offensione}, quia fuerunt banniti de aere et persona.
|
||
|
||
{Giusti.} Hic autor ponit responsionem Ciachi ad secundam petitionem, et hic nota quod aliqui ad expositionem istius literae dixerunt quod autor loquitur de iustitia et iure siue de iure ciuili et canonico, quibus duobus iuste regitur genus humanum; sed istud est alienum dicere. Nam cum peto simpliciter et absolute si aliquis est iustus in ciuitate, secundum communem modum loquendi non debet intelligi nisi de homine. Dicendum est ergo quod autor loquitur de se et Guidone Caualcante, qui de rei ueritate tempore illo erant duo oculi Florentiae, sed autor non exprimit nomen, sed relinquit intelligi iudicio prudentum. De se enim nullus sapiens dubitabit; de Guidone autem et laudibus eius dicetur infra Inferni capitulo X et Purgatorii capitulo XI, tamen latenter tangit dicens: {e non ui sono intesi}, quia pars regens non adhaesit consilio istorum duorum: imo Guido fuit missus ad confinia ex quo mortuus est; et consilium Dantis spretum. Dicit ergo: {giusti son dui}, scilicet Dantes et Guido Caualcante, {e non ui sono intesi}, sed certe cito poenituit eos.
|
||
|
||
{Poi.} Hic autor ostendit quomodo Uirgilius quietauerit Plutonem dicens: {poi se riuolse a quella infiata labia}, idest ad superbiam Plutonis, quia opulentia diuiciarum inflat; labia enim appellatur habilitas faciei apud Florentinos; unde nota quod sicut scribit philosophus II Rhetoricorum describens mores diuitum, dicit quod diuites inter alios malos mores habent hoc qui sunt elati, quia habendo diuitias reputant se habere caetera bona, quia diuiciae sunt quoddam praetium omnium aliorum; et adducit ibi dictum Symonidis poetae, qui scribit quod uxor Ieronis interrogata utrum esset melius fieri diuitem quam sapientem, respondit: quod magis frequenter uidebat sapientes frequentare ianuas diuitum, quam e conuerso; uident ergo se diuites abundare his, quibus indigent saepe etiam sapientes; sed certe diuites indigent maioribus bonis quam sapientes; ideo bene alius philosophus dixit, quod medici uisitant domos aegrotorum et non e contrario, et tamen non sequitur quod aegrotus sit melioris conditionis quam medicus;
|
||
|
||
{Qui.} Hic autor explicat poenam praedictorum dicens: {Io uidi gente troppa più qui ch'altroue}, quia maior est numerus auarorum, quam caeterorum peccatorum, {uoltando pesi}. Et hic notandum quod autor dat debitam poenam istis; nam per ista onera repraesentat nobis magna pondera laborum et curarum quae continuo premunt et grauant corpus et animum auari et prodigi; corpora enim non quiescunt dum continuo discurrunt per mare, per terram, per montes, per ualles exponendo se omnibus periculis coeli, aquae, piratarum, latronum, et omnia incomoda tolerando, scilicet famem, sitim, algorem, calorem; et si forte corpus quiescat, numquam animus, imo semper secum luctatur. Dicit auarus intra se ipsum: si uendis frumentum et carefiat, tu crepabis dolore: si non uendis et uilefiat, tu morieris dolore. Nonne auari acquirunt cum labore, possident cum timore, perdunt cum dolore? Bene Dyogenes proiecit sacculum pecuniae post furem, qui saepe de nocte tentauerat solicitus et tremens subtrahere illum de sub capite eius. Quid prodigus? quali onere premitur cum deficit sibi ad expendendum? uiolenter rapit, clam furatur, mentitur, periurat, prodit, saepe uendit pudorem filiae, imo libertatem suam. Certe Caius Galigula cum aerarium uacuasset prodigaliter et insane, constituit prostibulum in palacio, et imposuit uectigal meretricibus. Uere ista sunt onera importabilia et incredibilia inexpertis, et dicit: {per forza di poppa}. In hoc tangit actum impellentis onus, quia cum pectore totus incumbens impellit; per hoc innuit quod in pectore stant ista pondera ubi est cor sub mamilla sinistra; unde tusco uulgari mamilla appellatur {poppa}, et dicit: {e d'una parte et altra}, quia scilicet a dextra stant prodigi, tanquam minus delinquentes; a sinistra uero auari. Ad intelligendum autem modum istius poenae debes imaginari unum circulum rotundum, et in eius medio unam lineam rectam per longum ductam, quae aequaliter diuidat ipsum circulum in duas partes. Modo ex una parte stant prodigi currentes usque ad lineam mediam, sed nunquam attingunt illud medium signum; e contra ex alia parte pariter concurrunt auari impetuose, impausabiliter usque ad idem signum. Hoc autem figurat quod neutri attingunt medium uirtutis, scilicet liberalitatis, aut si attingunt interdum non persistunt in eo, imo celeriter retrofugiunt et recedunt. Unde nota quod uicium liberalitatis est medium duarum malitiarum, scilicet auariciae et prodigalitatis. Liberalis enim est qui dat ubi, quando, et quo oportet. Auarus uero est qui detinet tenenda et non tenenda indifferenter. Prodigus e contra dat danda et non danda indiscrete, et uterque nocet sibi et alteri quod nulli prodest. Prodigus uero ita nocet sibi et alteri, quod tamen prodest aliquando alicui. Nota etiam quod autor mirabiliter fingit ista duo uitia contraria puniri simul in eodem circulo et eodem supplicio, quia habent fieri circa idem medium et separantur ab eodem medio, et auaricia est magis insanabilis et plus nocet, ut iam dictum est, et probat philosophus Libro Ethicorum. Ideo autor ponit prodigos a dextra, auaros a sinistra; et auaros magis detestatur, ut statim uidebis in tertia parte generali. Notandum est etiam quod ista duo uicia sunt maxime damnosa publicae utilitati. Auarus enim recte potest assimilari gripho qui eruit aurum ex terra, et tamen ex quadam naturali inuidia non permittit aliquem tangere. Prodigus uero assimilatur araneae quae se euiscerat ut faciat aliquid opus uanum, et dicit: {cum grandi urli}, quia enim auarum lupo, ideo bene dat sibi uocem lupi; ululatus enim est uox luporum.
|
||
|
||
{Questi.} Nunc Uirgilius respondet ad secundam petitionem autoris, et confirmans dictum illius dicit: {questi for cherci che non han coperchio piloso al capo}, idest omnes isti qui sunt a sinistra non habentes coopertorium pilosum ad caput propter clericam rasam fuerunt clerici. Clerica enim significat in prelatis quod debent reiicere et resecare superflua temporalia; nam capilli ex superfluitate nascuntur, et tangit principaliores dicens: {e papi e cardinali, in cui usa auaricia il suo soperchio}, idest quod auaricia istorum excedit auariciam caeterorum; ideo bene Zeno episcopus ueronensis dicit in suo libro de auaricia, quod auaricia a mundo pro crimine non habetur, quia non inuenit a quo reprehendatur. Et hic nota lector quod autor loquitur hic tam aperte ex indignatione, quia in istis nulla uidetur causa auariciae: primo quia ut plurimum sine magno labore perueniunt ad ista beneficia et bona temporalia, et nos uidemus quod qui succedunt in alienis diuiciis sine labore suo communiter solent esse prodigi; secundo, quia isti non habent uxores uel filios pro quibus accumulent, et si habent, non audent dicere quod sint sui; et quamuis autor uideatur fuisse nimis audax, tamen multi alii habuerunt hanc libertatem, sicut Bernardus qui dicit: *Uos autem sacerdotes fecistis Deum fabulam mundi*. Sed certe nescio uidere causam auariciae in prelatis, nisi forte quia prohibitio auget concupiscentiam. Nota etiam quod autor loquitur solummodo de uiciosis et omnino laborantibus isto morbo.
|
||
|
||
et statim reddit causam quia non possit prouideri, dicens: {seguendo lo giudicio di costei che u'èe occulto}. Et hic nota quod autor ex hoc ostendit quid proprie sit fortuna; est enim effectus particularis non cognitus ab humana scientia. Illud enim appellamus fortuitum cuius causam ignoramus, cum tamen causa sit in se, sed occulta; et dabo exemplum grossum ad declarationem huius. Quidam pauper lentus et negligens habitabat sub uili tugurio in riperia Ianuae cum uxore et filiis paruulis; qui dum saepe increparetur ab uxore quod non laboraret, ex quo caderet a paupertate in miseriam cito, semper respondebat per istud unum dictum uulgare: {A chi Dio uuol bene dormendo gli uene}. Et hoc rei probauit euentus. Nam uxor eius, ipso stertente de mane in lecto, inuenit magnum cumulum aureorum in stipite eiecto ad litus per tempestatem, et sic factus est diues dormiendo. Hunc ergo casum appellamus fortuitum, quia nescimus causam quare iste tristis inuenerit aurum, qui debuisset potius inuenisse stercus; unde Philosophus in suo libello de bona fortuna dicit: quod si quis interroget fortunatum quare sic agat, respondebit se nescire. Unde ibidem dicit Aristoteles, quod fortuna est sine ratione natura, idest impetus naturalis adueniens homini sine ratione. Sic ergo patet quod ignorantia humana imposuit istud nomen fortuna, nam unum et idem appellatur fortuitum ab uno, quod non appellatur fortuitum ab alio, sicut patet in casu quem ponit philosophus II physicorum, et Boetius in U. Si cultor conductus praetio a Domino agri dum foderet agrum reperit thesaurum, modo ista inuentio auri uidetur fortuita apud ignorantes causam: tamen unus magnus astrologus qui cognoscat natiuitatem illius rustici et uideat causam quare ille inuenerit aurum, non reputabit hoc fortuitum: et declarat occultationem fortunae per simile dicens: {come in erba l'angue}, idest serpens; anguis enim qui latet in herba prius mordet hominem quam perpendat: et ita fortuna praeuenit hominem et prosternit antequam cogitet, dum est in flore prosperitatis et reputat se magis securum.
|
||
|
||
Ad primum dico quod autor tractat de custodia quae fit in turri in fine istius circuli, et continuans dicta dicendis, dicit: {Io dico seguitando}. Sed antequam descendam ad expositionem literae, ad claram intelligentiam istius continuationis est praesciendum, quod Dantes quando expulsus est de patria, sicut plene iam patuit supra capitulo UI, fecerat de opere suo sollummodo UII capitula praecedentia. Cum autem ipse more exulum incertus suae fortunae pluribus annis uagus moraretur cum diuersis dominis, noluit diuina prouidentia quod tam egregium opus perderetur. Accidit ergo quod cum quidam rimaretur inter caeteras scripturas Dantis in quibusdam cofinis portatis ad loca sacra, quando ignita turba magis auida praedae, quam iustae uindictae, cucurrerat ad domum eius, reperit dicta UII capitula; quibus cum admiratione lectis et inspectis, subtraxit sagaciter de loco ubi erant, et portauit ad quemdam ciuem nomine Dinum eo tempore famosum eloquentem in Florentia; et breuiter cognita perfectione operis imperfecti miserunt ista capitula Marchioni Marcello Malespinae cum quo tunc Dantes erat. Quae ille satis intelligens dominus bene notata ostendit fideliter Danti rogans, ut non dimitteret sine fine opus cui fecerat tam altum principium. Dantes opere uiso fertur dixisse: redditus est mihi maximus labor cum honore perpetuo. Ergo fato uolente et Marchione instante, non sine magno labore conatus est resumere altam fantasiam quam omiserat, et incoepit de nouo procedere et continuare materiam inchoatam dicens: {Io dico seguitando}, idest prosequendo materiam intermissam propter exilium; sed antequam ulterius procedam, lector, uolo te notare quod istud capitulum, quod quibusdam uidetur facile et de materia communi, est ualde difficile et pulcrum, in quo autor facit nouas et artificiosas fictiones. Primo ergo fingit quod in ista turri fiat speculatio uel signum ad ciuitatem Ditis, ut Phlegias nauta ueniat et portet animas superuenientes cum naui ad ipsam ciuitatem, et intelligas de animabus illis quae sunt puniendae intra terram, quia quae puniuntur extra numquam recedunt a loco suo, nec accedunt ad fortilicium. Et uult breuiter dicere quod uiderunt duo luminaria in summitate istius turris erigi, et duo alia respondere istis ex summitate alterius turris, quae erat supra portam ciuitatis. Istud autem signum significabat quod duo uenerant ad portum peregrini ignoti uolentes tendere ad ciuitatem. Ad literam ergo dicit autor: {Io dico seguitando che gli occhi nostri}, scilicet intellectuales, {andar suso a la cima d'un'alta torre}, quae erat in extremo margine istius uallis, {assai prima che noi giungessimo al piè}. Et hic nota quod autor retrocedit ordine artificiali; nam dixerat in fine capituli praecedentis quod peruenerant ad pedem turris, nunc uero narrat quid uiderint a longe antequam peruenirent ad ipsam turrim, et est usitatus modus loquendi; saepe enim homo narrans suum iter, dicit: nos peruenimus tali die ad urbem, sed antequam applicaremus ad ipsam uidimus a longe in quadam turri duo luminaria extra; et continuo assignat causam quare direxerunt oculos ad apicem turris, cum dicit: {per due fiammette}, idest faces ardentes, {che uedemmo porre}, et istae duae flammae indicabant quod duo erant qui ueniebant; et ideo custodes alterius turris ciuitatis statim respondentes reddiderunt simile signum, scilicet duas alias faculas, sicut uidemus de facto in mundo nostro quod aliquis stans in turri ad custodiam fortis passus, uidens nouam gentem uel hostilem appropinquare, facit certum signum ciuitati et statim recipit simile signum. Dicit ergo: {et un'altra}, dicunt aliqui scilicet flamellam, sed hoc est falsum, imo aliam turrim ciuitatis, {render cenno}, idest simile signum duarum flammarum, {da longi}, quia magnum spatium erat inter turrim et turrim, ideo dicit: {tanto ch'a pena il potea l'occhio torre}, idest accipere uel comprehendere propter nimiam distantiam. Et hic nota quod ista litera potest simpliciter intelligi sicut expositum est, tamen moraliter potest exponi quod turris figurat ipsam superbiam quae est alta, et ignis similiter qui semper tendit in altum, quem autor fingit se uidisse a longe, imo interdum per totum mundum sicut patuit in Alexandro magno, Caesare et multis. Et ponit autor duas turres et in utraque duas flammas; prima turris est superbia extrinseca et apparens et ideo prima offertur uisui, idest speculationi autoris, et habet duas species quae figurantur per duas flammas scilicet superbiam in benefactis et superbiam in malefactis; nam istud uitium non solum habet locum inter mala, sed etiam inter bona; puta quando quis superbit de scientia, de uirtute, de sanctitate, de bonitate dando gloriam sibi et non Deo; de malefactis habet locum superbia, quando quis arroganter ascribit sibi illud bonum quod uere non est in eo. Secunda turris est superbia intrinseca quae detegitur et manifestatur per exteriorem; nam aliter cognosci non potest; et ista similiter habet duas flammas correspondentes illis primis, quia similiter habet locum in benefactis et malefactis: et est hic bene considerandum quod aliqui exponunt istum passum peruerse et per contrarium.
|
||
|
||
{Corda.} Nunc autor describit nautam praedictum. Ad cognitionem cuius oportet praescire quod Phlegias rex Laphitarum in Thesalia fuit pater Isionis, qui primus in Graecia exercuit uiolentiam tirannice cum Centauris suis; ideo bene Uirgilius UI Eneidos dat congruam poenam sibi et aliis superbis. Fingit in altis lectis super cultris aureis et habent epulas splendidas super mensas paratas regaliter nec possunt illis uesci, quia una maxima furia infernalis non permittit porrigere manum in mensam; habent et saxum pendulum supra caput quod continuo cadere uidetur ad domandum eorum superbam ceruicem. Nunc ad propositum Phlegias iste fuit superbissimus in mundo, qui interfecit filiam suam et incendit templum Apollinis; ideo autor inducit eum hic ut per ipsum repraesentet nobis uicium pessimum superbiae in generali, et dat sibi officium transportandi animas ad ciuitatem infernalem intra quam punitur uiolentia et fraudulentia, quia superbia est recta uia quae ducit homines ad omnia magna mala et peccata, unde Salomon: Initium omnis mali est superbia. Ad literam ergo ueniendo autor uolens describere uelocitatem istius nautae uenientis, praemittit comparationem pulcram et propriam de sagitta quae cum summa festinantia emittitur ab arcu uel balista. Sicut enim sagitta uelocissime scindit aerem, ita nauicula aquam; et sicut sagitta laeuis, acuta penetrat et ferit pestifere, ita ista nauicula superbiae; ideo bene dicit: {Corda non pinse mai da se saetta}, impulsa a manu hominis, {che sì corresse uia isnella}, idest uelox, {per l'aire com'io uidi una naue piccioletta uenir}, scilicet impulsa a manu hominis, {uerso noi}, quia ueniebat pro eis, {in quella per l'aqua}, scilicet stygialem.
|
||
|
||
Et hic nota quod ista nauicula figuraliter est uita superbi siue eius superbia quae est parua, breuis et uelocissimi cursus; ideo bene repraesentatur per nauim quae est auis lignea, domus sine fundamento, ut ait Secundus philosophus: et ita uita superbi est sine firmitate, quia nullum uiolentum est diu durabile; et ista nauis ducitur per uallem tenebrosam et continuo instabilis uacillat in undis et imminet naufragio, et dicit notanter: {sotto 'l gouerno d'un sol galeotto}, idest gubernatoris ad denotandum quod nunquam superbus uult socium, et est oppositum aliorum uiciorum; nam communiter simile gaudet simili, sicut auarus auaro, prodigus prodigo; sed superbus non potest conuiuere superbo, imo semper conatur destruere eum, unde duo sunt quae praecipue nolunt consortium, scilicet dominium et matrimonium, ut dicit Seneca tragoedia secunda; et subdit quomodo se habuerit ille Phlegias erga ipsum autorem, quia dixit: {Or sie' giunta anima fella}, putabat Phlegias portare istos ad certam poenam intra ciuitatem, ideo exclamat, uenies ad standum cum aliis damnatis crucianda.
|
||
|
||
{Mentre noi.} Ista est secunda pars generalis in qua autor tractat de uno spiritu moderno arrogantissimo, in quo clare ostendit quae et qualis sit poena superborum. Ad quod notandum quod autor dat meritam poenam istis superbis; fingit ipsos trahi et raptari inter se inuicem per lutum et foetorem istius uallis, per quod figurat quod superbi semper rixantur inter se, et unus deiicit alium et alter facit ruinam alterius, et sic alta gloria superbi cadit in lutum, quia efficitur ludibrium fortunae, ridiculum populi et fabula uulgi; nam post lapsum uenit in odium et contemptum omnium et suorum et amicorum; modo ad literam dicit autor: {Dinanci a me si fece un pien di fango}, idest occurrit oculis meis mentalibus, {mentre noi passauam la morta gora}, idest interim dum transiremus per illam uallem stygiam, cuius aqua erat mortua, idest immota; {gora} enim est uulgare florentinum, et est aqua quae currit per duciam ad molendinum. Sed ne procedam ulterius obscure ad cognitionem istius hominis est sciendum, quod iste erat quidam miles florentinus nomine Philippus Argenti de Adimaris, uir quidem superbissimus, iracundissimus, sine uirtute uel ciuilitate, displicentissimus, quia erat de stirpe numerosa ualde, et pulcer et fortis corpore et diues ualde, quae omnia sibi materiam arrogantiae ministrabant, habebat summe odio populum florentinum, habebat unum equum quem uocabat equum populi Florentiae, quem promittebat omnibus petentibus eum mutuo; de mane equus erat paratus tempestiue et dabatur primo uenienti; postea aliis superuenientibus dicebatur: tarde, tu fuisti praeuentus, et sic eludebat spes multorum, et de hoc habebat solacium et risum. Uide ergo quomodo autor bene soluit sibi de uectura si aliquando fuit delusus ab eo. Hunc equum fecit aliquando ferrari argento, ideo cognominatus est Philippus Argenti.
|
||
|
||
et subdit defensionem Uirgilii dicens: {perchè 'l maestro accorto}, idest Uirgilius prouidus circa salutem autoris, {lo sospinse}, idest repulit a naui, et transiuit ultra, dicendo: {uia costà con gli altri cani}, idest uade cum aliis superbis qui irascuntur ad omne uerbum, sicut canis ad omnem muscam, et per hoc notat prudentiam sapientis qui cito cedit furori, et dimittit talem dicens: uade, morde te rabie canis rabide. Sed ut appareat clare qualiter iste canis rabidus non potuerit pati aliquam contumeliam uerborum etiam iocosam, uolo te scire nouum iocosum per quod euidenter appareat eius natura clara displicenter. Est ergo breuiter sciendum, quod tempore istius Philippi, paulo ante expulsionem autoris, fuit in ciuitate Florentiae Ciachus maximus gulosus, de quo dictum est supra capitulo UI, et quidam alius ioculator leccator, nomine Blondellus, homo paruulus de persona, sed multum politus et ornatus, cum caesarie capillorum flaua, non habens pilum tortum in capite. Hic Blondellus una die, tempore quadragesimae, profectus ad piscariam, uolebat emere duas lampredas pro domino Uerio de Circulis, qui tunc erat princeps partis Albae. Quod Ciachus uidens accessit ad Blondellum, et petiit quid esset. Blondellus subito finxit quod heri de sero tres pulcriores lampredae cum uno magno sturione praesentatae fuerant Domino Cursio de Donatis, qui erat princeps alterius partis Nigrae; et dixit, quod ideo faciebat emi alias duas, quia crastina die erat daturus prandium quibusdam nobilibus, petens: nonne uenies tu? Cui Ciachus respondit: bene scis, quod ueniam. Iuit ergo Ciachus die sequenti, hora prandii ad domum Domini Cursii, quem reperit ante ostium suum cum quibusdam uicinis suis. Qui dixit: bene uadat Ciachus; quid uadis faciendo? respondit Ciachus: Domine, uenio pransum uobiscum. Et ille: uadamus, quia hora est. Quum autem discubuissent, Ciachus perpendens, quod nullus erat ibi forensis, putauit se deceptum; sed multo maiorem delusionem habuit, quando uidit se non habere nisi de ciceribus et pisciculis Arni; et continuo coepit facere uindictam de Blondello. Post paucos ergo dies iuit Ciachus ad forum uetus; ibi ex aliis ribaldis elegit unum, qui uisus est habilis sibi ad id quod uolebat; et explorans ab eo, si erat bene agilis in pede, promisit sibi unum grossum, si faceret quod petebat. Imposuit ergo sibi, quod iret ad Logiam Adimarorum, cum uno flasco uitreo in manu, et diceret domino Philippo Argenti, quod Blondellus mittebat eum et rogabat, quod rubinaret sibi illud uas cum suo uino rubeo, quia uolebat modicum solatiari cum quibusdam suis zancariis. Iuit ergo iste ribaldus plene informatus a Ciacho, Ciacho sequente parum a longe, et fecit ambasiatam Domino Philippo ex parte Blondelli, et statim aufugit, ne ille iam insurgens iniiceret manus in eum. Ciachus, qui notauerat totum, laetus dedit denarium ribaldo et recepit flascum suum. Et sine mora iuit, et inuenit Blondellum, cui dixit, quod Dominus Philippus faciebat eum conquaeri; quare Blondellus iuit uersus logiam Adimarorum, et Ciachus sequutus est eum, expectans uidere euentum rei. Sed dominus Philippus, qui non potuerat contingere baratarium, stabat totus turbatus et rodebat se ipsum in animo, quia extimabat, quod Blondellus ad postam alicuius fecisset sibi unam truffam. Et ecce interim Blondellum; cui statim dominus Philippus uenit in occursum. Et quum Blondellus ignarus fraudis factae contra eum, salutaret illum, Philippus, qui erat corpore magnus, neruosus, fortis, iracundus, indignans dedit sibi cum pugno magnum ictum in faciem. Et Blondello clamante: Heu mihi! quid est hoc, Domine mi? Philippus apprehendens eum per crines, abiecto caputio, fulminabat super eum manu, et lingua clamabat: Proditor! bene uidebis, quid est hoc. Quale rubinare mittis tu ad me? Bene rubinabo te. Uideor ne tibi puer irridendus? Et sic dicendo cum pugnis suis, qui uidebantur sibi ferrei, fregit sibi totum uisum, et totum caput depilauit, uolutando ipsum per lutum; et cum tanto studio repetebat uerbera, quod numquam Blondellus potuit dicere unum uerbum ad ueram excusationem sui. Demum quum multasset eum multis bussis, et multi concurrentes cum maximo labore eruissent illum de manibus suis, dicebant Blondello, quod ipse fatue egerat mittendo Philippo ribaldum cum flasco et truffis, quia bene debebat scire, quod dominus Philippus non erat homo mottezandus. Blondellus autem plorans, excusabat se, quod nunquam miserat ad eum pro uino; et statim cogitauit, hoc factum fuisse opera Ciachi, qui solicitauerat eum ut iret ad dominum Philippum. Deinde aliquantulum refocilatus, reuersus est domum, ubi pluribus diebus stetit, quod non potuit apparere tristis et dolens. Tandem egrediens occurrit Ciacho, qui petiuit, quale fuerat uinum domini Philippi. Blondellus respondit: tales uisae fuissent tibi lampredae domini Cursii. Tunc Ciachus subridens: in te amodo stat, si uelis mihi dare tam bene ad comedendum, dabo tibi tam bene ad bibendum. Ad propositum ergo uide, qualiter Philippus Argenti pro una uana buffa distratiauit crudeliter uilem homuncionem per lutum cum furore. Ideo bene nunc distratiatur uiliter, ut canis rabidus ab aliis canibus per triste coenum infernale.
|
||
|
||
Et subdit responsionem Uirgilii qui dicit quod autor uidebit quod optat antequam perueniat ad finem circuli, unde dicit: {et egli a me}: supple Uirgilius respondit: {tu serai sazio di tal disio e conuen che ti goda}, quasi dicat, eris satur et laetus tali uindicta quam appetis tam auide, {auanti che la proda}, idest antequam extremitas ripae, {ti si lassi uedere}, quasi dicat: antequam applices ad ripam ciuitatis ubi exibis de naui; et sic uide quod adhuc erant tam a longe quod non poterant uidere ultimam ripam. Et hic nota quod istud quod autor hic fingit, aliquando accidit de facto in mundo isto, quia dicit aliquando uir sapiens uidens rabiosam bizariam unius superbi: iste ducet adhuc miseram uitam; dicet alius ego uellem uidere cito; respondet sapiens: istud forte accidet priusquam optes uel credas, et sic accidit: sic dicebat Boetius exul, et hoc uerificatum est in utroque. Nam si Boetius non fuisset relegatus per superbum regem Gothorum, non fecisset opus tam nobile et utile, quod fuit multis causa consolationis in tribulatione et desperatione; nec Dantes nisi similiter passus esset persecutionem superborum fecisset opus tam mirabile, quod fuit causa correctionis sibi et aliis. Unde si uterque fuisset interrogatus: uelles tu numquam fuisse expulsus, non dubito quod respondisset: nullo modo.
|
||
|
||
{Et io.} Hic autor ponit responsionem suam ad Uirgilium, in qua profitetur se iam uidere signa praetendentia ipsam. Unde dicit: {Et io}, idest ego Dantes dixi: {Maestro}, idest, o Uirgili, magister mi, uere uideris mihi dicere uerum, {già certo}, idest certe sine dubio, {cerno}, idest discerno et comprehendo, {le sue meschite}. Et hic nota quod istae Ecclesiae sunt sepulcra haereticorum qui puniuntur iuxta moenia murorum intra ciuitatem. Sicut enim accidit in mundo isto, quod accedentes ad aliquam terram primo solent uidere a longe templa quae communiter sunt alta et apparentia, ita nunc isti accedentes ad istam ciuitatem infernalem primo uident templa, idest sepulcra haereticorum, quae ad modum templorum apparebant in aere, quia eorum coopertoria sunt suspensa in alto, et uidentur in forma quasi tecta Ecclesiarum acuta in medio. Nota etiam quod autor utitur uocabulo saracenico; nam Ecclesiae haereticorum non possunt dici Ecclesiae. Ponit etiam ipsa sepulcra haereticorum iuxta extrema seposita a toto corpore ciuitatis, quia conuenticulae haereticorum sunt tales, quod uitant consortia aliorum. Et tangit formam poenae istorum a qua procedebat ille dolor, quia scilicet puniuntur in igne, unde dicit: {uermiglie come fosser uscite di fuoco}, sicut a simili uidemus hic quando faber ignit bene unum ferrum quod totum uidetur igneum.
|
||
|
||
{Noi.} Hic ultimo autor ostendit quomodo peruenerint ad istam ciuitatem, quam describit a mirabili fortitudine eius, dicens: {noi pur giugnemo}, idest nos tandem peruenimus et appulimus finaliter nauigando cum Phlegia, {dentro a l'alte fosse}, idest profundas, {che uallan quella terra sconsolata}, idest cingunt et claudunt illam ciuitatem infelicem, quia Infernus est locus inconsolabilis, ut dicit Aristotiles in sua poetria. Et hic nota quod autor fingit istam ciuitatem fore fortem et inexpugnabilem cum magnis fossis profundis et muris altis et fortibus, ut locus conueniat damnatis. Uidemus enim in mundo nostro quod qui grauius deliquerunt coercentur duriori carcere, et subiiciuntur grauioribus poenis; et ita qui laeuius peccauerunt largius detinentur et laeuius puniuntur: ita in proposito, isti qui sunt inclusi intra ciuitatem, enormius peccauerunt; illi uero qui sunt positi extra in loco ampliore et liberiore, laeuius peccauerunt. Nota etiam quod per profunditatem fossarum, et fortitudinem murorum, autor figurat profunditatem et difficultatem materiae, quam nunc parabat intrare, sicut statim dicetur; unde dicit: {le mura mi parea che ferro fosse}, idest essent de materia ferrea, ut bene uidebis infra.
|
||
|
||
Ideo autor bene fingit quod non potuerunt peruenire ad introitum nisi per longam circuitionem, unde dicit: {uenimmo in parte}, scilicet ad terram ante portam ciuitatis, ubi erat portus illius nauigii, {doue 'l nocchier forte}, scilicet Phlegias superbus: {gridò: uscitice}, idest exite de naui, quia: {qui èe l'entrata}, et bene dicit quod clamauit, quia cum magna indignatione et ira deposuit eos ad terram. Sciebat enim quod erant facturi magnum damnum ciuitati, et dicit: {non senza far pria grande agirata}, quia non sine longo discursu rationis et magno labore speculationis potuit peruenire ad istam materiam. Et hic ultimo nota lector, quod potes mirari et dubitare, nonne autor noster descripsit supra ciuitatem infernalem, ubi tertio capitulo dixit: {Per me si ua nella città dolente!} similiter descripsit Charonem nautam qui transportat omnes animas prauorum in Infernum per fluuium Acherontis; quare ergo nunc describit aliam ciuitatem et alium nautam, scilicet Phlegiam qui transfert animas de ualle ad istam ciuitatem? Dico breuiter quod autor non est hic superfluus, imo subtiliter facit pulcerrimam fictionem; fingit enim quod ista magna et antiqua ciuitas habeat tria et diuersa fortilitia, sicut gratia exempli habet ciuitas antiqua Padua in Italia. Modo in primo fortilitio maiore, ubi non fit magna custodia, habitant illi qui peccauerunt per incontinentiam. In secundo strictiore ubi fit magna custodia habitant illi qui peccauerunt per uiolentiam. In tertio fortilitio strictissimo habitant illi qui peccauerunt per fraululentiam, ubi inuenitur tertius portitor animarum peior et horribilior caeteris, scilicet Gerion; et ultimo in centro ciuitatis est carcer obscurissimus, scilicet puteus in quo puniuntur proditores.
|
||
|
||
{Io uidi più di mille.} Ista est quarta et ultima pars generalis, in qua autor ostendit maximam resistentiam quam habuerunt ad intrandum istam ciuitatem. Sed antequam descendam ad literam exponendam uolo te praescire, quod tota ista pars est fortis et comuniter male intellecta; sed ne perdam tempus dicam breuiter et summatim, quod autor noster ideo fingit se hic inuenisse maximam resistentiam, ut per illam det intelligi maximam luctam mentis quam secum habuit. Si enim supra autor inuenit in singulis circulis unum singularem custodem qui uoluit sibi denegare ingressum ne uideret communia uicia et supplicia incontinentium, quae sunt quasi per se nota; quanto fortius debet hic inuenisse magnam multitudinem custodum uolentium impedire ne intret ciuitatem, et uideat uicia magis occulta? Fingit ergo subtiliter quod daemones in magna multitudine cum magno furore concurrerint ad turrim magistram, ut bene custodirent passum ne isti possent intrare. Ergo per daemones autor repraesentat nobis malitias, fraudes et falsitates quas parabat describere, quas non Homerus, non Uirgilius numquam descripserat; ideo non mireris si habuerit hic magnam resistentiam, quia sine magna difficultate non poterat intrare fortem materiam. Nunc ad literam dicit autor : {Io uidi più di mille dal ciel piouuti}, idest Daemoniorum qui propter superbiam ceciderunt de caelesti ciuitate in istam infernalem, et ponit numerum pro numero, ita poterat dicere centum milia uel mille milia, quia infinita et innumerabilia sunt genera malitiarum et fraudium, et dicit: {in su le porte}, in plurali propter uersum, uel ad magnificandam fortitudinem illius portae, cum tamen non esset nisi una porta, ut patebit postea. Et primo ponit uerba daemonum, dicens: {che dicean stizzosamente}, idest indignanter et cum ira: {chi èe costui}, scilicet tam audax, tam ualens, {che senza morte}, idest qui antequam sit mortuus, {ua per lo regno della morta gente}, idest per Infernum qui est locus uere mortuorum; et uide quod autor noster non erat mortuus cum istis, quia non fuerat usus in uita malitiis et fraudibus, nisi parum ad fallendas mulieres in iuuentute sua, ut dicetur alibi.
|
||
|
||
{che già l'usaro a men stretta porta}, idest ad primam portam Inferni, quae est magis patens quam ista, quia est sine ulla custodia, {la quale ancor se troua senza serrame}, quia Christus fregit seras et claustra Inferni iuxta illud: *Attollite portas principes uestras*. Et specificat illam portam per titulum nigrum qui reperitur in summitate istius portae, ut patuit in principio tertii capituli, unde dicit: {tu uedesti la scritta morta}, idest scripturam, quae est uox mortua, ubi dicitur: {iustizia mosse il mio alto Fattore}. Sed certe sicut non potuerunt resistere Christo ibi; ita hic non poterunt resistere uni Deo qui iam uenit in succursum nostrum. Et uult breuiter dicere Uirgilius ad excusationem suam: isti daemones praesumpserunt impedire Christum ne intraret infernum per liberationem Patrum, quanto fortius possunt presumere impedire nos! sed sicut nihil profecerunt tunc, ita nec nunc, quia intrabimus uirtute diuina. Et sic uide ex dictis cessat obiectio quam solent quidam facere, quare daemones non recipiebant Dantem libenter ut lucrarentur illam animam? quia autor uenerat uiuus ad liberandum se et alios ab isto Inferno, moraliter loquendo. Et nota quod appellamus Infernum moralem statum uitiorum, quia homines moraliter loquendo sunt mortui in eo, sicut a simili dicimus bellum ciuile, quia de ciuibus fuit et inter ciues gestum, tamen re uera fuit potius inciuile.
|
||
|
||
et describit tempus illius coniurationis, quia scilicet erat nouiter mortuus quando Ericto compulit eum sua arte magica intrare puteum inferni ad suscitandam umbram unius proditoris de profundo inferni. Dicit ergo: {la carne era nuda di me}, idest nudata et priuata mea figura humana, quia cito post mortem caro resoluitur in elementa sua, et amittit pristinam figuram, {di poco}, idest de modico tempore eram mortuus, {ch'ella me fee intrar dentro a quel muro}, scilicet istius ciuitatis; stabat enim Uirgilius ante portam quando dicebat ista, et ecce quare: {per trarne un spirto del cerchio di Giuda}, idest de ultimo circulo infernali, in cuius centro ponitur Iudas, ut patet ultimo capitulo inferni. Et hic nota bene quod iste passus uidetur nimis fortis multis, unde dubitant et petunt quando fuit hoc, et dicunt: quando Ericto suscitauit mortuum ad petitionem Sexti, de quo dictum est. Sed hoc est omnino impossibile, quia Uirgilius erat tunc iuuenis, uel mortuus est tempore Augusti, ut iam dictum est capitulo I. Alii dicunt quod ista Ericto suscitauit alium mortuum in Thesalia ad petitionem Bruti et Cassii, qui fecerunt ibi bellum ciuile cum Augusto et Antonio; sed hoc etiam est falsum, quia paulo post istud bellum Uirgilius primo uenit Romam spoliatus bonis suis. Sed certe non oportet ire per ista somnia uana, quia ista est simpliciter fictio noua, quia autor fingit quod Uirgilius hoc finxerit ad exhortandum ipsum, sicut facit aliquando uir sapiens ut praestet materiam bene sperandi alteri, dicit: bene sum expertus in hoc, ideo ne dubites tibi de aliquo. Unde statim assignat causam, quia finxerit se intrasse circulum Iudae infimum, ut scilicet ostenderet se uidisse totum infernum a primo circulo usque ad ultimum, ubi stat Iudas; ideo conuenienter fingit quod ista magna maga uocauerit animam Uirgilii, qui etiam nouit artem magicam in fauorem suum ad suscitandum mortuum per inuocationem et incantationem.
|
||
|
||
{Et altro disse.} Ista est secunda pars generalis in qua autor describit monstra infernalia, quae insurrexerunt contra istum ad terrendum eum; et breuiter uult dicere quod isti daemones uidentes quod isti non recedebant, sed expectabant adhuc intrare mediante alio, induxerunt furias infernales armatas serpentibus quae factis et uerbis conabantur expellere eos; nam istae sunt causa omnium malorum, ideo occurrunt homini uolenti uincere uitia, sicut modo Dantes. Ad cuius intelligentiam est breuiter sciendum, quod istae furiae infernales finguntur ab omnibus poetis esse tres, quia omne malum perpetratur mente, lingua, manu, unde uocantur Alecto, Thesiphone, Megera. Prima, moraliter loquendo, est praua cogitatio, et Alecto interpretatur impausabilis, quia non permittit quiescere mentem. Secunda est praua locutio, unde Thesiphone interpretatur uox supposita, nam uox seruit locutioni. Tertia est praua operatio, unde Megera interpretatur longa lis. Istae tres merito appellantur furiae infernales, quia incitant hominem ad furiam et furorem omnium scelerum; et uere sunt arma et instrumenta, quibus daemones expugnant homines et ducunt ad inferna. Nunc ad literam autor uolens describere furias primo continuat dicta dicendis, dicens: {et altro disse}; scilicet ille Uirgilius ad exhortationem meam, {ma non l'ho a mente}, idest sum oblitus, quasi dicat alias rationes et persuasiones fecit mihi, quas referre non possum, quia omnino eram intentus ad principalem materiam describendam; unde dicit: {però che l'occhio}, idest speculatio intellectualis, {m'auea tutto tratto}, idest omnino abstraxerat me, {uer l'alta torre a la cima rouente}, idest ardentem, rubentem igne qui erat in ea. Ista enim est illa turris secunda, quae reddidit signum primae cum duabus facibus, ut patuit in principio praecedentis capituli; et facta continuatione describit furias in generali, quantum ad actum, et quantum ad habitum dicens: {doue}, idest in qua turre, {tre furie infernal fuor dritte ratto}, idest cito, {in un punto}, idest in instanti, quia homo subito instigantibus istis prorumpit ad cogitandum, loquendum, et committendum omne peccatum; ideo bene dat eis ornatum habitum, dicens: {tinte di sangue}, quia istis operantibus deuenitur ad sanguinis effusionem, et dicit: {che aueano membre feminili et atto}. Et hic nota quod autor dat sexum foemineum furiis, sicut etiam uicia et uirtutes repraesentantur in habitu foeminino, similiter et scientiae, quia sunt foeminini generis, et quia ut dicit philosophus: mulier facit omnia ualde: si diligit, diligit intense; et ita si odit, odit immense. Ad propositum ergo, sicut foemina infuriatur et indaemoniatur et irascitur, quia non est caput super caput serpentis, nec ira super iram mulieris, ita nunc furiae incendebantur contra autorem.
|
||
|
||
{Uegna.} Nunc autor declarat clamorem furiarum, quia omnes alta uoce clamabant Medusam in fauorem suum ad terrendum et expellendum hominem uiuum ab ingressu istius ciuitatis, quia nullum monstrum infernale uidebatur potentius et efficacius ad impedimentum et obstaculum istius. Habebat enim crines serpentinos sicut et ipsae furiae, et solo aspectu omnes uidentes se saxificabat. Sed quae erat ista Medusa? Certe multi multa dixerunt hic de Medusa. Aliqui enim dicunt quod autor per Medusam dat intelligi figuraliter in generali libidinem siue mulierem libidinosam; quod arguunt quia Medusa fuit olim pulcerrima, et aspectus talis reddit homines immemores, obliuiosos, sicut scribit Plinius de puella pulcerrima nomine Capaspa, quam Alexander magnus ostendit nudam excellentissimo pictori suo, qui uocatus est Apelles, qui illa uisa, factus est uelut statua muta sine sensu; quod uidens Alexander fecit ipsum desponsare eam. Modo istae inuocabant Medusam sperantes habere uictoriam de auctore, quia multum laborauit morbo amoris libidinosi, et quia mulier uincit uiros fortes, sapientes; sed licet ista expositio uideatur pulcerrima, tamen est alienissima a proposito autoris; quia alibi tractauit plene de libidine, quae punitur extra istam ciuitatem, nec mulier posset tollere sibi istud iter. Alii dicunt quod Medusa figurat astutiam in generali, quia Medusa fuit astutissima, ideo figuratur habere crines serpentinos, quia serpens est astutissimum animalium; nec ista expositio est de mente autoris, quia autor tractabit de ea plene sub figura Gerionis. Alii dicunt quod Medusa repraesentat cupiditatem, quod probare uidentur, quia Medusa, ut patet in litera, appellatur Gorgon, quod interpretatur terrae cultrix, et ex cultura terrae nascitur cupiditas, quae maxime indurat mentes hominum; ideo secundum opinionem istorum Uirgilius, idest ratio, uidetur persuadere autori: fili mi, auerte oculos a cupiditate terrenorum, quia si respicis eam non poteris intrare ciuitatem, idest peruenire ad cognitionem magnorum malorum, nec per consequens redire sursum ad superna et uirtutes. Sed licet ista expositio uideatur uerior et melior, tamen nihil facit ad propositum, quia de cupiditate autor tractauit supra plenissime, quae punitur extra sub potestate Plutonis. Alii dicunt quod Medusa figurat terrorem in generali, et ista espositio est optima et uerissima; nam terror maxime impediebat autorem, sicut iam patuit in fine capituli proxime praecedentis. Si enim terror reuocabat autorem ab ingressu generali et facili inferni, sicut ostensum est clare II capitulo huius libri, quanto fortius ab ingressu arduissimo istius fortissimae ciuitatis, quae est murata ferro, et habet tot milia daemoniorum, et tot terribilia monstra ad custodiam sui! Ergo ad propositum, dimissis caeteris opinionibus praedictis tamquam superfluis, uolunt dicere istae furiae: non possumus uti fortioribus armis ad arcendum istum retro, quam terrore, quia terror facit hominem stupidum, saxeum; ergo sola Medusa fortis armatura sufficit ad expugnandum et fugandum istum fortem bellatorem ne triumphet gloriose de nobis. Nunc ad literam dicit autor: {tutte}, idest omnes furiae, {gridauan riguardando in giuso}, scilicet supra Dantem ad incutiendum sibi timorem, {uegna Medusa}, cuius est tanta potentia, quod hominem adhuc uiuentem facit uideri mortuum, unde dicit: {sì 'l farem di smalto}, idest durum, lapideum uelut smaltum, quasi dicat, faciemus eum obliuiosum, insensibilem.
|
||
|
||
{E già uenia.} Ista est tertia pars generalis, in qua autor describit aduentum Mercurii cuius ope et opera intrauerunt ciuitatem Ditis. Sed antequam descendam ad literam est utiliter praenotandum, quod sicut scribunt omnes poetae, et potissime Martianus Capella in libro de nuptiis Mercurii, Mercurius qui est secundus planeta supra lunam, est Deus eloquentiae et sagacitatis: facit enim homines affabiles, astutos, rhetoricos, actiuos, industres, sollicitos, quales recte sunt hodie florentini; et dicitur Deus mercatorum, quorum proprie est esse eloquentes et sagaces, et quia in mercibus committuntur infinitae fraudes, imo unaquaeque ars habet suum Mercurium; ideo elegantissime fingit Uirgilius se non posse intrare ciuitatem plenam fraudium sine Mercurio, idest influentia mercuriali. Nunc ad propositum autor uolens describere aduentum Mercurii fingit se primo audire strepitum magnum, et breuiter uult dicere, quod dum daemones et furiae cum Medusa ita insurgerent ad obstandum ei, ne intraret, Mercurius ex alia parte ueniebat pro aperiendo sibi, quod indicabat unus terribilis sonus, quia ante illum fiebat confractio aeris faciens magnum terrorem, sicut a simili facit uentus impetuosus contra flammas incensae syluae. Ordina sic literam, {et un fracasso d'un suon}, quia Mercurius ueniens per istam uallem cum magna ui frangebat aquam, sicut facit gallea quando uiolenter frangit aquam, {pien di spauento}, quia inferebat pauorem audientibus; et audi si erat magna uiolentia, {per cui tremauan ambedue le sponde}, scilicet illius uallis, {già uenia su per le torbide onde}, idest per aquas turpes illius Stygis. Et hic nota quod per istum actum autor figurat magnam uirtutem et potentiam mirabilem eloquentiae, quae rumpit omnia obstantia sibi, imo aliquando frangit iram hostium armatorum, sicut Ualerius narrat de Antonio eloquentissimo oratore, qui fuit auus Antonii qui fuit cum Caesare. Nam tempore, quo Marius fecit magnas crudelitates in urbe contra nobiles satellites Marii, iuerunt ad domum Antonii, ut trucidarent eum, quos omnes Antonius ita placauit eloquentia sua, quod omnes reduxerunt gladios in uaginam; sed alius superueniens qui non audiuerat eum obtruncauit ipsum.
|
||
|
||
{Ben m'accorsi.} Nunc autor ostendit quomodo deuenerit in cognitionem generalem istius potentis dicens: {ben m'accors'io ch'el era dal ciel messo}, scilicet per tam mirabiles effectus, quia opera eius erant magis diuina quam humana, quia transibat solus per aquam sicco pede, et aerem serenabat, et omnes ante se fugabat; et bene fingit ipsum missum a coelo, quia, ut dictum est, Mercurius est secundus planeta, est filius Iouis, est deus eloquentiae; ergo bene a coelo historice, poetice, alegorice loquendo, et uere eloquentia est coeleste donum. Et hic lector uolo quod notes necessario, quod multi decepti sunt hic dicentes, quod iste fuit unus angelus, quod tamen alienum est a mente autoris, unde non intelligunt motiuum eius: nam Mercurius poetice loquendo est nuncius et interpres Deorum, qui mittitur a superis ad inferos ad executionem omnis diuinae uoluntatis, sicut patet apud Homerum, Uirgilium, Statium, Martianum, et alios multos. Nec oportet quod autor fingat diuinam gratiam sibi missam, quia iam saepe ostendit se facere istam descriptionem per diuinam gratiam. Praeterea autor introducit apparitionem angelorum in purgatorio non in inferno; unde Uirgilius dicit sibi purgatorii capitulo II: {Omai uedrai de sì fatti officiali}, scilicet de angelis, quia non erat solitus uidere angelos per totum tempus quo stetit in inferno;
|
||
|
||
{Sì come.} Hic autor describit poenam haereticorum; sed antequam ueniam ad literam est praeuidendum quod haeretici stant mortui in sepulcris apertis, de quibus exalat magnus foetor, et ardent igne. Hoc autem figurat moraliter, quod haeretici sunt mortui quantum ad fidem, et uiuentes sepulti, quia eorum uitium occultant nec audent propalare, tamen sepulcra sunt aperta, quia eis non est clausa uia redeundi ad unitatem Ecclesiae, et copercula pendent in aere super eos, quia eorum finalis sententia pendet usquequo sunt in uita, et possunt resurgere de sepulcris per poenitentiam, ideo cremantur igne, quia de facto incinerantur in mundo quando sunt pertinaces in non reuocando, uel quia eorum mens siue conscientia ardet et aestuat interius; et sunt positi iuxta moenia ciuitatis quia uitant consortia hominum, et stant communiter separati a comunione ciuium, sicut uidemus hodie de facto quod tales stant in uallibus fortissimis inter altissimos montes, unde non possunt diuelli aliqua uia. Nunc ergo ad propositum dico quod autor uolens describere situm et formam sepulcrorum in quibus puniuntur haeretici, praemittit duas comparationes, et breuiter dicit, quod tanta erat multitudo et uarietas sepulcrorum ibi, quanta est apud ciuitatem Arelatae in prouincia Narbonensi et apud ciuitatem Polae in Histria: modo ordina literam sic: {i sepulcri faceuan così tutto il luoco uaro}, idest uarium diuersimode; sicut uaria est diuersitas colorum, {quiui}, scilicet intra et prope murum istius ciuitatis, {sì come}, supple faciunt, {ad Arli}. Ista ciuitas est in prouincia Narbonensi, quae literaliter dicitur Arelatae sita super Rhodano longe ab Auinione forte per tres leucas, iuxta quam est maxima multitudo arcarum diuersarum formarum, de quibus dicitur communiter, quod olim tempore Caroli magni facto ibi magno conflictu inter Christianos et Saracenos, multis utrinque prostratis, uolentes Christiani superstites ex pietate sepelire corpora suorum, rogauerunt Deum ut ostenderet eis Christianos qui in tanta comuni strage non discernebantur ab infidelibus; et continuo super quolibet Christiano apparuit cedula indicans quis ille esset, et sic fecerunt sepulturas paruas et magnas secundum exigentiam cuiusque. Sed quidquid dicatur credo quod hoc sit uanum et fabulosum; et credo quod erat ex consuetudine patriae sepelire mortuos, sicut uidi apud alias multas terras in partibus illis licet non in tanta multitudine. Sed forte hoc erat quia Arelate est antiquissima ciuitas, et fuit aliquando caput regni, sicut uidi tempore Urbani quinti, quod Carolus modernus imperator accessit ad istam ciuitatem et fecit se coronari regem Arelatensem iuxta Rhodanum. Ideo dicit: {doue Rodano stagna}, idest inundat: et ecce aliam comparationem; {sì come a Pola}: iuxta Polam ciuitatem est etiam magna multitudo arcarum; audio quod sunt quasi septingentae numero, et fertur quod olim portabantur corpora de Sclauonia in Histria sepelienda ibi iuxta maritimam, et dicit: {apresso del Carnaro}. Est enim Carnarium quidam gulphus in mari Adriaco in finibus Italiae continens xl. miliaria, et est locus periculosus ualde, ideo dicit: {che}, idest quod Carnarium {Italia chiude}, ex illa parte, {e i suoi termini bagna}, idest confinia; et restringit autor comparationem factam cum dicit: {saluo che 'l modo u'era più amaro}, quia scilicet in sepulcris quae sunt apud Arelate uel Polam sunt ossa sine sensu et poena, in istis uero est magna poena ignis; et est comparatio abusiua, quia in arcis dictarum ciuitatum nulla est amaritudo poenae, sed in istis est amarissima poena. Arcae etiam quae sunt apud Arelate et Polam sunt extra ciuitatem; istae uero sunt intra, licet circa extrema a corpore ciuitatis sequestrata.
|
||
|
||
{Suo.} Hic Uirgilius facta continuatione, nunc describit unam principalem sectam haereticorum, de qua hic intendit; unde nota quod autor utitur hic magna arte. Considerauit enim quod multae et diuersae fuerant species haereticorum, et quod aliqui habuerunt multos sequaces sicut Arius tempore Ambrosii; et ideo si uoluisset de omnibus uel de pluribus tractare, poterat facere magnum librum; ideo ex omnibus elegit unam sectam, quae uidetur habere plures sequaces quam aliqua alia, et quae destruit fundamentum fidei et omne bonum humanae uitae. Epicurei enim negant immortalitatem animae, et per consequens non est dare infernum, nec purgatorium, nec paradisum; quae opinio non solum est contra sacram theologiam, sed etiam contra omnem bonam philosophiam; unde non solum ponit errorem in fide, sed etiam in scientia humana. Non ergo dicas quare autor hic nominat Epicurum, cum non fuerit Christianus, quia haeresis etiam fit in philosophia. Nunc ordina literam sic: {tutti i sequaci}, scilicet Epicurei, {che fanno l'anima morta col corpo}, ita quod secundum eos intellectus non differt a sensu, et ex hoc inconuenienti epicureorum incurrebant aliud, quia scilicet ponebant summum bonum in uoluptate, {hanno suo cimiterio}, idest suum sepulcrum in cimiterio aliorum haereticorum, {da questa parte}, ostendebat sibi locum cimiterii, et uult dicere quod omnis princeps alicuius haeresis habet in illo cimiterio suam arcam magnam, in qua habet omnes suos sequaces secum; sed inter caeteros Epicurus habet arcam maximam et magnam turbam ualde sequentium eum; ideo dicit, {con Epicuro}. Et hic nota quod de isto Epicuro inueniuntur opiniones ualde contrariae. Nam Seneca moralis multum comendat eum, et saepe allegat eius sententias pulcras. Hieronymus etiam contra Iouinianum haereticum dicit, quod Epicurus fuit totus sobrius et temperatus, et ita alii multi. Tullius autem e contra saepe uituperat eum in multis libris; unde III Tusculanarum damnat eius opinionem de uoluptate, et multum indignatur contra illos qui dicebant: ipsum non intelligere dicta Epicuri; unde adducit ibi textum eius, ut ex eius litera euidenter appareat error eius; et Horatius tantus moralis appellat eum porcum. Sed breuiter quidquid dicatur, dico quod autor merito et laudabiliter ponit Epicurum mortuum et sepultum, qui posuit errorem maxime contrarium isti optimo operi suo; data enim mortalitate animarum cessant supplicia et proemia animarum, de quibus autor facit totum opus; ideo bene dicit Tullius contra illum errorem: *iampridem Epicureorum deos negantium omnis est explosa sententia*. Et alibi: *Non audet Epicurus deos negare, sed dicit eos nihil agere, nihil curare*. Ergo bene Epicurus numquam posset satis uituperari, de quo alibi dicam plura.
|
||
|
||
Et probat Farinata ab effectu inimicitiam, quam habuit in communi cum praedecessoribus Dantis, dicens: {sì che per due fiate li dispersi}, quia scilicet expuli eos de patria. Unde nota quod Farinata, princeps partis ghibelinae expulit bis guelphos de Florentia, praecipue nobiles, tempore Federici secundi, quando istae partialitates fuerunt in magno feruore in Italia, et specialiter in Tuscia, et specialissime in Florentia. Unde uidi literam, in qua Federicus laetatur, quod ghibelini de Florentia amici sui expulerunt guelphos; imo Federicus quosdam nobiles guelphos captos duxit secum in Apuliam, quos omnes fecit exosculari et macerari in mari: unde ipse Federicus uenit semel in comitatum Florentiae, sed numquam uoluit intrare ciuitatem, quia audiuerat ab astrologis suis quod erat moriturus Florentiae; sed mortuus est tandem in alia Florentia, quae est in Apulia.
|
||
|
||
{Alor surse a la uista scoperchiata.} Ista est secunda pars generalis, in qua autor introducit alium spiritum florentinum manifestum epicureum, qui inquirit de filio suo. Ad cuius cognitionem est sciendum, quod iste secundus spiritus fuit quidam miles florentinus nomine Caualcante de Caualcantibus. Iste omnino tenuit sectam epicureorum, semper credens, et suadens aliis, quod anima simul moreretur cum corpore; unde saepe habebat in ore istud dictum Salomonis: *Unus est interitus hominis et iumentorum, et aequa utriusque conditio*. Iste fuit pater Guidonis Caualcantis, qui fuit alter oculus Florentiae tempore Dantis, de quo alibi dictum est, et dicetur. Ideo bene autor inducit hic istum militem, quia magnus epicureus fuit, et ut faciat memoriam de isto Guidone uiro excellente; et fingit, quod ipse petat de filio suo; unde continuans dicta dicendis, dicit autor: {una ombra}, idest anima Caualcantis, {sorse alor}, idest surrexit tunc, non expectans quod Farinata amplius replicaret, contra autorem, {a la uista scoperchiata}, idest ad arcam discopertam ad uidendum, {lungo questo}, idest uersus Farinatam praedictum, quia erat in eodem sepulcro secum, sicut fuerat in eadem pessima credulitate, {infin al mento}, quia non surrexerat recte in pedibus sicut Farinata; ideo dicit: {credo che s'era in ginocchie leuata}, per hoc innuit autor quod iste non erat tantae magnificentiae, nec tam alti cordis sicut Farinata. Iste cum audisset autorem conferentem multa cum Farinata de nouitatibus Florentiae, et de expulsione et reuersione partis, surrexit statim libenter ad uidendum autorem, qui ita mordaciter tangebat ghibelinos, quia ipse Caualcante erat guelphus cum suis: ideo bene fingit autor quod surrexit contra Farinatam, quia Farinata loquendo contra Dantem de expulsione suorum, implicite tetigerat etiam expulsionem praedecessorum ipsius Caualcantis. Et sic uide quod autor ponit duos epicureos simul de parte contraria, unum ghibelinum, alterum guelphum, quorum unus meretur famam ratione gestorum suorum, alter ratione filii.
|
||
|
||
Deinde Farinata, sicut est de more contendentium de istis partialitatibus, reddit uicem suam autori, et praenuntiat sibi quod in breui ipse expelletur de Florentia numquam reuersurus et adhaerebit ipsis ghibelinis; unde dicit: {ma la faccia de la donna che qui regge}, idest forma lunae quae est regina Inferni, {non fia raccesa}, idest non renouabitur, quia luna reaccenditur omni mense et renouatur, {cinquanta uolte}, quasi dicat: non praeteribunt quinquaginta lunationes, idest quinquaginta menses, quod est dicere non transibunt quatuor anni, {che tu saprai quanto quell'arte pesa}, scilicet expelli sine reditu; et sic fuit de facto, quia autor bannitus fuit anno MCCCIII. Et uide quam subtiliter autor dicit unam rem grossam, et est modus loquendi usitatus, quia tota die dicimus: non praeteribunt tot menses quod sic erit. Et hic nota, quod uidi aliquos sapientes mirari de eo quod dicit hic autor, quia non intelligunt modum loquendi poeticum, et dicunt: quid est dicere quod luna est regina Inferni? Debes ergo scire quod luna fingitur a poetis esse regina Inferni, idest istorum inferiorum; nam maxime regit ista inferiora terrena; primo, ratione suae uicinitatis, quia est inferior caeteris planetis, et dicitur fex planetarum, sicut terra elementorum, et est mater humoris, sicut sol fons caloris: secundo, ratione suae uelocitatis, quia in triginta diebus et minus percurrit totum zodiacum, unde faciliter mutat aerem, et facit uentos et pluuias, et mutat et mouet aquam, quia luna attrahit humorem de longinquo, sicut magnes ferrum: tertio, quia est significatrix omnium planetarum superiorum; unde est sicut instrumentum quo uinum reponitur in uegetem, quia scilicet recepit de supra influentiam aliorum planetarum et transfundit super nos; ideo fere in omnibus sequimur motum lunae, sicut in nauigando, in dando medicinas, et ita de aliis.
|
||
|
||
Et subdit autor responsionem suam ad quaesitum; et dicit breuiter, quod crudelis occisio facta de ciuibus florentinis in conflictu Montis-aperti, est causa quae fecit populum ita impium contra ghibelinos. Ad cuius cognitionem est breuiter sciendum, quod in MCCLUIII, Uberti uolentes superbia sua submittere populum, fuerunt expulsi cum furore, et in ipso tumultu fuit interfectus quidam Schiatucius de Ubertis, et alius nomine Ubertus Cairia captus decapitatus fuit; Farinata cum aliis Ubertis et quibusdam nobilibus ghibelinis iuit Senas, ubi tunc uigebat pars ghibelina. Post duos annos, uidelicet MCCLX, Florentini cum amicitiis eorum, scilicet Lucanis, Pistoriensibus, Urbeuetanis et aliis iuerunt de mense augusti cum magno exercitu et maximo apparatu uictualium ad fulciendum Montem-alcinum, quod est castellum in comitatu Senarum, contra quos uenerunt dominus Prouincianus Syluanus dominus senarum, comes Iordanus affinis regis Manfredi, missus ab eo cum octingentis equitibus theutonicis in subsidium Senarum, dominus Farinata de Ubertis, dominus Gerardus de Lambertis cum suis ghibelinis pulsis de Florentia, et concurrerunt ambae partes totis uiribus apud Montem-apertum, ubi, breuiter dicendo, Florentini fuerunt debellati cum magna strage suorum; pauci equites interfecti fuerunt, sed de populo facta fuit crudelis caedes; quatuor millia remanserunt mortui, multi capti, et amiserunt totam praedam, quae erat maxima. Ex isto conflictu terribili, multum fuerunt debilitatae uires partis guelphae in Thuscia; de qua uictoria cardinalis Octauianus de Ubaldinis fecit magnum gaudium in curia; tunc alius Cardinalis, dictus Albus, dixit: quid laetaris? quod uictores erunt uicti perpetuo? et sic uisus est propheta, quia usque in hodiernam diem ghibelini de Florentia sunt exclusi. Fuit autem iste infelix conflictus una die sabati quarta septembris. Qua de re guelphi territi recesserunt de Florentia et iuerunt Lucam, et die dominica XUI septembris ghibelini reuersi sunt Florentiam cum comite Iordano praedicto, et fecerunt Potestatem comitem Guidonem nouellum, et fecerunt populum iurare fidelitatem Manfredo. Deinde confoederauerunt se cum Pisanis, Senensibus, Pistoriensibus et aliis contra guelphos et contra Lucanos; sed postea anno quinto, Comes Guido Guerra cum gente Caroli primi expulit ghibelinos de Florentia, ut dicetur alibi. Nunc ad literam ueniendo dicit autor: {et io a lui}, supple, respondi illi Farinatae: {lo strazio grande e scempio}, idest fatuum et immane facinus, {che fece l'Arbia colorata in rosso}, idest quod tu et alii ghibelini fecistis de populo florentino apud Arbiam, qui est fluuius labiens ad radices Montis-aperti, ubi fecistis tantam sanguinis fusionem Florentinorum, quod aqua mutato colore facta est rubea sanguine, ita quod tu de aqua bibere non potuisti, sicut olim Marius non potuit bibere de aqua Athesis infecta sanguine Theutonicorum, quorum mirabilem stragem fecerat, {fa far tal oracion nel uostro tempio}, et istud exponitur comuniter, idest in Florentia; sed ista expositio uidetur mihi nimis larga; imo credo quod loquatur stricte de templo. Nam debes scire quod Florentiae apud palatium Priorum est una ecclesia, quae fuit olim capella Ubertorum, et ibi sepeliebantur corpora. Modo in ista ecclesia saepe celebrabantur consilia; et quando fiebat aliqua reformatio de bannitis reducendis uel simili re, semper excipiebantur Uberti et Lamberti. Et ideo bene dicit autor, quod crudelitas facta apud Montem-apertum facit fieri tales orationes in templo Ubertorum. Et nota pulcrum modum loquendi: in templo enim solent facere orationes ex amore pro hominibus; hic autem fiebant orationes ex odio contra homines; imo fuit tantum odium contra istos, quod sepulcra istorum Ubertorum, quae erant in ista ecclesia, fuerunt aperta, et ossa fuerunt deiecta in Arnum. Si ergo Farinata perdiderat arcam in patria, autor dat sibi arcam in Inferno.
|
||
|
||
{Noi.} Hic autor ponit responsionem Farinatae ad se, qui breuiter dicit, quod damnati uident futura eo modo, quo ille qui habet debilem uisum uidet rem aliquam. Ad cuius comparationis intelligentiam nota quod diuersimode exponunt literam istam. Aliqui enim dicunt quod illi qui habent malam lucem non uident aliqua perfecte, nisi secundum quod ostenditur sibi ab aliis qui ostendunt sibi rem, et dicunt: uide tale quid est? et ita dicunt: ipsi damnati non sciunt praesentia neque futura, nisi in quantum refertur eis uel a daemone, uel ab aliquo spiritu qui nouiter descendat ad Infernum. Sed licet ista expositio uideatur pulcra et catholica, litera tamen non patitur eam aliquo modo si bene inspiciunt. Alii dicunt quod damnati nihil praesciunt futurum nisi mortem; sed ista expositio est quaedam fuga ignorantiae, et contradicit literae, quia paulo ante Farinata praedixit autori exilium suum uel ita de multis aliis. Sed ad ueritatem huius similitudinis est sciendum, quod eorum qui habent malam lucem aliqui uident rem melius de longinquo, alii de propinquo, cuius ratio assignatur in perspectiua; nam quidam habent uisum multum sed non clarum, et tales uident melius a longe, et tales non uident nisi a propinquo. Modo autor hic loquitur de illis qui uident rem a longe, sed non de prope; et ita damnati uident futura, sed non praesentia; et haec est sententia propria literae, quam autor expresse tangit in textu. Uide literam; dicit autor: ille Farinata, {disse}: idest respondit mihi: {Noi uegiam le cose che ne son lontane}, scilicet futura, {come quei ch'à mala luce}, sicut illi qui habent debilem uisum; et reddit causam: quia, {el sommo duce}, scilicet Deus, {tanto ne splende ancora}, idest adhuc praestat nobis tantam lucem cognitionis; et per contrarium, {e nostro intelletto è tutto uano}, quia nihil intelligimus uel scimus, {quando s'apressano o sono}, idest quando incipiunt euenire uel iam euenerunt, ita quod non sunt amplius in fieri sed in facto esse; unde dicit: {e nulla sapen di uostro stato umano}, scilicet de praesenti, {s'altri non ci aporta}, idest nisi aliquis nouiter ueniens ad infernum referat nobis noua de mundo uestro uiuentium, sicut tu Dantes modo, et sicut dicetur infra capitulo XUI de Gulielmo Burserio. Est autem hic bene notandum quod in damnatis est actualis noticia eorum quae aliquando cognouerunt in uita, quae notitia est eis ad tristitiam; ex memoria ergo eorum quae uiderunt, coniecturare possunt aliqua futura contingentia, sicut uidemus hic quod prudens et expertus aliquando praedicit aliquid futurum, sicut mutationem status suae patriae, et tamen potest esse quod ignorat quando fit praesentialiter, quia est absens, nisi sibi referatur ab alio: isto modo Farinata, Ciachus et quidam alii finguntur praedicere mutationem Florentiae. Nota etiam quod litera autoris concordat cum dicto Augustini, qui dicit: *Fatendum est nescire mortuos quid agatur dum agitur; postea uero possunt audire ab his qui hinc ad eos moriendo pergunt; possunt etiam ab angelis audire aliquid*.
|
||
|
||
Dicit ergo primo de secundo Federico: ad cuius cognitionem est sciendum, quod Federicus secundus, de quo multa et saepe dicuntur in isto opere, quantum spectat ad propositum, fuit uere epicureus; quoniam intendens potentiae et imperio per fas et nefas insurrexit ingrate contra matrem ecclesiam, quae ipsum pupillum educauerat, et exaltauerat ad imperium; et ipsam ecclesiam uariis bellis affixit per spatium triginta annorum: et ultra; pacem turpem fecit cum soldano, quum posset totam Terram sanctam recuperare: multos praelatos captos uenientes ad concilium per mare, inhoneste tractauit et in carceribus macerauit: Saracenos induxit in Italiam: beneficia ecclesiarum contulit, et bona earum usurpauit. Quum autem esset in Syria, captus est amore cuiusdam Principissae de Antiochia; nam fuit multum pronus in libidinem. Sed quum illa se excusaret assentire sibi, quia Federicus habebat uxorem, ipse fraudulenter ordinauit ad tempus, quod uenirent duae galeae totae nigrae cum uelis, remis, et omnibus instrumentis nigris, et hominibus indutis nigro, qui dicerent, quod ueniebant de Occidente de Italia, et referrent cum planctu, quod imperatrix uxor Federici migrauerat de hac uita; et cum ista arte seduxit istam quam optabat habere, et habuit tamquam legitimam coniugem, et ex ea habuit filium, qui uocatus est Federicus de Antiochia, qui postea fuit aliquando Uicarius in Tuscia pro eo, et fuit missus a Federico Florentiam cum MD equitibus in subsidium ghibelinorum contra guelphos. Federicus itaque, ut breuiter dicam, mortuus est excommunicatus, et ut aliqui dixerunt, suffocatus a filio suo Manfredo; et sic male finiuit cum tota stirpe sua, ut patebit III capitulo Purgatorii, et III Paradisi. Fuit tamen ualentissimus et potentissimus dominus in mundo, ut saepe dicetur, et praecipue infra capitulo XIII. Nunc ad literam dicit ille Farinata: {lo secondo Federico}, dictus est secundus ad differentiam aui sui Barbarussae, qui uocatus est Federicus primus, de quo etiam alibi saepe dicetur, et praecipue capitulo XUIII Purgatorii, {èe quà entro}, idest intra arcam istam, in qua sum; et cui non sufficiebant tot regna in mundo, nunc iacet inclusus isto carcere caeco.
|
||
|
||
Postea nominat alium, scilicet cardinalem Octauianum de Ubaldinis. Iste claruit post Federicum II, scilicet tempore Manfredi et Caroli I ueteris. Sed hic multi dubitant et dicunt: quare debeo plus intelligere de Octauiano, quam de alio; ex quo autor dicit ita simpliciter {e 'l Cardinale}, neminem nominando? dico breuiter quod anthonomasice loquitur de eo, quia fuit uir ualentissimus tempore suo, sagax et audax, qui curiam romanam uersabat pro uelle suo, et aliquando tenuit eam in montibus Florentiae in terris suorum per aliquot menses; et saepe defendebat palam rebelles ecclesiae contra Papam et Cardinales; fuit magnus protector et fautor ghibelinorum, et quasi obtinebat quidquid uolebat. Ipse fecit primum Archiepiscopum de domo uicecomitum Mediolani, qui exaltauit stirpem suam ad dominium illius ciuitatis, et altam potentiam in Lombardia: erat multum honoratus et formidatus; ideo, quando dicebatur tunc: Cardinalis dixit sic; Cardinalis fecit sic; intelligebatur de cardinali Octauiano de Ubaldinis per excellentiam. Fuit tamen epicureus ex gestis et uerbis eius; nam cum semel petiisset a ghibelinis Tusciae certam pecuniae quantitatem pro uno facto, et non obtinuisset, prorupit indignanter et irate in hanc uocem: si anima est, ego perdidi ipsam millies pro ghibelinis. Et concludit Farinata: {et degli altri mi taccio}, quia nimis esset longum enarrare uiros magnificos de secta epicureorum, et etiam esset inhonestum et malum exemplum audientibus infamare homines de tali haeresi, nisi sit omnino manifesta. Ah quot sunt haeretici, qui simulanter uidentur catholici timore uel poenae uel infamiae!
|
||
|
||
Et hic nota quod autor hic utitur magna arte: uult enim ostendere quod nunquam perdat tempus, quia dum propter foetorem reduxisset se uersus arcas, adhaesit uni alteri, non illi primae magnae Epicuri, a qua paulo ante recesserat; sed uni alteri magni haeresiarcae, scilicet Photini, in qua erat sepultus Anastasius papa. Hoc autem fingit autor ad pleniorem perfectionem sui tractatus, quia superius tractando de haereticis non fecerat mentionem nisi de uno singulari errore epicureorum, et nihil dixerat de aliquo heresiarca christiano; ideo nunc reflectit se ad materiam quam uidebatur finiuisse, et tangit breuissime de Photino qui habuit errorem Macometti, qui dicebat quod Christus erat natus secundum carnem per uiam matrimonialem ex Ioseph et Maria. Ad cuius cognitionem est sciendum, quod Photinus fuit graecus diaconus ciuitatis Thesalonicae, ad quam scribit apostolus, et fuit episcopus smirnensis, unde fuit Homerus poeta magnus. Iste incidit in errorem pessimum, scilicet quod Christus fuisset conceptus ex Maria per Ioseph uia nuptiali. Anasthasius uero secundus, natione romanus ex patre Petro fuit imperante Zenone Constantinopoli, et regnante Romae Theodorico rege gothorum, a quo Boetius proscriptus fuit. Quo tempore multi clerici et praesbyteri recesserunt a comunione ipsius Anasthasii, quia comunicauerat Photino praedicto, tenendo et defendendo errorem eius; nam in casu haereticae prauitatis papa potest deponi si non uult emendari. Modo ad literam autor dat magnum sepulcrum Anasthasio tamquam magno sacerdoti christianorum, in quo iacet cum multis aliis photinianis, et dat sibi epitaphium siue titulum sepulturae, sicut solet fieri magnis uiris in mundo: qui quidem titulus erat inscriptus cooperculo sepulturae, in quo quidem titulo breuiter tangitur nomen utriusque, scilicet Photini seducentis, et Anasthasii seducti; ideo dicit autor in litera: {ou'io uidi una scripta}, idest in quo cooperculo uidi modicam scripturam, {che dicea}: petra est quae loquitur, et dicit: {Anastasio papa guardo}, inclusum intra carcerem istum sepulcralem; et ecce quare, {lo qual trasse Fotin de la uia dritta}, idest a uia rectae fidei. Et aduerte quod autor in isto uersiculo facit amphibologiam, idest dubiam locutionem; nam ad rectam intelligentiam istius literae debet fieri de Photino suppositum, et de Anasthasio appositum, ita ut litera construatur sic: {lo quale}, idest quem Anasthasium, {Fotin trasse fuor de la uia dritta}, et non e contrario, ita quod Photinus sit agens, Anasthasius patiens.
|
||
|
||
{Lo nostro.} Hic autor reuertitur ad materiam sequentem a qua incoeperat, et tangit consilium Uirgilii ad hoc; quia enim fugerant retro propter horribilem foetorem, ideo Uirgilius docet cautelam hic seruandam, uidelicet ut faciant modicam moram ut paulatim assuescant isti foetori generali confuso, ut postea minus laedantur quando descendent ad particulares foetores, quos plures inuenient intra istam terram. Hoc autem fingit autor magna arte, quia scilicet primo uult habere generalem cognitionem omnium criminum quae hic puniuntur, ut sic postea descendat ad specialem cognitionem eorumdem per singulos circulos discurrendo. Ad literam ergo dicit Uirgilius: {el nostro scender conuen esser tardo}, quia scilicet paulatim, lente et morose est procedendum in isto primo introitu; et reddit causam, {sì che 'l senso}, scilicet odoratus, {s'ausi prima un poco al tristo fiato}, scilicet foetori. Et hic nota quod autor loquitur naturaliter et pulcre, quia repentinas mutationes odit natura, sicut uidemus per experientiam, quod qui de nouo intrat mare statim alteratur et prouocatur ad nauseam; sed post modicum assuescit, et habet acutiorem appetitum quam prius; et ita autor in processu acutius et subtilius assuescet isti materiae foetidae amarae; ideo dicit: {e poi non fia riguardo}, quasi dicat: postea non curabimus nobis, quia non laedemur; et dicit: {così el maestro}, idest taliter Uirgilius locutus est mihi; et statim subdit quomodo ex consilio Uirgilii ipse cepit causam faciendi distinctionem Inferni. Unde dicit: {et io dissi a lui: troua alcun compenso, che 'l tempo non passi perduto}, quasi dicat: praedicas mihi aliquid quod sit euidentiale ad dicenda, antequam intremus in corpus istius ciuitatis. Et ostendit continuo quod Uirgilius assentit sibi, dicens: {et elli}, idest et ipse Uirgilius respondit: {uedi ch'a ciò penso}, ita quod idem intendimus. Unde nota quod uere ista distinctio quam autor parat facere erat necessaria et utilis, quia aliter remanebat nimis confusa materia huius ciuitatis.
|
||
|
||
Et hic nota ad plenam intelligentiam istius literae, quod secundum istos tres gradus personarum distinguuntur isti tres circuli, siue gironi uiolentorum. Primus giro continet iniuriatores proximi, et est maior ambitu, et plures continet, sed est minoris poenae. Secundus continet iniuriantes sibi, et est minor primo, et pauciores continet, sed est maioris poenae. Tertius est minor secundo, sed continet maiorem poenam; ideo continuo Uirgilius se declarat, dicens: {Forza se pote}, idest potest, {fare a Dio, a se, al prossimo}; et statim subdistinguit istam triplicem uiolentiam cum dicit: {dico in loro et in lor cose}. Ad quod uolo te notare quod quaelibet praedicta triplex uiolentia potest fieri dupliciter, scilicet in persona et in rebus; nam prima uiolentia contra proximum fit in persona, sicut occidendo, uulnerando, et in rebus, ut praedando et aliter damnificando: uiolentia secunda quae fit in se, fit in persona, sicut illi qui occidunt se ipsos; in rebus, ut illi qui fatue dilapidant et uastant bona sua. Uiolentia tertia quae fit in Deum, similiter fit in persona, sicut illi qui blasphemant et negant Deum; in rebus, ut qui despiciunt bonitatem diuinam in natura uel arte; ideo dicit: {come udrai con aperta ragione}, idest, sicut demonstrabo tibi ratione clara.
|
||
|
||
{La frode.} Nunc Uirgilius accedit ad distinguendum species fraudulentiae; et ad intelligentiam istius partis oportet te praenotare, quod iniuria quae fit per fraudem fit generaliter duobus modis. Est enim una fraus generalis, quae rumpit unum uinculum generale naturae, quale est quod omnis homo omni homini naturaliter est amicus; unde secundum istud uinculum naturae, nullus debet facere alteri quod non uult sibi fieri, et debet omnibus seruare fidem. Alia est fraus quae uiolat aliud ligamen speciale, quod fides addit super generale, sicut cum quis fraudat dominum, parentem, propinquum, amicum, socium; ista fraus secunda est peior, ideo proditores puniuntur inferius in fundo; fraus uero prima est leuior, et habet fieri decem modis: ideo secundus circulus ciuitatis in quo punitur ista fraus est distinctus in decem partes, quas autor appellat bulgias, et quia proditio fit quatuor modis, ideo tertius circulus generalis est distinctus in quatuor partes. Et considera, quod bene calculata ratione, nouem sunt circuli Inferni in uniuersali, quinque extra ciuitatem, unus intra et iuxta muros, in quo stant haeretici, et alii tres, quos autor distinguit hic. Nunc ad literam ueniendo Uirgilius tangit primo secundam speciem, secundo primam fraudis, dicens: {l'uomo po' usar la frode onde ogni consciencia}, scilicet committentis ipsam, {èe morsa}, quia non potest fieri sine morsu conscientiae, quia fit appensate non per ignorantiam uel impetum, {in colui ch'in lui fida}, idest qui confidit de homine sicut contra patrem, patriam, amicum, consanguineos. Ecce secundam: {et in quel che non imborsa fidancia}, idest et contra illum qui non concepit sibi fidem de homine aliqua speciali de causa.
|
||
|
||
Et ecce statim assignat causam quare praedicti non sunt positi intra ciuitatem, quia scilicet fuerunt incontinentes, et incontinentia minus peccat; quod probat autoritate philosophi, qui distinguit tres species fugiendas circa mores, scilicet incontinentiam, malitiam, et bestialitatem. Ad quod notandum, quod sicut potest colligi ex uerbis philosophi UII Ethicorum, bona electio non potest esse sine ratione uera et appetitu recto; ideo quando aliquid horum peruertitur contingit quod aliquid sit in moribus fugiendum. Si ergo sit peruersio ex parte appetitus, et ratio remanet recta, erit incontinentia; quod contingit quando ratio recte iudicat, sed appetitus propter passionem trahit in contrarium. Si autem tantum inualescat peruersitas appetitus ut dominetur rationi, ratio sequitur id, in quod appetitus trahit sicut principium quoddam, extimans illud esse finem et optimum; et tunc electione operabitur peruersa, ex quo aliquis dicitur malus, et talis dispositio dicitur malitia; aliquando autem ita peruertitur appetitus et ratio, quod excedit limites humanae uitae, et talis dispositio dicitur bestialitas. Incontinentiae opponitur continentia; malitiae, uirtus moralis; bestialitati uero, uirtus heroica siue diuina. Ad quod sciendum quod anima humana est media inter angelos, cum quibus conuenit per intellectum; et bruta, cum quibus conuenit per potentias sensitiuas. Sicut ergo pars sensitiua aliquando deprauatur in homine usque ad similitudinem bestiarum, et uocatur bestialitas super humanam malitiam; ita etiam rationalis pars aliquando ita perficitur et roboratur in homine ultra comunem modum humanae perfectionis, quasi in similitudinem angelorum. Uel hoc uocatur uirtus diuina, secundum quam antiqui poetae et populi dicebant quod uiri excellentes conuertebantur in Deos, sicut Hercules et Romulus. Sicut autem uirtus diuina raro reperitur in bonis, ita bestialitas raro reperitur inter homines, uel ex praua consuetudine hominum qui non utuntur legibus humanis, uel ex forti passione per quam quis incurrit alienationem mentis, uel propter magnum incrementum malitiae, sicut quidam factus insanus imolauit matrem, et mactauit conseruum suum, et comedit epar eius; et alius scindebat uentres mulierum praegnantium ut partus conceptos deuoraret. Simile dicitur de hominibus siluestribus qui commorantur in syluis circa mare ponticum, quod hodie dicitur mare maius, quorum quidam comedunt carnes crudas, quidam uero carnes humanas, et si non sufficit testimonium Aristotelis, certe Hyeronimus contra Iouinianum scribit, se uidisse barbaros comedentes nates puerorum et papillas mulierum. Modo ad propositum, ut patet ex dictis, incontinentia est mala, malitia peior, bestialitas pessima. Ille enim dicitur esse incontinens, qui propter peruersitatem appetitus egreditur a iudicio rationis in agendis, et agit contra id quod scit esse faciendum. His praemissis, nunc est ad literam descendendum; dicit Uirgilius Danti: {non ti rimembra di quelle parole}, quasi dicat: bene debes recordari, {con le quai la tua etica}, scilicet quam tu bene nouisti tamquam bonus moralis, {pertratta}, idest perfecte tractat, {le tre disposizion}, scilicet circa mores, {che 'l ciel non uuole}, quae scilicet contrariantur uirtuti, et per consequens offendunt Deum; et nominat illas, dicens: {incontinencia, malicia e la matta bestialità}, quae scilicet totaliter hominem transnaturat et facit bestiam: et nonne recordaris, {come incontinenzia men Dio offende}, incontinentia enim operatur secundum concupiscentiam, non secundum electionem; sunt namque incontinentes dispositi sicut dormientes, uel ebriosi, ideo sunt magis corrigibiles et minus Deum offendunt; unde incontinentia uidetur esse proprie circa delectationes, et bene ideo dicit: {e men biasemo accatta}, idest et per consequens meretur minus infamiae et poenae, et propter rationem assignatam concludit Uirgilius: {ergo, se tu riguardi ben questa sentenzia}, scilicet Aristotelis, quae est bona et uera, {e rechiti a la mente}, idest et si reuocas tibi ad memoriam, {quai son quei che sostengon penitenzia}, idest inefficacem tamen, quia nihil profecturam eis, unde poenitentia ponitur pro poena, et dicit: {quassù di fuor}, idest extra istam ciuitatem in loco altiori, quia semper per Infernum tenditur deorsum: {tu uedrai ben}, idest faciliter uidere poteris, {perchè sian dipartiti da questi felli}, idest ab istis malitiosis qui puniuntur hic intra, {e perchè la diuina uendetta}, idest iustitia men cruciata, idest irata, {li martelli}, idest tormentet et flagellet eos.
|
||
|
||
{O Sol.} Nunc autor mouet secundam quaestionem Uirgilio, quae nascitur ex quodam dicto superius posito; et quaestio breuiter est talis: tu superius posuisti usurarium inter offendentes Deum, non bene uideo quare, quia uidetur potius facere contra proximum. Ista autem quaestio est subtilior prima; prima tamen uidetur magis necessaria, ut autor amplecteretur totum Infernum: ideo primo commendat solutionem quam fecit ad primam quaestionem, ut reddat eum beniuolum ad soluendam sibi secundam; unde dicit: {o Sol che sani ogne uista turbata}, idest, o clarissime Uirgili, qui expellis omnem tenebram ignorantiae ab intellectu radiis sapientiae tuae, sicut sol omnem nubem obscuritatis ab aere, radiis suae lucis, {tu me contenti sì quando tu solui che dubiar non m'agrata men che sauer}, quasi dicat: est mihi gratius habere dubitationem quam scientiam de re, quia ex solutione tua, ego capio maiorem certitudinem, quam si simpliciter ego scirem ex me uel ex alio, sicut saepe contingit, quod homo scit ueritatem unius rei in confuso, tamen quia credit se plene scire, non dubitat, et ideo non quaerit; sed si petat a uiro ualentissimo, acquirit claram certitudinem ueritatis; et hoc est quod autor uult dicere Uirgilio, quod multum habet carum dubitare propter declarari ab eo, quia tunc non habebit postea dubitare de eadem re.
|
||
|
||
{E perchè.} Hic Uirgilius ex dictis concludit propositum, scilicet quod usurarius offendit diuinam bonitatem, quia offendit naturam offendendo artem; dicit ergo: {e l'usuriero dispregia natura per la sua sequace}, idest per artem quae sequitur naturam, {poi che in altro pon la spene}, scilicet quam in arte, {perch'el tiene altra uia per se}, scilicet diuersam ab omni arte. Nam non est artificiale quod denarius faciat denarium, sicut usurarius uult, qui ponit usum in re, in qua non est dare usum. Si enim praesto tibi mantellum, licet mihi petere praetium, quia paulatim consumitur et deficit; sed denarius non, quia non teneris reddere idem, sed simile. Aliae etiam artes et mercantiae sunt subditae infinitis periculis et casibus fortunae; usurarius uero est absolutus ab omnibus infortuniis, quia siue sit pluuia, siue serenitas, siue tempestas, siue tranquillitas maris, semper uult quod sui denarii superlucrentur tantum pro libra; nec obstat si dicas quod ius ciuile permittit usuram, quia non considerat nisi quod homo uiuat pacifice et concorditer cum homine. Unde philosophus libro Ethicorum damnat usuram, et propheta detestatur et blasphemat amare, dicens: *Scrutetur foenerator omnem substantiam suam et diripiant alieni labores eius* etc.
|
||
|
||
{Ma.} Hic ultimo Uirgilius finit istum tractatum et claudit capitulum; et primo inuitat autorem ad recessum dicens: {ma seguime oramai}, quia non est amplius standum hic, sed tendendum ad primum circulum, {che 'l gir mi piace}, quia tempus urget; unde statim, assignans causam quia uelit recedere, facit descriptionem temporis primo per constellationem orientalem, et non uult sententialiter dicere nisi quod fiebat dies, unde dicit: {che i pesci guizzan su per l'orizzonte}, uult dicere quod iam appropinquabat dies, quia signum piscium quod praecedit arietem iam ascendebat hemisperium nostrum in oriente, uel sic aries sequebatur cum sole. Est autem orizon circulus terminator uisus, qui diuidit hemisperium superius ab inferiore; ideo bene dicit: {che i pesci guizzano}, idest mouentur uelociter per purum coelum sicut pisces per liquidam aquam, unde respexit ad naturam piscium; et sic nota quod hic est finis primae noctis, ita quod autor stetit hucusque per unam noctem in Inferno. Deinde describit horam per constellationem septentrionalem, dicens: {el carro}, idest constellatio illa quae appellatur plaustrum, scilicet ursa, {giace tutto sopra 'l Coro}, quasi dicat tendit ad occasum, quia Corus est uentus occidentalis, et sic erat prope dies, quia currus appropinquabat occasui suo, quamuis nunquam in totum occidat, sed describit unum breuem circulum. Facit enim unam paruam reuolutionem, sed nunquam recedit ab hemisperio nostro.
|
||
|
||
{Qualè.} Hic autor describit praedictum locum per comparationem pulcram et propriissimam, et uult sententialiter dicere, quod illa uia ruinosa per quam erant descensuri, erat talis qualis est illa quae est in ripa Athesis inter Tridentum et Ueronam; illa enim ripa, antequam fieret istud praecipitium maximum, erat ita recta et repens in modum muri, quod nullus potuisset ire a summo ripae usque ad fundum flumanae inferioris; sed post ruinam factam posset nunc aliqualiter iri. Ad propositum ergo ista uia solebat olim esse ita alta et recta quod erat inadibilis; sed ex ruina est ita dirupata, quod nec poterant ire ab alto usque deorsum. Nunc ordina sic literam: {la scesa di quel burrato}, idest descensus illius circuli qui erat burattum, burum uel clausum, ad quem non ibatur nisi per istam faucem praedictam, {era tal qual quella ruina che percosse l'Adice di qua da Trento}, scilicet ueniendo a Tridento Ueronam, {nel fianco}, idest in latere ripae. Et nota quod istud praecipitium uocatur hodie slauinum ab incolis, et ibi est unum castellum quod uocatur Marcum; et assignat causam uerisimilem ruinae, dicens: {o per tremoto o per sostegno manco}, idest defectiuum propter corrosionem factam ex impetu aquae per multa saecula. Et hic nota quod de ista ruina mirabili facit mentionem Albertus magnus libro Methaurorum, et assignat istas causas dicens: quod montes ruunt, uel quia radices eorum abradiuntur; et tandem quia fundamenta non habent ruunt, aliquando scinduntur magno motu. Et subdit quod hoc modo cecidit mons magnus inter Tridentum et Ueronam ciuitates Italiae super ripam Athesis fluminis, et oppressit uillas et homines per multa millia. Et specificat formam istius ruinae cum subdit: {che la roccia}, idest ripa uel repentia montis, {èe si discoscesa}, idest diuisa, {da cima del monte, onde si mosse}, idest a principio ubi ruina coepit, {al piano}, idest usque ad uallem et alueum fluminis, {che darebbe alcuna uia a chi su fosse}; scilicet ad descendendum infra ad flumen, quasi dicat: quod si quis esset ibi posset uenire deorsum, licet non sine labore, et talis erat ista uia Inferni. Et nota quantum dicta comparatio bene seruiat intentioni autoris; nam sicut est uia ruinosa in alta ripa fluminis Athesis, ita hic in alta ripa fluminis Phlegetontis; et sicut est ibi facta uia per terraemotum, ita hic per terraemotum maximum omnium quod unquam fuerint: qui scilicet fuit tempore passionis Domini, sicut autor fingit hic, ut patebit paulo infra.
|
||
|
||
{Et in su la punta.} Nunc autor describit custodem istius loci, scilicet Minotaurum, et talis bestia tam horribilis bene conformatur ipsi loco tam siluestri. Ad cuius cognitionem oportet praescire longam fictionem, quam tamen breuiter attingam. Scias ergo quod sicut tradunt poetae, primo graeci, deinde latini, Minos rex Cretae iustissimus et potentissimus, de quo iam dictum est supra capitulo U, habuit uxorem quae nimis maculauit gloriam suam. Fuit enim tam effroenatae libidinis quod uoluit concumbere cum tauro; et opera et ope Dedali ingeniosissimi artificis Atheniensis intrauit uaccam ligneam indutam corio uerae uaccae, et sic taurus deceptus imagine falsa cognouit eam. Illa concepit et genuit filium, quem uocauit Minotaurum, qui erat semiuir et semitaurus. Habuit et Minos alium filium nomine Androgeum, qui similis patri, puer mirae indolis, missus Athenas ad studium, dum superaret omnes excellentia ingenii, per inuidiam praecipitatus fuit a comparibus. Minos iustissima ira commotus in forti brachio cepit ciuitatem Athenarum, cui durissimas leges imposuit, inter alias istam durissimam conditionem, quod singulis annis mitterentur septem iuuenes ciues in escam huic ferae saeuissimae Minotauro, quem fecerat includi in laberintho opere subterraneo intricatissimo, ita quod intrans numquam ualet exire, nisi beneficio funis, quam continuo secum trahat intrando et sequatur in redeundo. Tractu temporis sors uenit super Theseum filium Egei ducis Athenarum, et missus est in Cretam; quo uiso Adriana filia Minois ex Pasiphe incensa eius amore, magna speciositate, probitate, nobilitate Thesei, docuit eum quomodo posset consequi uictoriam feliciter de Minotauro; et inde sospiter euadere cum pacto quod acciperet ipsam Adrianam in uxorem, et daret Phoedram sororem eius filio suo Hipolito. Theseus itaque mactato Minotauro, et receptis duabus sororibus, recessit de Creta clandestine, et in itinere reliquit Adrianam dormientem in insula deserta; Phoedram uero sibi accepit in suam. Sed nunc ulterius est sciendum quod fabula narrata continet in se pro maiori parte historiam ueram: et primo nota, quod multi, sicut Fulgentius et alii dicunt, quod taurus fuit quidam Cancellarius Minois regis, cum quo Pasiphe habuit rem opera Dedali, qui mediator uel leno induxit uaccam, idest Pasiphem ad taurum. Sed quidquid dicatur, credo quod iste fuerit uerus taurus cum quo ista concubuit; nam uidetur satis absurdum, quod ad paliandum unum adulterium poetae finxerint actum luxuriae bestialem sine comparatione peiorem. Nec debet uideri istud incredibile, quia aliquando auditus est similis casus, scilicet quod rationalis habuerit rem cum bruto; unde Uirgilius libro Bucholicorum maxime detestatur istam Pasiphem, et saepe uocat infelicem, quia commiscuit se animali alterius speciei. Similiter autor noster hoc uidetur sentire Purgatorii capitulo XXUI. Non etiam debet uideri durum, credere quod taurus ascenderit uaccam ligneam. Nonne Ualerius narrat de tauro qui uolebat cognoscere uaccam pictam? quanto fortius istam tam artificialiter apparatam! Et posito quod non intrauerit talem uaccam, nonne potest dici optime quod Pasiphe intrauerit formam uaccae, et quod facta sit uere uacca quando submisit se tauro? Ulterius quando dicitur quod ex Pasiphe natus est filius qui parte erat homo, pro parte taurus; et istud totum uerum est, quia Minotaurus quantum ad figuram humani corporis erat homo, et tamen quantum ad uitam uel mores erat bestia, sicut dicetur paulo infra de centauris; sed ideo potius a poetis conuertitur in taurum, quam in aliud animal, quia recte fuit taurus siluestris, fortis, et ferox uiolentus qui cornibus superbiae et iracundiae suae impetebat omnes et delectabatur sanguine et caede; ideo bene dicitur quod uorabat homines, quia de rei ueritate satiabat crudelitatem suam sanguine hominum, et illi qui mittebantur ab Athenis cogebantur luctari secum, quorum nullus poterat euadere crudelitatem eius; sed finaliter Theseus fauore Adrianae mactauit eum. Ex omnibus hic notatis potes faciliter perpendere quare autor noster introducat hic istum Minotaurum ad custodiam passus circuli uiolentorum supra fluuium sanguinis, quia per istum uiolentum sanguinarium figuraliter dat intelligi generale uitium uiolentiae et barbaricae crudelitatis. Nec refert si sit generatus ex tauro, quod quidam reputant impossibile, siue ex aliquo homine, quod est uerisimile, quia ista quae petiuit amorem tauri, non debebat refugere luxuriam aliorum hominum praeter uirum suum. De laberintho autem, qui dicitur fuisse domus siue carcer Minotauri, non credo quod sit factus a Dedalo, quia non uidetur opus aetatis unius hominis, ut dicunt qui uiderunt ipsum; quod ego consentio, quando considero laberinthum quem uidi apud Uicentiam excauatum intra montem saxeum; et tamen laberinthus Cretae est multo mirabilior; quia, ut audio, est totus factus ad cameras quadratas, quarum unaquaeque habet quatuor portas. His praemissis nunc descende ad literam, quam ordina sic: {e l'infamia di Creti}, idest Minotaurus, {infame monstrum}, quia ad infamiam cedit insulae Cretae, quod genuerit tam maledictum monstrum, {che fu concetta nella falsa uacca}, idest falsificata et subornata sub corio uaccae, {era discesa in sulla punta}, idest in principio descensus, {de la lacca}, idest costa, et sic ponitur saepe alibi; unde IX capitulo Purgatorii dicit: {in fianco de la lacca}, et dicit {rotta}, scilicet per dictam ruinam.
|
||
|
||
{Io uidi.} Hic autor describit ipsam poenam et ministros poenae. Ad cuius intelligentiam est praesciendum quod autor dat istis uiolentis poenam simillimam uitae eorum: fingit enim quod isti sunt positi in isto sanguine buliente, et circum circa fossum per terram siccam discurrunt continuo centauri armati arcubus et sagittis, qui tenent istos intra sanguinem, quia sagittant unumquemque recedere uolentem extra limites destinatae poenae. Isti centauri, sicut fingunt omnes poetae prius graeci quam latini, fuerunt homines monstruosi, quia a medio infra erant equi, a medio supra erant homines; et fuit pulcerrima fictio, quia fuerunt homines bellicosissimi uel equitandi peritissimi in Thesalia, ita quod uidebantur esse unum corpus simul cum equis suis, et ex eodem utero naturae nati cum illis, qui primo fecerunt uiolentias et rapinas in Graecia. Isti ergo centauri ad propositum figuraliter sunt stipendiarii, et uiri militares praedatores, qui bene dicuntur esse homines pro parte, et pro parte bestiae, quia licet quantum ad formam corporis retineant adhuc humanam figuram et uideantur homines; tamen quantum ad eorum uitam et mores animi sunt bestiae, et bestialius currunt et saeuiunt in genus hominum, quam aliquod genus animalium, sed imo potius conuertuntur in equum, quam in aliud animal; quia ut patet de se equus est animal bellicosum, quo isti utuntur tamquam organo et instrumento suo ad uiolentias et praedas; equus etiam est animal uelocissimum, et talis recte est stipendiarius, qui est semper in discursu et motu; et ad mandatum alterius currit uelocissime ad mortem dandam et recipiendam; est enim sicut equus seruus alterius, et infeliciter ducit continuo uitam inquietam, imo recte stipendiarius est similis equo suo. Equus enim licet habeat ferrum ad pedes, ad os, ad ilia, ad tergum saepe recalcitrat domino suo, et mordet et fugit ab eo, maxime quando uidet se in campo libero non in stabulo; ita stipendiarius saepe fit rebellis, contumax, inobediens domino suo, et recedit ab eo potissime quando uidet se liberum in campo, non in ciuitate uel fortilitio. Nunc ad propositum: quia isti tiranni pessimi qui hic puniuntur, effunderunt crudeliter sanguinem humanum, et rapuerunt bona hominum cum istis stipendiariis et sicariis; ideo cruciantur in ualle sanguinis bulientis, et coercentis ab istis, quia sicut uidemus de facto et statim dicetur, isti committunt salutem suam manibus istorum, et timent eos ut timeantur a subditis; imo isti uiolenti, ut plurimum, committunt uiolentiam inter se ipsos, frater in fratrem, consanguineus in consanguineum: et ut breuiter concludam, haec est generalis poena uiolentorum, quod quasi semper omnes uiolenter moriuntur, sicut dici solet: unus barberius radit alium, et unus diabolus fugat alium. Nunc ad literam ueniendo dicit autor: {Io uidi un'ampia fossa torta in arco}, idest primum circulum uiolentorum, {come quella che abraccia tutto 'l piano}, quasi dicat: bene est amplus iste circulus, quia continet intra se ceteros, {secondo ch'auia detto la mia scorta}, idest secundum quod Uirgilius praedixerat mihi in distinctione facta in capitulo praecedenti, e centauri armati di saette; de centaurorum origine et uiolentia dicetur adhuc Purgatorii capitulo XIU, {correan tra 'l pie' de la ripa et essa}, scilicet fossam, quasi dicat, per illud spatium arenae siccae quod est inter ripam et fossam, idest uallem fluminis, et dicit: {come solean al mondo andar a caccia}, scilicet canium uel hominum, sic ibant in praedam cum sagittis, quae sunt arma habiliora ad praedam, quia de longe feriunt et fugant fugiendo, sicut recte faciunt hodie Hungari in Italia.
|
||
|
||
{Poi.} Hic autor ostendit quomodo Uirgilius manifestauerit sibi praedictos tres describendo singulos a certis proprietatibus; et primo Nessum tamquam uiolentiorem. Ad cuius cognitionem est breuiter sciendum quod, sicut scribit Ouidius ualde diffuse in nono maioris, Hercules fortissimus, hominum omnium uictor pugnauit singulari certamine cum Achelao pro habenda Deianira uirgine pulcerrima filia OEnei regis Calidoniae in Graecia, quae Deianira fuit soror Meleagri et fortissimi Thidei; et cum obtenta uictoria reuerteretur laetus in patriam cum uirgine, inuenit in uiam nouam pugnam. Nam cum peruenisset ad fluuium nomine Ebenum, qui factus erat uiolentior solito ex alluuione aquarum, non audebat committere se aquae, non quia timeret sibi, sed uxori suae. Et ecce subito Nessus centaurus persuasit sibi ut nataret fluuium et ipse portaret Deianiram sospitem super equo. Hercules ergo tradidit puellam pauidam Nesso, et ipse natans fortiter contra impetum fluminis peruenit ad alteram ripam; et continuo audiuit uocem Deianirae clamantis, quia Nessus parabat facere uiolentiam sibi. Ideo capto arcu et sagittis clamauit: o uiolente, non euades quamuis confidas uelocitate equi, quia sagitta mea uiolentior erit; et continuo cum sagitta emissa transfixit tergum eius, ita quod ante et retro fluebat sanguis. Tunc Nessus dixit secum: non moriar sine uindicta; et continuo dedit Deianirae camisiam tinctam sanguine suo, tamquam pignus amoris, dicens: quod si numquam Hercules dimitteret eam ob amorem alterius mulieris, cum tali dono posset ipsum reuocare ad amorem suum. Post longum temporis tractum Hercules cepit ciuitatem, quae est dicta OEtalia, ubi captus est amore Iolae filiae regis; quo audito Deianira post magnum planctum et dolorem, finaliter deliberata tamquam femina simplex et credula, misit uestem suam per famulum suum Licam Herculi, qua indutus, subito accensus toto corpore, coepit resolui per omnia membra, et spoliari per omnia ossa. Post longam furiam et quaerelam Hercules sponte iniecit se in ignem; et sic uir indomitus, qui domuerat centauros et omnia monstra mundi, domitus et uictus est sanguine Nessi centauri; et sic Nessus moriens, qui non potuerat per uiolentiam habere dilectam Deianiram, per fraudulentiam necauit uirum sibi odiosum, Herculem. Et hic nota quod aliqui uolunt hoc totum fuisse uerum, non fictum: dicunt enim quod ille sanguis Nessi infectus sagitta uenenata Herculis fuit tantae efficaciae, quod sic resoluit ipsum, sicut a simili scribit Quintus Curtius de illo ueneno pessimo potentissimo, quo extinctus est Alexander Macedo. Ad propositum ergo autor describit ipsum Nessum ab ista singulari uiolentia, quam temere attentauit ab eius uiolentia et a morte indigna Herculis, cuius ipse fuit causa: et uide quam breuiter tangit ista. Nunc ad literam dicit autor: et ille Uirgilius {mi tentò poi}, idest tangit me, ut faceret me attentum ad respiciendum istos uel cognoscendum, {e disse: quegli èe Nesso, che morio per la bella Deianira}, amata Herculis, quam uoluit stuprare, licet esset pro parte equus, {et elli stesso fee la uendetta di se}, idest de morte sua, quia antequam moreretur reliquit uindictam suam potentialiter, licet non actualiter tunc.
|
||
|
||
Et nominat tertium centaurum, quem describit simpliciter ab iracundia sua, dicens: {quell'altro èe Folo che fu sì pien d'ira}, et dicunt aliqui quod per istum intelligitur Capaneus, quod est penitus falsum, quia Capaneus punitur inferius inter uiolentos contra Deum. Et demum Uirgilius tangit officium istorum, dicens: et isti centauri, {uanno intorno del fosso}, ad custodiam, ita quod uigilant quando alii dormiunt, {a mille a mille}, quasi dicat, sub certo numero, sed potius dixit de numero millenario, quia est communis numerus bellantium, imo miles dictus est, quia de mille unus, ut quidam uolunt; ita etiam ibant satellites circa palatium Dionysii ad custodiam: et ecce quid ibant faciendo, {saettando quale anima si suelle}, idest omnes quae euellunt se, et emergunt extra sanguinem, {più che sua colpa sortille}, idest ultra poenam, quam culpa destinauit eis; quia, ut statim patebit in sequenti parte, aliquae animae sunt mersae in sanguine usque ad cilia, aliae usque ad ilia, aliae usque ad genua; modo si aliqua animarum uellet se remouere ad aliquam releuationem bulloris, statim centauri sagittant et faciunt ipsam subintrare aquam. Et uere, lector, isti stipendiarii sunt illi qui tenent istos in sanguine, idest in fusione sanguinis, quia sine istis cessarent cito bella, et per consequens cessarent mortes, uiolentiae, rapinae. Sed proh dolor! in haec tempora infelicitas mea me deduxit, ut uiderem hodie miseram Italiam plenam barbaris socialibus omnium nationum. Hic enim sunt Anglici sanguinei, Alemanni furiosi, Britones bruti, Uascones rapaces, Hungari immundi; qui omnes coniurant in perniciem Italiae, non tam uiribus quam fraudibus et proditionibus, prouincias uastando, nobiles urbes spoliando.
|
||
|
||
{Quiui.} Nunc autor nominat aliquos tyrannos, et primo et principaliter unum principalissimum et famosissimum omnium, scilicet Alexandrum. Ad sciendum autem quis fuerit iste Alexander est notandum, quod aliqui sequentes opinionem uulgi dixerunt, quod autor non loquitur hic de Alexandro Macedone, sed de quodam alio, sed certe istud est omnino falsum, quod potest patere dupliciter: primo, quia cum dicimus Alexander debet intelligi per excellentiam de Alexandro Magno; secundo quia iste fuit uiolentissimus hominum. Nam, ut perstringam plura sub paucis uerbis, Alexander usus est uiolentia in Deum, in se, in proximum, et peius in suos quam in extraneos: in Deum fuit uiolentus, quia uoluit dici et credi filius Dei, uelut si posset animis et linguis hominum imperare; deinde deuenit in tam uanam superbiam ut uictor Persarum, eorum moribus uictus, uoluerit pro Deo adorari. Et Calistenem, condiscipulum suum sub Aristotile, quia uoluit reuocare ipsum ab ista dementia, fecit crudeliter mori inter tormenta, ludibrium turpe faciens de eo, auribus, naribus, labiis detruncatis; male Calistenes seruauerat praeceptum Aristotelis qui mandauerat sibi, ut aut nunquam loqueretur in conspectu Alexandri, aut diceret sibi grata. Bene cognoscebat sapientissimus philosophus naturam discipuli sui, immo infamia fuit quod Aristoteles temperauerat illud uenenum terribilissimum, quo postea Alexander extinctus fuit, sicut scribit Plinius in naturali historia. Fuit et uiolentus in se, quia uoluit se ipsum occidere cum interfecisset Clitum fratrem nutricis suae familiarem dilectissimum per iram et ebrietatem, quia reprehendebat eum quod extollebat se supra Philippum patrem, a qua desperatione Calistenes praedictus retraxit eum. In toto oriente exercuit uiolentiam et saeuitiam suam; nam, ut uerbis Orosii utar, Alexander miseriarum gurges, totius orientis turbo, humani sanguinis insatiabilis, recentem semper aut alienorum aut suorum sanguinem sitiebat. Uiolentus fuit contra naturam, quia non contentus luxuria foeminarum, quarum gregem magnum secum habebat, etiam ad mares se extendit, ut dicetur infra capitulo XXII, sicut haec omnia patent per Quintum Curtium, qui tamen plus omnibus Alexandrum nititur commendare. Non tamen nego quin habuerit multas magnas uirtutes, et multa magnanimiter fecerit; tamen indiscrete et alterne habuit magnam potentiam, quia magnam fortunam; unde, ut cum Lucano concludam, fuit felix praedo, et orbis uictor ab ebrietate uictus est, ut ait Augustinus. Iustinus tamen facit hanc comparationem inter Philippum patrem et Alexandrum filium, quia dicit quod Philippus ebrius desaeuiebat in hostes; Alexander uero ebrius desaeuiebat in suos. Uade nunc et praefer Alexandrum Caesari si potes, aut quaere, quare Dantes non posuit Caesarem hic, qui ultra alias uirtutes multas et magnas fuit sobriissimus hominum, de quo dicebat Cato inimicissimus sibi: *Solus Caesar sobrius accessit ad rem publicam euertendam*. Alexander ergo XII annis regnauit, et XXXIII uixit et uno mense, de quo saepe fit mentio in isto libro, et de eo plura dicentur alibi. Ad propositum ergo autor ponit Alexandrum hic tamquam primum et principem uiolentorum, maxime contra proximum, ita quod punit eum a uitio praedominante, et describit eum simpliciter et nude, quasi dicat: cum nomino Alexandrum intellige, quod iste fuit maximus autor uiolentiarum in terris; ideo bene Lucanus dicit, quod eius membra fuerunt spargenda per orbem: ergo bene dixit: {quiui èe Alessandro. – E Dionisio}. Hic autor praemisso tyranno famosissimo Orientis, describit alium tirannum famosum Occidentis, scilicet Dionysium Syracusanum. Ad cuius cognitionem est breuiter sciendum, quod Dionysius iste, ut scribit Tullius U Tusculanarum Quaestionum, fuit uir temperatissimus in uictu per contrarium Alexandri; fuit sagacissimus et ualentissimus, qui secundum Iustinum libro XXII fecit magna proelia in Sicilia, et occupato imperio totius insulae, credens otium et desidiam sui magni exercitus esse damnosam et periculosam suo regno, traduxit exercitum in Italiam, ubi exerceret uires militum, et fines regni ampliaret; et primo mouit bellum in Calabria contra Graecos, qui tunc temporis magnam partem Italiae occupauerant, unde Magna Graecia appellata fuit. Ibi occupatis aliquot ciuitatibus reuocatus est in Siciliam propter aduentum Carthaginensium, qui reparato exercitu renouauerant bellum; et non post multum tempus fractus et uictus multis bellis finaliter fraude suorum occisus est. Iste ergo Dionysius tam magnificus, tamen fuit maleficus et iniustus, sicut scribit Tullius eodem libro; nam propter mala quae faciebat cum haberet multos iuuenes amicos, nemine tamen confidebat, sed custodiam corporis committebat feris barbaris, et in carcere quodammodo se incluserat cingendo cameram suam amplo fosso, in quam intrabat per pontem ligneum, et clausis hostiis ipsemet leuabat ipsum; et aliquando ex alta turri arrengabat, quia non audebat sedere cum aliis in publico. Et cum haberet duas uxores unam Syracusanam, alteram de Locris ciuitate Calabriae, nunquam intrabat ad eas nisi primo perscrutaretur si haberent ferrum usque ad extremitatem tunicarum. Ultra haec nolens committere se manibus tonsorum, docuit filias suas tondere eum; et cum factae essent magnae remouit ferrum ab eis, et faciebat quod cum carbonibus ardentibus comburebant sibi barbam et capillos. Semel autem cum uellet ludere ad pilam, sicut saepe solebat, spoliauit sibi clamidem, quam tradidit simul cum gladio iuueni quem summe diligebat. Tunc quidam familiaris dixit per iocum Dionysio: committis tu uitam tuam isti? et cum iuuenis arrisisset, Dionysius statim mandauit quod interficeretur uterque; unus, quia demonstrauerat uiam interficiendi; alter, quia approbauerat illud dictum risu. Quo facto postea tantum doluit Dionysius, quod nihil habuit grauius in uita sua, quia fortiter amabat quem occiderat: non tamen fuit ita fatuus quod uellet se occidere, sicut Alexander, imo regnauit XXXUIII annis, et XXU habebat quando dominium occupauit; et sic uixit quasi duplo plusquam Alexander. Dionysius etiam fecit multas uiolentias et contumelias contra Deos, quas scribit Tullius et Ualerius qui accepit ab eo; tamen autor noster ponit ipsum hic punitum a uiolentia praedominante; fuit rubeus, ferox, cum facie lentiginosa, ut patet apud Ualerium. Ad literam ergo autor describit Dionysium a ferocitate et uiolenta tyrannide sua, dicens: {e Dionisio fero Che fee Cicilia auer dolorosi anni}, quia per tot annos afflixit eam, ut audisti. Et debes scire quod debes intelligere hoc de Dionysio patre, quia Dionysius filius primogenitus eius etiam afflixit Siciliam et partem Calabriae, et peiora fecit quam pater, quia interfecit musarum amicus, in tragoedia, quam fecit de Eccerino, in qua fingit, quod fuerit genitus ex patre Diabolo.
|
||
|
||
{E quell'altro.} Hic autor nominat alium tyrannum modernum, qui fuit post Eccirinum, et sibi uicinum, scilicet Obizonem marchionem estensem. Ad cuius intelligentiam est notandum, quod autor noster non describit Obizonem a certa macula frontis, sicut fecerat Eccirinum, quia macula Obizonis fuerat accidentalis. Fuerat enim monocolus, non a natura, sed a casu, cum hastiluderet ob amorem cuiusdam dominae; ideo denominatus est marchio Obizo ab oculo; sed describit ipsum a pulcritudine corporis, quia Domus Estensis naturaliter habuit omnes corpore pulcros, sicut Azonem I qui fuit dominus Ueronae, de quo dicetur capitulo UI, Purgatorii; et Azonem II filium primi, qui eripuit Paduam Eccirino pro ecclesia, et ipsum Eccirinum debellauit apud Adduam flumen Lumbardiae; uicit etiam Federicum II apud Parmam, ut dicetur alibi. Obizo ab oculo nepos istius Azonis II natus est ex Raynaldo filio eius in carcere secundi Federici in Apulia, quem pater dederat Federico in obsidem; et licet saepe Federicus offerret reddere sibi, numquam uoluit recedere ab ecclesia propter recuperare unicum filium suum dilectum. Et ob hoc Obizo postea fuit fautor et adiutor Carolo I contra Manfredum filium Federici in uindictam patris. Hic Obizo habuit tres filios magnificos, scilicet Azonem primogenitum magnificentissimum, qui dictus est Azo III, de quo hic fit mentio, et alibi saepe in isto libro, et Franciscum et Aldrouandinum, ex quo natus est Obizo, qui tenuit dominium diebus nostris, pater Nicolai nuper regentis, et Raynaldus et Nicolaus. Ad propositum ergo autor nominat hic marchionem Obizofratres consanguineos, et nobilissimam ciuitatem Syracusarum impleuit occisionibus ciuium, in qua pater impleuerat carceres captiuis; sed non fuit magnanimus, uel temperatus, ut pater, imo ingluuiosus, et ebriosus; unde factus omnibus odiosus, expulsus iuit Corinthum, ubi uitam tristissimam duxit cum lenonibus, meretricibus, uel aliquando docuit pueros literas. {– E quella.} Hic autor, nominato tyranno antiquo de Sicilia, qui fuerat paulo ante tempora Alexandri Magni, nunc transit in Italiam, et nominat unum tyrannum modernum pessimum, scilicet Eccirinum de Romano. Ad cuius cognitionem breuiter est sciendum, quod iste Eccirinus tyrannus crudelissimus tempore Federici secundi fuit de Romano castello comitatus Taruisii, magnus dominus et potens in ipsa Marchia Taruisina tota, in qua exercuit magnas uiolentias et crudelitates, adeo quod quidam scripserunt, ipsum fecisse mori quinquaginta millia hominum; sed inter alia mala impia, quum perdidisset Paduam, furoris rabie stimulatus, fecit crudelissime necari duodecim millia Paduanorum ferro, fame et igne, quos habebat apud se. Regnauit Eccirinus Ueronae XXXIU annis, de cuius potentia, nequitia et gestis dicam plene capitulo IX Paradisi; ideo hic tam cito pertranseo. Nunc ad literam, autor describit Eccirinum ab habitu corporis, dicens: {e quella fronte c'ha 'l pel così nero}; idest nigram. Scribunt aliqui, quod Eccirinus fuit corpore mediocris, niger, totus pilosus; sed audio, quod habebat unum pilum longum super naso, qui statim erigebatur, quando excandescebat in iram, et tunc omnes fugiebant a facie eius; {è Azzolino}; et hic nota, quod autor utitur uulgari tusco, quia de rei ueritate uocatus fuit Eccirinus, sicut scribit Mussatus Paduanus, nem ab oculo, et Azonem III filium eius, quia uterque uisus est uiolentus tempore suo. Nam Obizo non contentus suum dominium intra aquas Padi contineri, Regium et Mutinam occupauit, et tenuit dominium Ferrariae XXUIII annis, ubi mortuus est anno Domini MCCXCIII, ita quod Obizo et Azo filius eius regnauerunt tempore nostri autoris. Azo uero Bononiam et Parmam magnis bellis afflixit, neutram tamen potuit obtinere; imo uidebatur subiugaturus sibi Lombardiam potentia et magnificentia sua, accepta in uxorem filia Caroli II sorore regis Roberti. Post modicum tamen amissis Mutina et Regio in duobus diebus infirmatus est et mortuus in anxietate sine prole; ex quo dominium eius remansit in magna lite inter fratres et nepotes; et filius eius Franciscus naturalis tenuit dominium modicum, et magnum bellum fecit cum fauore Uenetorum, quia mater eius fuit Ueneta. Mortuus est Azo III anno Domini MCCCUIII cum regnasset XU annis. Nunc ad literam autor describit Obizonem ab habitu corporis, dicens: {e quell'altro ch'èe biondo è Obizo da Este}; et tangit mortem eius uiolentam, quia infamia fuit, quod cum infirmaretur, Azo filius fecerit ipsum iuuari citius mori. Hoc autem habuit Dantes a Ricobaldo Ferrariensi magno chronichista, qui tunc uiuebat, et qui hoc scribit in chronicis suis, qui dicit, quod Azo mortuus est in Castro Estensi, cum timeret necem sibi inferri a familiaribus, sicut Obizoni patri intulerat. Dicit ergo: {el qual per uero fu spento dal figliastro su nel mondo}. Et hic nota, quam pulcre et honeste autor palliat istud factum, uocans filium filiastrum, quasi uelit innuere, quod non possit cadere in mente alicuius, filium praesumere aliquid contra patrem; ideo bene dicit, quod uere fuit extinctus a priuigno, non a uero filio, quia natura non patitur hoc.
|
||
|
||
{Mostrocci.} Hic autor ostendit, qualiter Nessus ostenderit eis unum singularem uiolentum de gente ista, qui commisit homicidium nimis detestabile apud praedictam ciuitatem Uiterbii. Ad intelligendum clare crudele facinus, quod hic tangitur, expedit scire, quod Henricus rex Angliae, huius nominis tertius, bonorum regalium dilapidator et prodigus, fecit barones sibi rebelles; quorum opera rex Franciae misit in Angliam Symonem comitem de Monteforti, uirum strenuum et idoneum regno, qui coniecit in uincula Henricum regem, et Ricardum fratrem eius, et filios regis. Sed Adduardus primogenitus, uir inclitae uirtutis, euasit uelocitate equi; qui postea feliciter debellauit praefatum Symonem iam grauem baronibus, quia superbe ad regni solium aspirabat, quem fecit in partes dissecari, et eius pudenda in os eius immitti. Sic Adduardus uictor, patrem, patruum et fratres suos liberauit; qui postea patri successit in regno. Uerumtamem contumeliosae mortis Symonis Henricus filius Ricardi praedicti, consanguineus Adduardi, luit postmodum poenas. Nam cum Philippus rex Franciae filius Ludouici sancti, rediens a Tunitio cum Carolo rege Siciliae, peruenisset in Italiam ad ciuitatem Uiterbium ubi tunc erat curia romana, uacans pastore, Guido de Monteforti, filius Symonis, interfecit gladio ipsum Henricum, et ipsum inde tractum, membratim lacerauit, anno Domini MCCLXX. Adduardus enim a Tunitio transiuerat Acon in subsidium Terrae Sanctae, ubi mansit triennio; et iste Henricus reuertebatur cum aliis regibus, ut rediret in Angliam, cuius pater Ricardus electus erat rex Romanorum, deposito Federico II. Guido autem excomunicatus a Gregorio papa X, tandem ueniens ad mandata, traditus est carceri, a quo tamen euasit interuentu ipsius Caroli; tamen finaliter mortuus est mala morte. Et ulterius est breuiter sciendum, quod Guido de Montforte magnus comes adhaesit Carolo duci Andegauiae, fratri Ludoici regis Franciae, et in breui factus est sibi familiarissimus et carissimus, quia erat uir alti cordis, magni consilii, et magnae probitatis. Accidit ergo, quod cum Carolus praedictus uocatus ab ecclesia in Italiam contra Manfredum regem, uellet uenire Romam ad Papam per mare, commisit isti uxorem suam, et omnes suos, uel totum exercitum ducendum per terram; qui magnifice totum fecit, et cum Carolo semper fuit in omnibus bellis, periculis et laboribus, et fuit magna pars uictoriarum eius. Quapropter Carolus uictor regni Apuliae et Siciliae fecit Guidonem uicarium suum in Tuscia, cuius uicariatum habebat ab ecclesia. Accidit deinde quod Carolus semel uenit Uiterbium cum multis regibus, qui reuertebantur de ultra mare a Tunitio, ubi Ludoicus frater eius erat mortuus. Inter alios reges erat Philippus filius dicti Ludoici, qui portans ossa patris sui, reuertebatur in Galliam, et Henricus filius Ricardi regis. Reges isti fecerunt moram aliquot diebus Uiterbii, ubi tunc uacabat Sedes Papalis, ut facerunt, quod Cardinales, qui erant in discordia, eligerent nouum Papam. Tunc perpetratum fuit nimis atrox facinus, sub custodia regis Caroli; nam cum Henricus praedictus esset in una ecclesia Uiterbii, dum leuaretur corpus Domini, Guido comes Montisfortis, tunc uicarius Caroli in Tuscia, manu propria cum mucrone impie transfixit Henricum praedictum, et munitus gente pedestri et equestri, fecit peius. Nam dum unus ex militibus suis petisset: Quid fecisti? ipse respondit: Feci meam uindictam. Et illo milite replicante: Quomodo fecistis uestram uindictam, cum pater uester fuerit tractus? Continuo Guido reuersus in ecclesiam, cepit dictum Henricum per capillos, et turpiter traxit usque extra ecclesiam; et commisso tam horrendo sacrilegio et homicidio, euasit sospes in Maritimam in terris comitis Russi soceri sui. Ex hoc facto tota Curia fuit ualde turbata: infamantes et uituperantes Carolum, arguebant sic: si Carolus fuit conscius facti, nequissime fecit; et si ignorauit, cur tam abhominabile scelus dimisit impunitum? Corpus sui portauerunt in Angliam, ubi sepultum fuit in ciuitate Londrae in quodam monasterio Monachorum, uocato ibi Guamiscier, in una capella, in qua sepeliuntur omnes reges Angliae, et in circuitu capellae sunt imagines regum; ubi supra sepulcrum Henrici posita fuit una statua inaurata, quae in manu dextra tenet calicem siue craterem aureum, in quo est cor dicti Henrici balsematum, et supra cor stat gladius nudus, testis huius necis. In manu uero sinistra tenet chartam cum isto uersiculo: Cor gladio scissum, do cui consanguineus sum, scilicet Adduardo; et Adoardus nunquam postea fuit amicus Caroli, nec domus Franciae. Nunc ad propositum autor damnat hic istum Guidonem ob istam inauditam uiolentiam. Licet enim Guido fuerit magnus effusor sanguinis, et in multis bellis pro Carolo, tamen iuste; sed istud fuit nimis excessiuum homicidium: primo ratione loci, quia in ecclesia Dei, et in curia romana, et uacante sede: secundo ratione personae, quia posuit manum in filium regis: tertio, quia iniuste; nam rex Angliae fecerat mori patrem eius culpabilem, tamquam reus maiestatis: quarto, quia infamiam et uerecundiam Caroli regis domini sui pertractabat. Ad literam ergo dicit autor: et ille centaurus {mostrocci un'ombra}, scilicet animam Guidonis de Montforte {da l'un canto sola}, propter singulare maleficium enormiter commissum, {dicendo: colui fesse in grembo a Dio}, scilicet ante altare, ubi leuabatur Corpus Christi consecratum, {lo cor che 'n su Tamigi ancor si cola}, idest colitur: dat intelligi ciuitatem per fluuium. Tamis enim est fluuius, qui labitur iuxta Londram ciuitatem regalem, quae olim uocabatur Trinouantum, sicut scribit Iulius Celsus, quia gens Iulii Caesaris transiuit istum fluuium, quod non apparebant nisi capita.
|
||
|
||
{La diuina.} Hic ultimo ad perfectum complementum huius materiae nominat quosdam alios uiolentos in aqua grossa tyrannorum, qui tamquam publici praedones et pestiferi sociales discurrerunt per mundum, per mare et per terram; et primo nominat Athilam. Ad cuius cognitionem oportet breuiter scire quod, sicut scribit Paulus Diaconus in suo libro de gestis Longobardorum anno Christi CCCCXLII, Athila rex Hunnorum habens sub se Daciam, Hungariam, Macedoniam, et Mesiam, Achaiam et Traciam, ducens secum multos reges et regulos, et plures nationes in septemtrionali plaga morantes, cum innumerabili exercitu furibundus intrauit Italiam; et primo Aquilegiam sitam in principio Italiae expugnare tentauit, quae fuit uiriliter defensata a ciuibus per triennium; finaliter capta fuit igne et ferro, euersa crudeli excidio. Tunc quaedam mulier nomine Digna precipitauit se de alta arce in flumen, ne in manus hostium deueniret; mulier indigna quae tali morte periret. Deinde Athila destruxit Concordiam, Altinum, Patauium: deinde per ciuitates Uicentiam, Ueronam, Brixiam, Pergamum nullo resistente discurrit. Mediolanum et Papiam similiter spoliauit abstinens a ferro et igne. Ciuitates alias Lombardiae, et Romandiolae eodem modo afflixit. Demum peruenit ad locum ubi Mincius fluuius intrat in Padum, et dum deliberaret utrum iret Romam, superuenit Leo pontifex Romanus, qui obtinuit ab Athila quidquid postulauit; unde salutem urbis et totius Italiae reportauit diuino miraculo. Athila demum reuersus est in Hungariam, ubi ducta in uxorem Honoria sorore Ualentiniani imperatoris, faciens luxuriosa conuiuia, cum ultra solitum bibisset ex fluxu sanguinis narium animam efflauit; et sic uir sanguinum in sanguine et uino suffocatus est moriens in quo modo est demersus hic usque ad cilia. Falsum est ergo quod uulgus, quod fuerit mactatus Arimini. Nunc ad literam autor describit Athilam a cognomine, quod ipsi sibi imposuit in uita. Nam cum Athila peruenisset Mutinam, Geminianus, episcopus illius urbis, uir sanctus, petiuit ab eo quis esset; qui respondit: Sum Athila flagellum Dei. Tunc Geminianus dixit: Sum Geminianus seruus Dei; et continuo apertis portis Athila transiuit per medium ciuitatis nemine offenso. Dicit ergo: {La diuina giustizia punge di qua}, scilicet ex parte ista tyrannorum, {quell'Attila che fu flagello in terra}, et uere fuit flagellum Dei ad punienda peccata multorum.
|
||
|
||
{E Pirro.} Hic autor dat duos socios Athilae, scilicet Pyrrhum et Sextum. Sed hic est bene aduertendum, quod multi exponunt hic de Pyrrho filio Achillis, qui fuit, ut dicunt, ualde uiolentus, quia euertit Ilion, mactauit Priamum, imolauit Polissenam, rapuit uxorem Horesti. Sed certe quicquid dicatur non credo quod autor intelligat hic de praedicto Pyrrho, quia uiolentias praedictas fecit iuste contra hostes suos; imo credo quod loquatur de Pyrrho rege Epiri in Graecia, qui fuit ualentissimus et uiolentissimus. Fuit enim alter Alexander, sed uirtuosior eo; et fuit de genere Pyrrhi praedicti filii Achillis, et consobrinus ipsius Alexandri magni. Fuerunt enim olim tres famosissimi duces bellorum, peritissimi armorum; scilicet Alexander, Pyrrhus et Hannibal. Ad propositum ergo, ut scribit Iustinus, iste Pyrrhus habuit pro magna uoluptate certare: iste uenit in Italiam in subsidium Tarentinorum contra Romanos, et per quadriennium fatigauit uirtutem romanam. Deinde dimissa Italia transiuit in Siciliam, et creatus rex insulae multa bella cum Carthaginensibus feliciter fecit; sed paulo post Siciliae regnum facilius perdidit quam quaesiuerat. Deinde reuersus in regnum suum regem Macedoniae Antigonum inuasit; quo uicto regnum occupauit. Antigonus rex iniuste spoliatus bello confugit ad Argos. Pyrrhus cuius dominandi cupiditas erat insatiabilis, non contentus Epiro et Macedonia, sed intendens Graeciae et Asiae, inuasit Lacedaemoniam gentem bellicosissimam post Romanos; sed inde repulsus, non territus, inuasit Argos, ut Antigonum a se uictum et ibi absconditum opprimeret, ibi ardenter pugnans; sed improuide, saxo deiecto de muris manu feminea, oppressus est. Sicque rex potentissimus, cunctis terribilis et ab omnibus uiris formidatus, a feminis Lacedaemoniorum turpiter repulsus, et a femina Argorum infeliciter mactatus, bellis finem fecit, quibus fuerat semper a iuuentute delectatus; et quod miserabilius fuit, caput eius truncatum corpore fuit Antigono praesentatum. Sed Antigonus piissimus, memor humanitatis, oblitus iniuriae, restituit caput cum reliquo corpore Heleno filio Pyrrhi reportandum in patriam, ipso Heleno ex captiuitate liberato: sicque tot regnorum bellis uexatus spiritum cum sanguine deduxit ad inferos. Ex dictis ergo satis patet quod autor loquitur de isto rege: nec dicas iste non fuit pirata, quia dico: quid ad rem? Nam autor nihil dicit quod Pyrrhus fuerit pirata; sed addit alium piratam immediate, scilicet Sextum filium Pompeii. Nunc ordina sic literam: et diuina iustitia pungit, {Pirro e Sesto}. Ad cuius cognitionem est breuiter sciendum, quod iste Sextus filius Magni Pompeii post uictorias Caesaris, congregata magna multitudine piratarum, occupauit Siciliam, et coepit infestare Augustum, et multa bella naualia fecit secum et cum suis ducibus, et saepe magna damna dedit illi, et Italiam et Romam fame affecit; sed tandem uictus fugiens in Asiam a fautoribus Antonii interfectus est. Et hic nota, lector, quod autor sequitur hic Lucanum, quia appellat Sextum uilem piratam, qui exercuit piraticam in mari, in quo pater suus piratas uicerat, de quibus habuerat gloriosum triumphum. Sed certe nescio uidere cur iste debeat dici pusillanimis, nisi forte quia habuit fortunam contra se; imo uidetur fuisse magnanimus, quia coactus est facere de necessitate uirtutem. Quid enim poterat facere Sextus uicto patre et fratre? spoliatus auxilio et consilio amicorum? occupato Oriente per Antonium, Occidente per Augustum? Certe armauit se quibus potuit contra Augustum haeredem Caesaris, et eum molestauit uiolenter usque ad mortem. {– Et in eterno.} Hic ultimo autor nominat duos sicarios priuatos qui fuerunt famosi praedones, quorum uterque uocatus est Rainerius, unus fuit de Corneto Castro, alter de ciuitate Aretii de Ualle Arni. Dicit ergo: et illa diuina iustitia, {in eterno munge}, idest exhaurit, euacuat, {le lagrime che}, idest quas, {disserra}, idest aperit, {col bollore}, quia isti ex dolore bulloris continuo sunt in planctu et lacrimis, {a Rainer da Corneto}; iste praedatus fuit Stratam Romanam, {e Rainer pazzo}; iste praedatus fuit Stratam Tusciae.
|
||
|
||
Ad primum ueniendo dico, quod autor describit generalem poenam uiolentorum talium; sed antequam descendam ad literam, pro euidentia istius poenae oportet necessario praenotare, quod autor fingit subtiliter animas istorum desperantium esse inuolutas in plantis syluestribus duris, asperis, sine foliis, sine fructu; et harpiae quae sunt rapacissimae rapiant apices uirgultorum, et ex rupturis emanet sanguis: haec poena conuenientissima est tali culpae. Considera enim quod est triplex anima, scilicet rationalis, sensitiua, uegetatiua. Modo isti non possunt dici habuisse animam rationalem, quia ratio semper fugit mortem, quae tollit esse quod conuertitur cum bono: nec sensitiuam, quia etiam sensus fugit mortem; unde et omnia bruta conantur defendere suam salutem. Uegetabilia etiam secundum naturam appetunt conseruari; tamen quia isti fuerunt uiuentes animati, oportet de necessitate dare eis unam animam. Quam ergo dabimus? uegetatiuam; nam qui se interficit, licet sit uiuens, non uidetur habere plus sensus quam una arbor; et illam dabimus asperam, fuscam, siccam. Harpiae autem fundentes sanguinem earum, sunt figuraliter auaritia, et prodigalitas, quae duo maxime impellunt hominem, et deducunt ad desperationem, ut statim patebit. Nunc ad literam autor continuans dicta dicendis, dicit: {Nesso non era ancora arriuato di là}, scilicet ad alteram ripam: per hoc autor uult tacite dicere quod ipsi positi ad terram, nullam fecerunt moram ibi, imo statim intrauerunt iter ne perderent aliquid temporis. Hoc dat intelligi per id quod dicit, quod Nessus nondum peruenerat ad alteram ripam, qui tamen uelocissime ibat in ictu oculi, quia eques erat, et quia non habebat facere aliquam moram in redeundo per aquam, sicut fecerat in ueniendo, ostendens istis diuersas animas et poenas in sanguine. Dicit ergo: nondum Nessus rediuerat ad suos centauros, {quando noi ci mouemmo per un bosco}, idest per secundum circulum uiolentorum, qui est totum nemus, in quo sunt arbores syluestres, et certe nullum est tristius nemus isto; primo, quia dicit: {che da neun sentiero era segnato}, quia non habebat aliquam certam uiam, sed oportet ire ad fortunam: et bene fingit quod nulla est uia recta, nulla ratio uel causa quae ducat hominem ad desperationem; secundo quia nulla uiriditas erat hic, non odor, non flos, non fructus nisi aues foedissimae, turpissimae. Dicit ergo: {non fronde uerdi}, ut non uideatur quod aliquis istorum habuerit unquam uitam, {ma di color fosco}, quia uita eorum est denigrata infamia, quantumcumque forte fuerit aliquando famosa; {non rami schietti, ma nodosi e inuolti}, idest membra quae consenserunt in necem corporis, peruerso usu rationis, {non pomi u'eran}, idest nullus fructus, quia nullus est ita sceleratus, qui non possit facere et faciat aliquem fructum praeter solum desperatum, et omnis peccator potest redire ad fructum uirtutis praeter istum, {ma stecchi con tosco}, idest uenenoso succo, idest sanguine, qui est sedes animae quam iste exclusit a se ex uenenosa rabie desperationis.
|
||
|
||
{Quiui.} Nunc autor, descripta poena, describit ministros poenae, scilicet harpias; et quia istud est tristissimum nemus, ideo bene dat ei tristissimas aues. Ad sciendum autem quae sint istae, est breuiter sciendum, quod sicut potest colligi ex Uirgilio III Eneidos: Harpiae sunt aues rapacissimae habentes uultus uirgineos, uentrem ingluuiosum, foedissimum, ora semper pallida fame, manus recuruas; quarum officium erat stercorizare mensam regis Phynei, qui erat caecatus, quia interfecerat filios proprios. Harpia figuraliter repraesentat auaritiam, unde sic dicta est a rapiendo, et de ista specie auium non inueniuntur nisi tres semper, quarum nomina sunt haec: Aello, Occipito, Celeno, quae figurant triplicem actum auari; nam primo, auarus appetit alienum, et iste appetitus habendi figuratur per primam. Dicitur enim Aello, idest alienum optans. Secundo, auarus post appetitum acquirit et accumulat; et hoc figuratur per secundam. Dicitur enim Occipito, idest aliena occupans. Tertio, auarus acquisita abscondit, custodit et conseruat, et hoc figuratur per tertiam. Dicitur enim Celeno quasi celans aliena, et ista est peior caeteris et uilior, quia miser auarus sepelit, nec audet tangere pro sui comodo, et honore; ideo bene dicitur quod habent foedare cibaria Phynei. Phyneus enim est ipse auarus a foenerando dictus, qui nihil potest uel scit facere tam praeclarum, quod totum auaritia non polluat, sicut aliquando faciet solemne conuiuium, et pro fructibus uel sapore uel alia re minima maculabit quicquid fecerit. Ideo bene fingitur caecus auarus, et dicitur interfecisse filios proprios, quod totum est uerum, imo quod est peius, saepe interficit se ipsum ex cupiditate lucri, exponendo se manifestissimis periculis mortis. Ulterius est sciendum quod Eneas dum recessisset primo a Troia, deinde a Creta peruenit ad Strophades, quae sunt insulae Graeciae in mari ionio, in quibus morabantur tunc istae aues monstruosae. Ibi Troiani, factis epulis ex bestiis quas inuenerunt ibi sine custodia, coeperunt epulari, ordinatis in litore mensis; et ecce harpiae cum clamore horribili, quae magno strepitu alarum uenientes de montibus illis coeperunt rapere cibos, et omnia foedare immundo tactu. Tunc Troiani mutauerunt locum retrahentes se ad diuerticulum remotum sub saxo cauo clausum arboribus et umbris; et ecce positis mensis iterum harpiae sonantes uenerunt ex alia parte, et coeperunt rapere cibos unguibus et polluere ore; sed continuo socii de mandato Eneae rapientes enses inuaserunt eas, sed laedere non potuerunt, quia subito celeriter auolabant: tunc principalis earum, scilicet Celeno, ponens se in alto saxo fecit talem sermonem: Audite, Troiani, et tradite menti, quae ego maxima furiarum pando uobis: uos peruenietis tandem ad Italiam ad quam tenditis; sed antequam possitis fundare ibi fatatam ciuitatem, comedetis dentibus mensas proprias ex fame: hoc dicto statim refugit in syluam et disparuit. Troiani uero exterriti ualde tam tristi augurio, dimissis armis, conuersi sunt ad preces, et Anchises pater Eneae orationem fecit ad Deos ut auerterent talem casum ab eis. Post tempora multa, sicut scribit idem Uirgilius in septimo, cum Eneas peruenisset ad Italiam ad partes fluminis Tiberini et discumbuisset cum aliis principibus suis sub ramis arboris altae, et uescerentur dapibus appositis super placentis in herba uirenti, accidit quod, consumptis epulis, aliqui ex fame coeperunt frangere et comedere placentas quae erant in loco incisoriorum; et continuo Iulius filius Eneae alacriter clamare coepit: ergo nos consumimus etiam mensas. Eneas uero pater statim recepit uocem illam pro bono augurio, et laetatus est cognoscens hanc esse terram totiens sibi fatatam. Et hic nota quam bene ista fictio sequitur ad id quod iam dictum est de harpiis. Nam Eneas est uir magnanimus, qui dum recedit a Troia terra uoluptatis, et tendit in Italiam terram uirtutis, auaritia statim insurgit in eum uolens ipsum impedire a tam glorioso proposito, quale erat fundare imperium romanorum; et audi quod dicit: diuinat sibi quod antequam possit hoc perficere, comedet mensas, quasi dicat: consumes quicquid habebis, et portabis omnia incomoda, et eris senex discurrendo per omnia maria, et terras inter tempestates et labores. Sed Eneas magnanimus insurgit cum suis sociis fortibus contra istam, et fugat et expellit a se, et fortiter negligit omnia infortunia et pericula et semper bene sperat, et omne augurium conuertit in bonum. Ergo bene Celeno quae semper uult celare et conseruare quicquid Occipito occupauit, et Aello optauit, est pessima pestis maxime contra principem. ideo elegantissime Uirgilius dicit III Eneidos, quod nullum monstrum est tristius et nulla pestis crudelior auibus istis, et nulla ira deorum uenit peior ab inferno; istis uisis, nunc est ad literam ueniendum. Dicit autor: {le brutte arpie}, ab effectu, quia inquinant quaecumque tangunt quantumcumque splendida, {fanno lor nido quiui}, et sic faciunt filios in arboribus istis; et ecce magnam potentiam istarum auium, {che cacciaro i Troiani delle Strofade}; istae insulae sunt in Graecia in Epiro, quae uocatae sunt Ethinades, et olim Plotoe, et dicit: {con tristo annuncio di futuro danno}, quod tamen conuersum fuit in bonum augurium, ut iam dictum est: et saepe hoc accidit, quia quando uir uirtuosus uidetur positus in maioribus periculis, tunc appropinquat finis laborum.
|
||
|
||
{Io son.} Hic Petrus de Uineis incipit suam narrationem, per quam primo describit suam felicitatem, deinde infelicitatem. Et ad utriusque intelligentiam bonum est scire plenius, qui fuerit homo iste, et qualis eius fortuna. Iste ergo fuit Petrus de Uineis, famosus cancellarius Federici II, qui fuit magnus doctor utriusque iuris, magnus dictator stili missorii, cursiui, curialis; et habuit naturalem prudentiam magnam, et laboriosam diligentiam in officio; propter quod mirabiliter meruit gratiam imperatoris, adeo quod sciebat omnia eius secreta, et eius consilia firmabat et mutabat pro libito uoluntatis; et omnia poterat quae uolebat. Sed nimia felicitas prouocauit eum in inuidiam et odium multorum; nam ceteri quasi curiales et consiliarii uidentes exaltationem istius uergere in depressionem ipsorum, coeperunt, coniuratione facta, certatim accusare ipsum fictis criminibus. Unus dicebat, quod ipse erat factus ditior principe; alius quod ascribebat sibi quicquid imperator fecerat prudentia sua; alius dicebat, quod ipse reuelabat secreta romano pontifici, et sic de aliis. Imperator suspectus et credulus fecit ipsum exoculari, et bacinari et tradi carceri; in quo ipse non ualens ferre tantam indignitatem, quia: *quae uenit indigne poena dolenda uenit*; se ipsum interfecit. Et scribunt aliqui, quod Petrus dum portaretur cum Federico eunte in Tusciam super una mula ad ciuitatem Pisarum, depositus apud castellum sancti Miniati percussit caput ad murum, et mortuus est ibi. Alii tamen dicunt, quod Petrus stans in palatio suo, quod habebat ualde altum in Capua patria sua, praecipitauit se de alta fenestra dum imperator transiret per uiam. Sed quidquid dicatur, credo, ut iam dixi, quod se interfecerit in carcere; quia non uidetur bene uerisimile, quod imperator post caecitatem duceret eum inutiliter secum, aut quod dimiserit eum in libertate sua post caecitatem, quia non erat caecatus mente, et potuisset sibi caecus multum nocere consilio suo, sicut Appius caecus sapientissimus romanus nocuit Pyrrho infestissimo hosti Romanorum, sicut iste Federicus erat infestissimus hostis romanae ecclesiae. Federicus etiam alios multos sic mulctatos fecit in carcere mori, imo filio proprio non pepercit in eodem casu in quo Petrus de Uineis. Nunc ad literam Petrus interrogatus a Uirgilio respondet manifestans se ab officio suo, dicens: {io son colui che tenni ambo le chiaui}, idest duplicem potestatem claudendi et aperiendi, {del cor di Federico}, scilicet secundi, {serrando e disserrando sì soaui}, idest tam suauiter complacendo sibi, {che quasi tolsi ognun dal suo secreto}, quia licet Federicus haberet alios aulicos ad consilium suum, tamen soli Petro commitebat ardua, et erat ille qui concludebat in omni causa affirmando et negando.
|
||
|
||
{Per le nuoue.} Hic Petrus confirmat dictum suum, scilicet quod fuerit uere innocens et iustus per sacramentum, dicens: {Io ui giuro per le nuoue radici d'esto legno}, quasi dicat: iuro uobis per animam meam, quae fuit non est diu anima praeclara in mundo, licet sit modo obscura inclusa in ligno isto asperrimo, {che giammai non ruppi fede al mio Signor}, scilicet Federico; sed contra: ipse Petrus in quibusdam epistolis, quas fecit, de infelicitate sua, profitetur se nocentem. Dico breuiter, quod illae epistolae non fuerunt suae, licet uideantur habere conformitatem cum stilo suo; et posito quod fuerint suae, hoc faciebat Petrus ad conciliandam sibi gratiam principis. Et dicit: {che fu d'onor sì degno}; sed contra, Federicus, ut dictum est capitulo X, fuit haereticus, epicureus, excommunicatus; quomodo ergo fuit dignus honore, cum honor exhibeatur in testimonium uirtutis? Dico breuiter, quod Federicus, sicut et omnis dominus, est dignus honore, non ratione uirtutis, sed ratione dignitatis, quia dominus repraesentat personam totius multitudinis, et honor exhibitus sibi redundat in honorem communitatis; ideo bene dicit Apostolus: serui subditi estote dominis etiamsi discoli. Federicus autem fuit summe gloriosus inter principes modernos; nam a Carolo Magno citra non fuit alius imperator romanorum magnificentior, aut potentior eo. Fuit enim imperator romanorum, rex Alamanniae, rex Siciliae, et Apuliae, rex Hyerusalem, dux Suauiae, magnamque partem Syriae tenuit. Fuit multum formidatus a christianis et saracenis mari et terra: habuit inclytam prolem, scilicet Henricum primogenitum, qui fuit claudus corpore, sed integer mente: habuit Conradum pulcerrimum; habuit Manfredum liberalissimum, et Entium strenuissimum: multa et magna castella fecit praecipue in Apulia. Fuit Federicus statura communis, facie laetus, colore subrufus, habens membra quadra; naturaliter prudens; satis literatus, uniuersalis in omnibus rebus. Erat enim peritus artifex fere omnium artium mecanicarum, quibus animum intenderat; multarum linguarum doctus; sciuit enim multa idiomata, scilicet latinum, teutonicum, gallicum, graecum, saracenicum; strenuus in armis; satis liberalis; rigidus punitor; delectabatur ualde aucupio falconum, sed multo magis amplexibus mulierum; habebat enim semper gregem pulcherrimarum; et ut breuiter dicam totus terrenus, magis cupidus regni mundani, quam coelestis; qui imperauit annis XXX, et uixit LUII.
|
||
|
||
{E se.} Hic ultimo Petrus facit suam petitionem, et petit illud quod Uirgilius sponte obtulerat sibi supra, scilicet restitutionem famae; unde dicit: {e se alcun di uoi mai riede nel mondo}; hoc dicit propter Dantem qui erat ibi uiuus, {conforti la memoria mia che giace}, scilicet prostrata, {ancor del colpo ch'inuidia le diede}. Et sic uide quod Petrus non peteret rem magis sibi optabilem, scilicet medicinam contra uulnus; nam uere grauissimum uulnus inflictum fuit sibi ex inuidia, quando infamatus est de crimine perfidae proditionis contra Dominum suum, cuius cor habuerat in manibus suis. Et hic nota, lector, quod autor bene seruauit promissum Petro, quia bene resuscitauit bonam famam mortuam, purgata infamia; quia donec liber iste uiuet, semper dicetur, quod Petrus iste fuerit iniuste infamatus, et iniuste punitus. Et crede, quod autor non fecit hoc contra conscientiam; quia ultra famam et scripturam aliquorum, habebat coniecturam uerisimilem. Nam Federicus II filium suum primogenitum similiter innocentem, et falso crimine proditionis infamatum, fecit mori in carcere suo. Unde debes scire, quod Henricus primogenitus Federici, operante patre, electus rex romanorum, ex conscientia coepit cum humilitate et reuerentia rogare patrem, ut cessaret a perturbatione ecclesiae, quae ipsum pupillum educauerat, et promouerat ad culmen tanti imperiatus. Et cum precibus nihil proficeret, coepit etiam iuste increpare, ut eum ab obstinata pertinacia reuocaret. Federicus autem accensus indignatione et ira, coepit suspicari, ne filius faceret coniurationem cum ecclesia contra se; et imposuit sibi falso, quod Henricus uoluerat sibi subripere regnum Siciliae, dum ipse ire uellet ultra mare in Syriam. Et breuiter, ipsum captum tradidit carceri, cum duobus filiis, ubi inter catenas et multa incommoda mortuus est. Alii tamen scribunt, quod Federicus tandem poenitentia ductus misit pro filio, ut conciliaret ipsum sibi; sed Henricus, dum duceretur in uia, timens, ne pater crudelius tractaret eum, cuius crudelitatem iam satis fuerat expertus, praecipitauit se simul cum equo de quodam ponte, siue saxo, et sic infeliciter expirauit. Quod si uerum est patet, quod Henricus est simul cum Petro de Uineis arborificatus in ista sylua; et si Federicus innocentem filium falso infamatum damnauit crimine lesae maiestatis, quanto magis cancellarium bene de se meritum? Iure igitur Federicus alium filium inuenit crudelem in mortem suam, quod tam crudelis fuerat in primum, Mithridatis regis exemplo.
|
||
|
||
Et addit poenam uiolentam exteriorem quam habent ultra carcerationem, scilicet dilacerationem foliorum, quam faciunt harpiae aues uiolentissimae, dicens: {poi l'arpie pascendo de le lor foglie, fanno dolor}, ex poena quam inferunt, {et al dolor fenestra}, quia scilicet faciunt uiam et foramen, per quam dolor exit foras. Sed tu obiicies hic: Quid habent facere hic istae harpiae, quae figurant auaritiam, cum alibi sit plene tractatum supra de ipsa auaritia? Respondeo quod non melius poterat locare eas, quam ipsas deputare ad poenam inferendam istis, ad denotandum quod auaritia et prodigalitas maxime inducunt hominem ad desperationem; et licet harpiae principaliter figurent uitium auaritiae ut iam dictum est, tamen quia auaritia et prodigalitas simul pari poena puniuntur et in inferno et purgatorio, et quia utraque rapit licet diuersimode, quia una ad retinendum, altera ad abiciendum; ideo hic harpiae figurant utrumque uitium, quod equaliter facit uiam ad desperationem, sicut saepe uidemus.
|
||
|
||
Et ostendit quod facient de corporibus ipsis, dicens: {qui le strassinaremo}, idest uiolenter trahemus ipsa huc ad istam syluam; ita trahuntur corpora istorum desperatorum in mundo isto, {e i nostri corpi seranno appesi}, idest suspendentur et pendebunt, {ciascun al prun}, idest ad arborem spinosam, {de l'ombra sua molesta}, idest animae sibi infestae, et inimicae corpori, ita quod non reconiungentur corpori. Sed circa istum passum fortem et arduum, quo nullus reperitur fortior in toto poemate isto, est totis uiribus animi insistendum, quia illud quod autor hic dicit non solum uidetur erroneum, sed expresse haereticum. Quod enim animae istorum non reinduant carnem suam est contra fidem omnino, nec autor fidelis christianus potuit uel debuit hoc dicere. Ad hoc respondent comuniter omnes, quod autor hoc finxit ad detestationem tanti sceleris, sed non ualet, quia anima reconiuncta corpori magis torquebitur; ergo ad augmentum maioris poenae deberet potius dici, quod reinduent carnem. Sed uidetur quod possit dici subtilius, uidelicet quod autor hic, sicut in caeteris poenis aliorum uiciorum loquitur de inferni morali, sicut iam patuit supra in omnibus; nam moraliter loquendo animae caeterorum habent istam praerogatiuam, quod possunt emendari et sanari, sicut luxuriosus potest fieri continens; gulosus sobrius; auarus et prodigus, liberalis; superbus potest humiliari; accidiosus exercitari; iracundus refroenari; ita haereticus potest resurgere ex sepulcro aperto, et discooperto; uir sanguinum potest exire de ualle sanguinis quantumcumque sagittetur a centauris. Et sic breuiter omnes peccatores mortui spiritualiter in quocumque genere peccatorum possunt resurgere, scilicet per poenitentiam et emendationem bonam redeundo ad uitam et gratiam. Sed haec est poena infelicissima et damnatissima desperatorum, quod numquam possunt amplius resurgere, cum amplius non sit poenitentiae locus; et secundum hoc dicemus, quod autor per mortem realem dat intelligi mortem moralem; similiter per resurrectionem futuram mortuorum dat intelligi resurrectionem moralem; et sic dicemus quod autor loquitur poetice et figurate, quia aliter non esset poeta si loqueretur aperte, et sic nititur absterrere omnes a desperatione. Sed licet ista expositio uideatur subtilissima et pulcerrima, non tamen uidetur esse de mente autoris, neque litera pautoratitur eam, quae dicit: {come l'altre uerrem per nostre spoglie}; et tamen moraliter loquendo animae omnium aliorum non resurgunt de inferno uitiorum, imo paucissimi sunt resurgentes ab ista morte tali, nisi forte tu dicas, ueniunt, idest uenire possunt. Sed ista est nimis uiolenta expositio: ideo, omissis omnibus opinionibus et expositionibus omnium, dico breuiter et tute, quod autor artificiose fingit istum desperatum dicere hoc, non quia sit uerum, sed quia sic credidit; nam si credidisset resurrectionem corporum, numquam se occidisset, imo forte si credidisset animam immortalem passuram poenam post resurrectionem, numquam hoc fecisset; sed quia credebat suam poenam et miseriam finiri per mortem, sicut ipse iam supra dixit, ideo mortem in furore petiit. Non ergo oportet hic amplius frangere caput, aut calumniari autorem, sicut quidam temere faciunt; nam si non possunt intelligere fictionem autoris, tamen debent ipsum defendere, imaginantes quod autor semper fuit catholice locutus ubique, ut patet per totum, et quod non dixisset hoc sine quare, quia non ignorabat in facto fidei illud quod sciunt etiam uetulae, scilicet quod omnes animae resument corpora in die nouissimo. Et haec breuiter dicta sint de uiolentis contra se; nunc accedendum est uiolentos contra bona sua.
|
||
|
||
{Et ecco.} Nunc autor describit poenam uiolentorum contra bona sua in duobus. Ad cuius intelligentiam est notandum, quod autor magna arte fingit quod isti currunt per syluam territi fugientes cum tanto impetu et furore quod frangunt omne claustrum arborum, quia eos persecuntur canes famelicae, rabidae, quae si attingunt eos cum dentibus crudeliter lacerant; quos non attingunt fugant et expellunt donec lateant a facie earum. Modo considera, quod isti non sunt inclusi in arboribus sicut spiritus uiolentorum contra personam propriam, sed discurrunt attoniti fugati a uenatoribus et canibus. Uenatores sunt ipsi creditores, et eorum nuncii qui persecuntur debitores fugientes, et si attingunt eos dilacerant membratim; quia, debitore carcerato, unus aufert sibi domum, alter uineam, unus unam supellectilem, alius aliam; imo olim debitor si non habebat unde solueret, tradebatur creditoribus lacerandus in priuato carcere eius, sicut Titus Liuius narrat de nobili romano crudeliter lacerato uerberibus, qui exiuit carcerem priuatum creditoris sui, et excitauit tumultum in populo etc. Canes rabidae sunt incomoda magna quae macerant istos miseros quando abiecerunt suum, scilicet fames, sitis, nuditas et multa talia. Isti ergo saepe fugiunt et frangunt carcerem et uincula et omnia obstantia eis; sed creditores stant ad postam cum famulis ad hostia triuiorum, uiarum, et domorum, ut eos capiant et lacerent. Sed tu dices: nonne autor tractauit supra de prodigis, ubi puniuit auaros? Quid ergo oportebat hic amplius cruciare istos? Dico quod autor tractauit supra de prodigis simpliciter, qui per incontinentiam, indiscrete, et fatue expenderunt; hic uero tractat de prodigis per uiolentiam, qui furiose et uiolenter perdiderunt bona sua, sicut sunt multi lusores, et illi de quibus statim dicetur, qui usi fuerunt mera uiolentia contra bona sua. Ideo Ouidius in simili fingit quod Atheon uenator conuersus in ceruum a Diana totus laceratus est a canibus suis, quia sicut ceruus est animal pauidum et fugax, ita debitor timore creditorum est semper fugitiuus, et hoc faciente Diana, idest uenatione, quia Diana est dea uenationis, quia iuuenis prodigus intendit canibus et uenationibus quando debet uacare suis factis et honestis studiis; unde Horatius in sua poetria de iuuene dicit: *Gaudet equis canibusque* etc. Nunc ad literam dicit autor: {et ecco due}; isti duo erant quidam Lanus senensis, et quidam Iacobus paduanus, {da la sinistra costa}, idest ripa, quia semper per infernum tendunt ad sinistram, {nudi}, quia isti uiolentantes bona sua saepe deueniunt ad tantam nuditatem et mendicitatem, quod non possunt sibi tergere culum, {e graffiati}, scilicet a canibus, {che de la selua rompeano ogni rosta}; sicut saepe in mundo isto fugiunt de domo in domum rumpentes turbas obuiantium, aut resistentium eis.
|
||
|
||
et ecce quaerelam quam faciebat cum planctu, quia ille spiritus, dicea: {o Iacobo da sant'Andrea, che t'èe giouato fare schermo di me}; idest clypeum et reparaculum contra canes, abscondendo te in cespite meo; quasi dicat: nihil tibi profuisti et magnum damnum fecisti mihi, et nescio quare: {che colpa ho io de la tua uita rea?} quasi dicat: si abiecisti tuum, quare debeo pati poenam pro te? Non sufficit mihi poena mea? Ego enim abieci sponte esse, et tu sponte abiecisti aes, quod conseruat ipsum esse. Ergo ad quid, tu pauper recurris ad pauperrimum? Quia, si tu priuasti te substantia, ego priuaui me uita. Sed ne dimittam aliquid indiscussum, debes scire, quod iste Iacobus ita laceratus a canibus, fuit de potenti ciuitate Paduae, uir nobilis de capella sancti Andreae, a qua denominationem sumpsit; homo quidem ditissimus omnium priuatorum suae patriae in campis, uillis, pecuniis, animalibus; qui inaestimabilem epulentiam diuitiarum prodigaliter, immo proterue et insane perdidit et consumpsit. Nam, ut audiui a fide dignis de terra sua, fecit multas ridendas uanitates. Semel cum non posset dormire, mandauit, ut portarentur plures petiae pignolati cipriani facti cum colla, et lacerarentur a familiaribus in camera, ut ad illum stridulum sonum prouocaretur sibi somnus; ideo digne autor facit ipsum a canibus lacerari, non ad solatium, sed ad supplicium. Alia uice cum iret de Padua Uenetias per flumen Brentae in naui cum aliis iuuenibus sociis, quorum aliqui pulsabant, aliqui cantabant, iste fatuus, ne solus uideretur inutilis et otiosus, coepit accipere pecuniam, et denarios singulatim deiicere in aquam cum magno risu omnium. Sed ne discurrendo per ista, uidear tibi magis prodigus uerborum quam ipse nummorum, uenio breuiter ad magnam uiolentiam, quam insane fecit in bona sua. Cum enim semel esset in rure suo, audiuit, quemdam magnatem cum comitiua magna nobilium ire ad prandium secum; et quia non erat prouisus, nec poterat in breuissimo temporis spatio prouidere, secundum quod suae prodigalitati uidebatur conuenire, subito egregia cautela usus est; nam fecit statim mitti ignem in omnia tuguria uillae suae satis apta incendio, quia ex paleis, stipulis et canulis, qualia sunt communiter domicilia rusticorum in territorio paduanorum; et ueniens obuiam istis, dixit, quod fecerat hoc ad festum et gaudium propter eorum aduentum, ut ipsos magnificentius honoraret. In hoc certe uiolentior et uanior fuit Nerone; quia Nero fecit incendi domos urbis, iste uero proprias: Nero, quamuis laetus pulcritudine flammae Iliadem decantaret, tamen fecit incendi urbem, offensus angustia uiarum, ut dicit Suetonius, quia scilicet timebat sibi insidias; iste uero laetus gloriabatur incendio magno, quod fecerat uanissima causa. Ideo bene autor induxit canes ad faciendam uenationem de eo, qui sibi et alteri uiolentiam miserabilem intulerat.
|
||
|
||
{Io fui.} Nunc iste spiritus innominatus respondet ad quaesitum, ut reddat autorem pium ad congregandas frondes sparsas, sicut postea faciet. Et describit se a patria, et culpa, et sententialiter usque in finem non uult aliud dicere nisi, quod fuit florentinus natione, et quod suspendit se laqueo. Ad quod sciendum, quod non potest bene coniecturari, de quo autor loquatur hic, quia multi fuerunt florentini, qui suspenderunt se laqueo eodem tempore, sicut quidam de Modiis nomine Ruchus, et quidam dominus Lothus de Aglis iurista, qui data una sententia falsa iuit domum, et statim se suspendit; et multi alii, quorum nomina non memini. Et crede, quod autor de industria sic fecerit, ut posset intelligi de unoquoque talium, licet forte possit intelligi potius de iudice, quia erat maioris pretii, et grauius deliquit. Dicit ergo ille spiritus describens patriam suam a protectoribus suis: {Io fui della città}, idest de Florentia, {che mutò il primo padrone}, scilicet Martem {nel Batista}, idest Iohannem Baptistam, qui est hodie patronus Florentiae. Et ad huius intelligentiam est sciendum, quod ciuitas Florentiae olim habuit Martem pro Deo praecipuo et protectore suo; et ut collegi ex chronicis florentinorum, stetit sub imperatoribus romanis in lege pagana per CCCL annos; et si qui erant christiani, timore non propalabant se, usque ad tempus Constantini, quo tempore firmata est ecclesiae libertas, et fides diffusa per totum. Florentini ergo statuam Martis de templo abstulerunt, et loco illius assumpserunt Iohannem Baptistam pro eorum patrono et protectore, non mutata forma templi. Statuam autem Martis posuerunt intactam in alta turri, quia opinio constans erat omnium, quod quandocumque mutaretur, uel in aliquo laederetur, magnum periculum et noua mutatio imminerent urbi. Tenebant enim adhuc aliquos mores paganismi; imo semper tenuerunt hanc credulitatem uanam: sed ista imago dicitur fuisse perdita, quando Florentia fuit destructa per Athilam; postea tandem reaedificata ciuitate, fuit reinuenta, et posita in uno pilastro in capite Pontis Ueteris, ubi stetit usque ad tempora autoris, imo ultra usque ad diluuium Arni, quod fuit in MCCCXXXU, quod tunc uiolenter deiecit pontem, et exportauit imaginem, et alia multa et magna damna fecit, de quibus dicetur alibi; sed quamdiu durauit ista petra, durauit error induratus in mentibus multorum ciuium. Unde narrabat mihi Boccacius de Certaldo se saepe audisse a senioribus, quando aliquis puer proiiciebat lapidem uel lutum in statuam: Tu facies malum finem; quia ego uidi talem, qui hoc fecit, qui suffocatus est in Arno, et alium qui suspensus est laqueo. Et subiungit autor unum ualde mirabile, quod uidetur consonare isti antiquo errori florentinorum; quia uidetur expresse dicere, quod Mars, iratus propter iniuriam sibi factam in mutatione ista, semper faciet Florentiam tristem. Dicit ergo: {onde per questo}, idest ipse Mars ob hanc causam, quia desierunt colere Martem, et colunt Baptistam, {sempre con l'arte sua la farà trista}: idest faciet eam semper infortunatam in bellis sua influentia. Sed antequam ulterius procedam, lector, uolo te scire, quod praesens capitulum non est minus artificiosum et obscurum, quam praecedens, ut patet ex dictis et dicendis; ideo considera bene hic, quod autor non sequitur hic communem errorem uulgi, quia nimis esset absurdum, imo quasi saperet haeresim dicere, quod Florentia deberet recipere damnum, quia conuersa sit ad christianismum. Ideo dicit, quod autor dat hic florentinis suis unum scomma coopertum et mordax nimis; et uult latenter dicere, quod postquam Florentia dimisit Martem, idest fortitudinem et uirtutem armorum, et coepit solum colere Baptistam, idest Florenum, in quo sculptus est Baptista, ita quod dedit se in totum auaritiae, erit infortunata in rebus bellicis; ita quod, breuiter dicendo, florentini olim cum intenderunt rebus militaribus et laboribus, fuerunt strenui et uictoriosi; sed postquam coeperunt intendere harpiis rapacibus et accumulationi, licet uisi sint ditiores et potentiores, tamen fuerunt parum honorati in gestis armorum, et receperunt magnos conflictus, et strages bellorum, et continuo plus inualescente auaritia.
|
||
|
||
Et addit ultimo ille spiritus, quod, nisi quia remanet adhuc aliquid de reuerentia Martis, Florentia ipsa esset iam pluries destructa, postquam reaedificata fuit post destructionem factam ab Athila; unde dicit: {e quei cittadin, che poi la rifondarno} ut dicetur infra capitulo XU, {soura 'l cener che d'Atila rimase}, idest supra reliquiis et ruinis factis ab Athila, quando cremauit eam, ut statim dicam; {aurebber fatto lauorare indarno}, quia scilicet iterum destructa esset, uel incensa de nouo; {e se non fosse, che 'n sul passo d'Arno rimane ancor di lui alcuna uista}, idest aliquod uestigium Martis, scilicet idolum supra pontem, per quem transitur Arnus principaliter. Et hic nota, ut ista litera concordet cum praecedenti expositione, quam feci, quod autor non habet hic respectum ad idolum illud, sicut litera sonare uidetur; imo uult uelate dicere, quod nisi esset adhuc aliquid de uirtute et probitate in aliquibus bonis ciuibus, saepe Florentia esset iam euersa; et ita est in omni ciuitate mundi, quia nisi uirtus, prudentia et bonitas aliquot paucorum defenderet ciuitates ab ira Dei et coeli, certe tanta est multitudo malorum, quod saepe subuerterentur, sicut recte dicit Augustinus, primo de Ciuitate Dei circa principium, de quibusdam paucis bonis romanis. Sed ne expositio facta uideatur clare in aliquo diminuta, uideamus aliquid de euersione Florentiae, de qua autor facit hic mentionem. Est ergo sciendum, si tamen uerum est, quod Athila flagellum Dei anno Domini CCCCXL destructis multis terris Lombardiae, transiuit in Tusciam et obsedit diu Florentiam; sed cum frustra attentasset uires suas, cum ciuitas inexpugnabilis uideretur, usus est fraude et perfida proditione. Audiens enim quod ciuitas Pistorii erat continuo aduersa Florentiae, promisit in fauorem florentinorum destruere Pistorium et dare omnem immunitatem et libertatem florentinis, quorum intendebat esse amicus. Florentini improuidi et nimium creduli, moti fallacibus adulationibus et fraudulentis promissionibus aperuerunt sibi portas. Tyrannus crudelis existens in ciuitate cum omni gente sua et potentatu fecit uocari ad suum consilium omnes maiores et nobiliores ciuitatis, quos inuenientes singulatim in transitu unius camerae faciebat mactari et deiici per unum aquaeductum palacii subterraneum; nec caedes apparebat nisi quod in fine conductus, aqua cadens in Arnum uidebatur rubea. Tunc detecta est fraus sed tarde. Tunc Athila mandante, sui armati totam ciuitatem crudeliter dirupuerunt, multis fugientibus per comitatum ad castella, nemora, et cauernas; facta maxima caede ciuium, euerterunt funditus ciuitatem, omnia moenia et edificia igne cremantes praeter templum Martis, quod dicitur esse opus indelebile, quod reputo truffam. Factum est autem istud excidium Florentiae die XXUIII iunii, anno Christi CCCCL et anno DXX ab aedificatione sua. Sed certe miror nimis de isto excidio Florentiae quod Athila dicitur fecisse; quia, ut patet ex his quae iam scripsi de Athila in praecedenti capitulo non uidetur quod Athila transiuerit unquam Appeninum, nec Paulus Diaconus, nec alius tractans de gestis Athilae dicit hoc. Ideo dico quod autor noster secutus est chronicas patriae suae, quae multa friuola similia dicunt, ut plenius dicam infra capitulo XU; uel forte uidit aliquem autorem autenticum dicentem hoc, quem ego non uidi; sed quidquid sit de isto facto, ego nihil credo.
|
||
|
||
{Lo spacio.} Nunc autor descripta forma loci in comuni, describit in generali formam poenae omnium uiolentorum contra Deum in triplici specie, scilicet in persona Dei, natura et arte, et facit mirabilem fictionem. Fingit enim quod omnes tales uiolenti sunt positi in una arena arida, sicca, ardentissima, sterilissima, et supra arenam continuo cadunt flammae accensae ab aere quae incendunt istos, et quando perueniunt ad terram, quia inueniunt solum calidum, ingeminant calorem, ex quo ut patet poena duplicatur. Modo considera quam conformem poenam autor noster det proportionabiliter istis; nam ista arena est sterilissima nullum pariens fructum, et talis est uiolentia contra Deum, naturam uel artem; nam blasphemus qui maledicit uel negat Deum, uere seminat in arena sine fructu. Sodomita qui agit contra naturam similiter facit opus sterile; foenerator etiam qui agit contra artem, si bene consideres, non facit fructum nisi miseriae; ideo bene ponitur sine herba, planta, uel arbore, quia est omnino infructuosa; etiam est ardentissima. Quali ardore aestuat qui flammas irae iacit in Deum? qui flammas libidinis effundit in masculum? qui ardorem habendi exercet in nummum? Etiam arida et sicca, quia nulla aqua extinguit ardorem et sitim istarum flammarum. Isti autem tales cruciantur duplici calore, scilicet exteriori qui generatur ex concupiscentia rei exterioris, sicut personae uel pecuniae quae incitant appetitum ita deprauatum. Calor subterior est calor intrinsecus sanguinis qui inflammatur ab exteriore, ut de se patet; bene ergo isti puniuntur in arena ardenti, sicca, et sterili. Nunc ad literam; dicit autor: {Lo spacio}, idest tota planities spatiosa quae continetur intra istum circulum, {era una arena arida e spessa}; et specificat istam arenam per unam comparationem nobilissimam. Ad cuius plenam intelligentiam oportet primo scire quod Cato posterior, sicut scribit Lucanus in nono, post conflictum Thessalicum collegit reliquias exercitus Pompeiani dispersas per Graeciam, et nauigans magna classe peruenit ad litus Africae, et uolens transire in regnum Iubae amici Pompei tentauit ire per syrtes; sed passus ibi magnum naufragium, quia hyems uetabat sibi nauigare, relictis nauibus Gneo filio Pompei, deliberauit ire per terram per arenam confinem syrtibus, quia eius uirtus non poterat stare otiosa nec perdere tempus. Sperabat enim auxilio hyemis tolerare calorem, sitim, serpentes et alia incomoda intolerabilia. Intraturus ergo arenam ardentissimam animauit suos ad iter ad probandam uirtutem, praeponens eis magna pericula quae ferre debebant, offerens se primum ad omnia mala, et concludit: *Serpens, sitis, ardor arenae, Dulcia uirtuti, gaudet patientia duris*. Cum autem intrasset arenam, prima pestis occurrens eis fuit uentus auster adeo uiolentus quod extorquebat galeas de capitibus militum, scuta de brachiis, et saepe hominem armatum portabat per aerem; unde milites prosternebant se ad terram, et tunc cumuli arenarum tegebant et saepeliebant eos. Uentus enim exercet ibi libere uires suas, quia non montes, non syluae resistunt sibi, quia arena Africae est tota plana, spaciosa, sterilis, sine herba uel arbore, inutilis, inhabitabilis, quia est uicina torridae zonae, nec habebant uiam certam, imo oportebat eos ire ad signum stellae, sicut ibant paulo ante per mare. Cum autem nimio calore et labore omnes afficerentur magna siti, quidam miles reperit modicum aquae in arena, et illam acceptam celeriter pertulit ad Catonem. Cato mordaciter increpans portitorem in conspectu omnium aquam indignanter effudit, cuius effusio sedauit sitim omnium circumstantium. Cato deinde procedens per arenam praecedebat portans hastam manu sua, et exhortans omnes dabat exemplum aliis tolerandi labores patienter; multum uigilabat, ultimus bibebat si inueniebatur aliquando aqua. Ideo bene Lucanus in commendationem Catonis dicit: quod nullus romanorum ducum promeruit tantum nomen ex gestis armorum, quantum Cato ex laboribus istis; unde dicit quod uellet potius ducere talem triumphum per arenam, quam ascendere ter Capitolium cum ueste triumphali, sicut fecit Pompeius, aut triumphare de Iugurta rege, sicut fecit Marius, qui illum praecipitauit de arcu triumphali. Deinde Cato et sui peruenerunt ad partem calidissimam, ultra quam nulla est habitatio, et ubi erat maior penuria aquae. Sed inter arenas inuentus est unus fons habens magnam copiam aquarum, sed maiorem abundantiam serpentum intus et extra, ex quo nullus quantumcumque sitiens audebat accedere ad fontem. Tunc Cato suadens illis ut biberent secure, quia serpens non potest laedere in aqua, assumpsit ipse de acqua et bibit, et tota arena Africae hic fuit solus fons de quo Cato primus biberit; et in hac parte arenae Cato reperit plurima genera serpentum pessimorum diuersarum naturarum dantium diuersas mortes, de quibus dicetur infra ubi tractatur de furibus. Nunc ad literam dicit autor: {arena dico non fatta d'altra foggia}, quasi dicat: imo in simili forma, {che colei}, idest quam illa arena Africae, {che fu già soppressa}, idest calcata, {da i piè di Catone}. Et hic nota quod autor facit propriissimam comparationem, dicens, quod arena ista non erat alterius formae quam arena Lybiae; quia si bene consideras quae dicta sunt, uere ista arena habet maximam conformitatem cum illa in planitie, in spatiositate, in caliditate, in siccitate, in sterilitate; et sicut Cato sapientissimus tulit maxima incomoda per arenam, ita autor noster tulit magnos labores per istam; et sicut Cato reperit magnam copiam serpentum, ita autor magnam copiam pessimorum peccatorum. Nec dubito quod Cato non meretur plus laudis eundo corporaliter per illam arenam Africae, quam autor eundo mentaliter per istam arenam infernalem, quae est multo pestilentior illa, quia habet flammas cadentes et durius cruciantes. Nec Lucanus meretur plus laudis ex descriptione arenae praedictae, quam autor ex descriptione istius nouae fictae.
|
||
|
||
{Io cominciai.} Ista est secunda pars generalis in qua autor tractat in speciali de uno spiritu uiolento contra Deum, principaliter negando et blasphemando eum; et quia iste fuit mirabilis diabolus, ideo uideamus plene de eo. Est ergo sciendum quod, sicut scribit Statius in III Thebaidos, cum UII reges graecorum essent parati ex nobili ciuitate Argorum ad bellum gerendum contra Thebas, expectabant quod Amphiaraus, unus ex regibus maximus augur, daret suum responsum. Capanaeus rex nobilis sanguine sed superbissimus contemptor deorum, impatiens quietis et prodigus uitae, quandocumque ira stimulabat eum, irridens Amphiaraum clamabat furiose ante portas palatii eius: quae uilitas et uerecundia est ista, quod tot uiri fortes, animosi duces et tot gentes armatae stemus suspensi ad domum unius? Certe uirtus mea et spata quam teneo est mea deitas; iam iste sacerdos exeat cum timida fraude sua. Amphiarao autem exeunte et increpante furorem Capanaei et uulgi, qui properabant ire in bella contra fata, Capanaeus iterum clamare coepit et dicere super Amphiaraum: o Augur, ista furia sit tua, ut sine gloria remaneas uiliter ad custodiam uacuae ciuitatis: cur retardas habentes meliorem animum, ut remaneas cum filio et uxore tua ad iacendum in cameris? cur terres corda timidorum? timor primus fecit deos in orbe. Et ut breuiter dicam, posito exercitu circa Thebas, et iam quatuor ex UII regibus mortuis in obsidione diuersis modis, Capanaeus, sicut scribit Statius in X, non dignans pugnare insidiis aut praeliis nocturnis, coepit exhortari suos, dicens: O Graeci, iam satis latuit mea uirtus occulta, nunc intendo uincere gloriose de die; ergo iuuenes uenite mecum aperto praelio, et palam: et sic uociferans duxit exercitum ad moenia Thebarum; thebani autem cucurrerunt ad moenia terrae cum omni genere armorum ad defensionem, et timor seruitutis ministrabat eis arma, iram et animositatem. Capanaeus autem discurrens cum furore per moenia, uelut si animae omnium ducum occisorum intrassent corpus eius, praecipitabant omnes, et solus impugnabat ciuitatem plusquam unus exercitus, respergens sanguine muros; et continuo magis et magis incalescens occisione, fatigato ense cepit hastam uelut trabem cum igne ardenti desuper, dicens: quod alta uirtus uolebat eum ire in Thebas per talem uiam; et sic stans in muro pendens uelut in terra firma pugnabat contra omnes, et frangens moenia praecipitabat saxa et petras, et non solum fulminabat manu frangens domos ciuitatis cum moenibus eorum; sed tonabat lingua non solum contra ciues, sed contra deos thebanorum, dicens: quod Bacchus et Hercules protectores eorum uenirent ad pugnam secum, imo dicebat quod uerecundabatur incitare minores deos, et quod ipse Iupiter ueniret cum suis ignibus solus dignus pugnare secum. Et dicit Statius quod Iupiter risit quod aliqui homines sperarent posse contra deos post fulminationem gigantum factam in Phlegra: et ecce statim coepit tonare, et facta est tanta obscuritas quod nihil poterat uideri. Capanaeus autem obstinatus tenebat moenia quae non uidebat; et quando fulgura ueniebant super eum, ipse exultans uolebat capere cum manibus clamans, quod cum talibus ignibus uolebat incendere ciuitatem et reaccendere suam facem extinctam; et cum talia tam insane iactaret, ecce fulmen percussit caput eius, et cremauit cristam galeae et scutum et omnia membra; omnibus autem hinc inde territis, ipse adhaesit muris ne caderet, sed anima reliquit eum; et si paulo plus stetisset in uita potuisset meruisse secundum fulmen. Et hic nota quod aliqui intelligentes opinantur Capanaeum fuisse percussum una bombarda uel simili instrumento; sed certe credo quod Capanaeus fuerit uere percussus fulmine; quia si Tullius Hostilius tertius rex romanus fuit fulminatus cum tota domo sua dum uacaret falsae religioni deorum, ut scribit Liuius, quanto fortius iste qui tam impie blasphemabat deos? Nam ipsi dii gentilium saepe manifeste uindicabant iniurias suas, ut saepe potes uidere apud Liuium et Ualerium. Nunc ad literam: autor primo petit a Uirgilio, quis est iste spiritus tam magnus quem uidet, unde dicit: {Io cominciai}, supple dicere, {o tu maestro che uinci tutte le cose}, idest omnia obstantia tibi in isto inferno; et facit exceptionem; {fuor ch'i dimon duri}, qui fecerunt tibi tam duram resistentiam; ideo dicit: {che uscinci incontra a l'intrar de la porta}, scilicet ciuitatis Ditis. Et aduerte quod autor non sine quare utitur hic tali modo loquendi, et memorat Uirgilio repulsam turpem datam sibi a daemonibus; per hoc enim uult dicere tacite: nescio si poteris intrare istam arenam sine auxilio alterius; dubito quod non, quia uideo hic unum terribiliorem omnibus daemonibus, qui fulminat cum furore contra flammas. {– Chi èe quel grande}, sic dicit, quia Capanaeus fuit iuuenis staturae giganteae et altae superbiae; unde dicit Statius, quod quando ascendit muros Thebarum exterruit ciuitatem umbra sua; uidebatur enim alta turris, {che non par che curi lo 'ncendio}, quia scilicet non uidetur sentire ardorem flammarum, {e giace dispettoso e torto}, cum facie contra coelum, {sì che non par che la pioggia il maturi}, idest uidetur quod ignis pluens non mollificet duritiem eius, et placet eius pertinacem insaniam. Et hic nota quod uiolentia quae fit in Deum fit tripliciter, scilicet contra Deum simpliciter blasphemando, contra artem foenerando, contra naturam sodomitando. Modo in praesenti capitulo solum in speciali agitur de prima specie in persona Capanaei; unde uide quomodo bene autor scit aliena scripta trahere ad suum propositum.
|
||
|
||
{In mezzo mar.} Nunc autor ostendit quod Uirgilius iuxta promissum demonstrat sibi figuram mirabilem: uult dicere sententialiter, quod omnes isti fluuii infernales oriuntur de quadam statua monstruosa, quae est in insula Cretae. Primo ergo describit insulam istam a situ, a languore praesenti, a flore antiquo. Ad cuius cognitionem est breuiter sciendum, quod ista insula Cretae fuit olim nobilissima et in florentissimo statu, adeo quod dominabatur omnibus insulis et terris circum adiacentibus; unde Philosophus primo Politicorum loquens de politia cretensium, dicit: quod non erat in totum perfecta, sed propter potentiam suam sic credebatur; et tamen, ut dicit, tempore suo iam bellum translatum erat ad eam. Ista insula habuit olim centum notabiles terras, et in ista regnauit primo Saturnus rex iustissimus, sub quo insula floruit in magna libertate, pace et honestate; sub quo gens uixit innocenter et pure; ideo poetae graeci primo finxerunt quod aetas aurea fuerit sub eo. Hic Saturnus iustissimus infortunium habuit in stirpe sua; nam preuidit quod ex eius uxore nomine Rhea nasciturus erat filius expulsurus eum de regno; ideo mandauit ei, ut quicquid pareret necaret: ista peperit filium egregium, quem uocauit Iouem, cuius pietate mota transmisit ipsum alendum ad montem nomine Idam occultissime; sed tamen Saturnus non ualuit euitare fatalem dispositionem. Nam Iupiter factus adultus uiolenter expulit patrem de regno, qui pulsus uenit in Italiam, regnante rege Iano. De Saturno isto dicetur alibi, et praecipue Paradisi capitulo XXI; similiter de Creta iam dictum est paulo supra, ubi facta est mentio de Minoe rege iustissimo, et Minotauro filio eius uiolentissimo. Nunc ad literam. Dicit autor: {diss'egli allora}, scilicet ille Uirgilius: {un paese guasto che s'appella Creta}, respexit ad tempus modernum, quia insula ista est hodie sub potestate uenetorum, multiplici seruitute oppressa et multum desolata, quod quia est notum omnibus et longum esset enarrare dimitto; et uocatur hodie Candia a ciuitate principali insulae, {sotto 'l cui rege}, scilicet Saturno, {fu già il mondo casto}, idest quod regnante Saturno in Creta aetas aurea fuit in mundo, quando homines uixerunt caste et honeste; {sede in mezzo mare}, idest situata est.
|
||
|
||
{Ma quello.} Nunc ser Brunettus praenuntiat autori aduersam fortunam, quae est communiter inimica uirtuosis; et uult breuiter dicere, quod populus florentinus malignanter et ingrate se habebit erga eum, reddens sibi malum pro bono, sicut est de more fere omnium populorum erga benemeritos in rem publicam; sicut Roma contra Scipionem, ciuitas Athenarum contra Theseum et ita de aliis. Et circa istum passum est aliqualiter immorandum: multi enim reputant istud capitulum facile et apertum; sed certe mihi uidetur ualde difficile et obscurum, et habet multos malos zapellos. Est ergo primo sciendum ad declarationem istius literae, quod multi dicunt hic multa falsa, sequentes chronicas florentinorum, quae ponunt multa magnifica ficte ad exaltationem suae patriae. Nec miror, quia simile dicunt chronicae quasi omnium ciuitatum, quas uiderim, sicut Rauennae, Ianuae, Uenetiarum, et Neapolis. Quanto magis ergo florentini eloquentissimi hominum studuerunt laudibus suae terrae? Dicunt ergo, in commendatione antiquae originis, quod ciuitas Faesularum olim fundata fuit a rege Atlante, qui ueniens cum Apolline magno astrologo suo, quaesiuit fundare nobilissimam ciuitatem in optimo situ Italiae; et quod haec ciuitas semper fuit amicissima romanorum; et quod inde fuit Dardanus primus autor Troiae; et ita de multis, quae omnia reputo friuola. Quia Athlas rex Africae, qui fuit magnus astrologus, et ideo fingitur supportasse coelum, quem tamen Hercules superauit, nunquam fuit in Italia, quod inuenerim umquam; et Apollo multo minus: nec haec ciuitas fuit umquam nobilis uel famosa; immo de ea nulla fit mentio, in actu magnificentiae dico. Scio, quod Liuius scribit, quod Hannibal inter Faesulas et Aretium passus est ualidam tempestatem: nec situs fuit optimus, imo pessimus, quia alpestris, nimis asper, et sterilis. Unde Radagasus rex gothorum olim cum infinita multitudine suorum barbarorum in montibus faesulanis fame et frigore inter niues perierunt. Quid uetera quaero? Scribit modernus poeta eorum Boccatius de Certaldo, quod lapides Faesularum sunt plumbei, et dicit mirabile de eis, quod si excidantur, in breui temporis spatio certissime nouis incrementis restaurantur: quod, si uerum est, satis attestatur naturae ipsorum florentinorum, quorum semen continuo germinat de radice. Dardanus autem non fuit de Faesulis, sed de Corintho, ut alibi dictum est. De amicitia uel inimicitia, quam cum romanis habuerint, quasi nihil scribitur ab autoribus; memini tamen, quod Florus dicit: *de Faesulis triumphauimus*, uolens ostendere ueteres debiles triumphos romanorum; et tempore Catilinae faesulani fauerunt nequissimis coniuratis. Fuit tamen antiquissima Terra. Hoc scio, quod aliquis dicet: Dic ergo tu mihi, quis fuerit fundator Faesularum, quae sic dicta est, quasi fiat sola? Dico, quod truffa est, et quod nescio, quis fundauerit eam, nec quando, quia principia maximarum ciuitatum saepe ignorantur; sed credo certissime, si haec ciuitas fuisset tantae nobilitatis, quod antiqui scriptores aliquid tetigissent. Ulterius dicunt, quod Caesar cum duodecim principibus romanis obsedit ciuitatem faesulanam per septem annos, et quod tandem destruxit eam a fundamentis, et aedificauit Florentiam partim ex romanis, partim ex faesulanis ad similitudinem Romae: et quod florentini fuerunt in fauorem Caesaris in bellis ciuilibus. Et quod sine risu scribere non possum, dicunt, quod Lucanus hoc dicit, cum facit mentionem de Sarno: quae omnia quantum sint uana unusquisque intelligens uideat. Nam quomodo Caesar poterat uacare constructioni nobilissimarum ciuitatum tempore illius coniurationis pestiferae, cum fuerat accusatus de coniuratione, et ipse se purgauit per testimonium Quinti Ciceronis, qui erat frater Marci Ciceronis tunc consulis? Quomodo etiam romani expendidissent tantum tempus ad capiendam ciuitatem Faesularum illo tempore, quo Roma erat in tanto potentatu, quod per tempus ante in spatio quatuor annorum tempore belli socialis, omnes fortes populos Italiae reduxerant uiribus armorum sub iugum romanum, quia iurauerant contra Romam? Quomodo etiam florentini fuerunt de auxiliatoribus Caesaris, quia tantum tunc Florentia nascebatur? Sarnus etiam non est Arnus, ut alibi dicetur. Quis ergo aedificauerit primo Florentiam, ignoro; nec credo, quod a Florino nobili ciue romano fuerit sic denominata, nec a Campo Florido, sicut etiam isti dicunt, cum dicat Plinius, quod Florentia olim habuerit ortum a Faesulis; sed quando, quomodo, uel per quem fateor me nescire. Nunc ad literam redeundo, dicit Brunettus Latinus in accusationem florentinorum et excusationem autoris: {ma quello popolo}, scilicet florentinus, {ingrato}, dicunt aliqui, quia est rebellis et inobediens imperatori, cui debet de iure esse subiectus; sed haec est truffa: imo uocat eum ingratum contra autorem, quia non cognouit uirtutem eius, et iniuste tenuit eum in perpetuo exilio, {maligno}, idest male ignitus, quia habet feruentem sanguinem, et dicit quod hoc habet a primaeua origine antiqua, quia dicit: {che discese da Fiesole ab antiquo}, quasi dicat, qui habet mores faesulanorum; unde non credas quod autor ponat hic ista uerba simpliciter historice, imo aliud intelligit allegorice. Est ergo sciendum quod sicut scribitur in historia beati Romuli quem Petrus misit ad praedicandum Faesulas, faesulani erant homines maligni; sed destructa ciuitate Faesularum per romanos, ex illo populo et quibusdam romanis ciuitas Florentiae facta est. Ideo uult dicere autor quod florentini tenent adhuc mores suorum antiquorum, et utinam non peiores; et ecce declarat se dicens: {e tene ancor del monte e del macigno}, idest de duro saxo: et uide quod hoc est uerum realiter, quia Florentia ultra Arnum in extremitate terrae tenet partem de monte et saxo; sed allegorice uult dicere quod Florentia tenet adhuc de duritie, audacia, sagacitate et rapacitate montana; unde uidemus quod comuniter isti montani sunt magis audaces et animosi et subtiles quam palustres, quia habent aerem subtiliorem, unde sunt similes ursis et apris suis; palustres uero habent sanguinem piscium, ranarum et bissarum. Macignus ergo est lapis liuidus, aridus, et figurat inuidiam, sicut scribitur Purgatorii capitulo XUIIII.
|
||
|
||
{Uecchia.} Hic Brunettus confirmat quod dixit per unum prouerbium antiquum, quod dicitur in Tuscia in improperium florentinorum, quia scilicet appellantur florentini caeci. Sed ad intelligentiam istius facti est sciendum, quod communis opinio omnium et ipsorum florentinorum est, quod florentini sint uocati caeci propter delusionem, quam receperunt olim a pisanis. Nam, ut tradunt eorum chronicae, anno Domini MCXUII, pisani tunc temporis potentissimi in mari fecerunt magnam classem galearum ad capiendam insulam Maioricae, quam occupauerant saraceni; et cum iam essent in itinere, ecce lucenses uenerunt cum exercitu ad inuadendum Pisas. Quo audito, pisani non audentes procedere, ne eorum ciuitas uastaretur, et recedere ab incoepto uidebatur eis inhonorabile et damnosum,iam uulgata fama et facta expensa magna; ideo habito consilio inter eos miserunt ad florentinos tunc amicos eorum, ut deberent uenire ad custodiam ciuitatis pisanae. Florentini gratanter assumpserunt defensionem contra lucenses, et quoscumque molestare uolentes dictam ciuitatem; et continuo miserunt gentes equestres et pedestres, quae posuerunt castra prope Pisas per duo milliaria. Et Potestas eorum prudenter et honeste mandauit, ne aliquis intraret ciuitatem; et cum unus contra praeceptum intrasset, condemnatus fuit ad mortem. Quo audito, seniores Pisarum uenientes ad Potestatem, rogauerunt, ut eorum contemplatione remitteretur sibi poena; et non ualentes flectere ipsum precibus, protestati sunt, quod nolebant ipsum interfici in territorio eorum. Tunc Potestas caute et honeste fecit emi agrum a rustico nomine communis Florentiae, et ibi fecit reum suspendi. Pisani autem reuersi a recuperatione Maioricae, egerunt gratias florentinis de tam liberali et laudabili beneficio; et obtulerunt, ut eligerent quod signum uictoriae potius uellent, uel portas aeneas, uel columnas de propheritico, quas portauerant a dicta insula. Florentini petiuerunt columnas: et fertur, quod pisani ex inuidia incenderunt eas; deinde illas fassiatas scarlato sub specie honoris et pompae tradiderunt florentinis. Florentini spoliantes columnas, uisa fraude, cum summa indignatione coeperunt dicere: Bene sumus caeci, qui fidimus uulpibus antiquis pisanorum, qui nihil facere nouerunt sine fraude: et ex inde postea dicti sunt florentini caeci in Tuscia; et has columnas posuerunt ante portam sancti Iohannis, ubi adhuc sunt; sed certe quidquid dicatur, non uidetur mihi, quod ista de causa florentini sint uocandi caeci, quia si fuerunt delusi ab his, quibus fidebant, et quibus fecerant tam memorabile seruitium, non uideo, quod caecitas sit ista. Alii ergo dicunt, quod florentini dicti sunt caeci, quia olim Hannibal inundationibus Arni fluminis perdidit unum oculum, sicut scribit Boccatius de Certaldo in suo libro de Montibus et Fluminibus. Sed certe istud non est de intentione autoris, qui loquitur hic, quam peius potest, de Florentia, ut patet ex dictis et dicendis; sed mihi uidetur, quod maxima caecitas florentinorum fuit, quando crediderunt Athilae, si uerum est, quod iam scripsi supra capitulo XII. Audiui tamen unum florentinum facientem hic pulcerrimam expositionem, licet non sit de mente autoris. Dixit enim, quod florentini erant caeci actiue, non passiue, quia faciunt alios caecos. Nunc ad literam: dicit ser Brunettus de florentinis suis: {uecchia fama li chiama orbi nel mondo}; allegorice uult dicere autor quod sunt caeci mente, quia nouerunt uirtutem et contrarium operantur, sicut dicit Ualerius de atheniensibus. Et ecce caecitatem magnam, quia {gente èe auara, inuidiosa e superba}, et istae tres flammae incendunt corda eorum, sicut autor iam dixit supra capitulo UI. Ergo: {fa che tu ti forbi da i lor costumi}, idest expurges te a moribus malignis maligni populi.
|
||
|
||
et in recessu ser Brunettus recommendat autori unum opus suum. Ad cuius intelligentiam est sciendum, quod iste ser Brunettus fecit librum uulgarem in lingua gallica prosaica, quem diuisit in tres libros: et primo tractat de rebus gestis in ueteri et nouo testamento, sicut de aetatibus mundi, de regnis gentium, de prophetis, de apostolis, de dotatione ecclesiae, de multiplici translatione imperii romani ad graecos, gallicos, alemannos, de situ et distinctione prouinciarum; de naturalibus, sicut de elementis, de piscibus, auibus, serpentibus, bestiis. In secundo libro tractat de ethica Aristotelis, scilicet de uirtutibus moralibus et uitiis. In tertio de rhetorica Tullii, scilicet de artificiosa eloquentia et modis persuadendi: item de modis regendi et gubernandi ciuitates et terras. Primam partem uocat monetam usualem; secundam, lapides praetiosos; tertiam, aurum purissimum. Fecit et alium libellum, qui uocatus est thesaurettus siue thesaurus paruus in stylo rhitmico et uulgari italico, in quo tractat de moribus hominum, de casibus et mobilitate fortunae, de statu humano. Dicit ergo: {siati raccomandato il mio Tesoro}: debet intelligi de primo thesauro maiori per excellentiam, qui uocatus est thesaurus ab eo, quasi aggregatio et collectio multarum rerum in unum cumulum; unde in prohemio huius libri assimilat ipsum fauo mellis collecto ex uariis floribus multorum autorum.
|
||
|
||
{Ricominciar.} Nunc autor ostendit quomodo, ipso et Uirgilio expectantibus, illi tres iterum clamantes fecerunt subito de se unam rotam siue circulum. Ad cuius intelligentiam uolo te bene notare, quod autor noster facit hic subtilem et artificiosam fictionem nimis. Isti enim spiritus non poterant loqui cum Dante ambulando pari passu secum, sicut fecerat Brunettus Latinus, quia ut dictum est, Dantes iam se firmauerat; ipsi uero non poterant retardare, tum quia habuissent asperrimum martirium stando pro multitudine flammarum, ubi prius habebant asperum currendo; tum etiam quia forte postea stetissent per centum annos quod non potuissent repellere flammas a se, sicut dictum est in praecedenti capitulo: adinuenerunt ergo artificiosum modum quo loquerentur secum, et minus laederentur a flammis, quantum possibile erat eis. Coeperunt enim unum tripudiolum per quod uoluebant se continuo in girum, et saltabant ibi penes aggerem loquendo cum autore; et hic est sensus subtilis liberalis, sed est alius sensus subtilissimus moralis; unde uolo quod hic notes melius, quod autor ideo fingit istos facere rotam ad repraesentandum eorum opus nepharium. Rota namque non habet principium neque finem; ideo bene figurat luxuriam istorum detestabilem, quae non habet principium a natura, neque finem ponit in natura; a natura quidem non habet principium, quia contra naturam est. Ideo bene Hieronymus dicit quod isti tales erunt muti in die iudicii, quia nullam poterunt facere excusationem, sicut alii luxuriosi qui puniuntur extra ciuitatem, quia habuerunt magnam inclinationem a natura ad mulieres, sicut et caetera animalia naturaliter inclinantur pro conseruatione suae speciei. Nec ponunt finem suum a natura, imo destruunt opus naturae et fructum generationis, quo solo propagatur genus humanum. Ideo bene scriptum est a Suetonio UI de XII Caesaribus, quod cum ille nequissimus Nero impurissima belua teneret publice unum puerum inter crura, dixit quidam et bene: si Domitius pater talem uxorem habuisset bene ageretur cum natura rerum, quia scilicet non esset natus ille Nero iniuria et uituperium naturae, qui conatus est semper peruertere naturam, ducens puerum in uxorem nomine Sporum, quem conatus est transnaturare in foeminam, et ita de multis, ita quod uidetur in hoc casu quod ista luxuria innaturalis sterilissima semper fuisset utilis naturae in Domitio Nerone patre Neronis, quia scilicet non esset natus Nero maximus inimicus naturae humanae. Ad propositum ergo: isti bene finguntur facere rotam quia neque incipiunt a natura, neque finem suum constituunt in natura; unde poterunt dicere aeterno Iudici: Tu dixisti: *Crescite et multiplicamini*; nos contrarium fecimus. Nunc ordina literam sic: {ei}, idest illi tres, {ricominciar l'antico uerso}, uel dic et melius: illi, {ricominciar hei}, idest heu aduerbium dolentis; unde dicit appositiue, {l'antico uerso}, quia hic erat sonus et clamor antiqui doloris et poenae, ita quod saepe iterant istum uersum heu heu; nam uersus appellatur uulgariter omnis sonus; unde dicimus tota die: talis facit dolorosum uersum; et dicit: {come noi ristemmo}, quasi dicat: tam cito, quam cito firmauimus nos, {e tutti tre fenno una rota di se}, idest tripudium, {quando furno giunti a noi}, scilicet ex opposito nostri iuxta ripam.
|
||
|
||
{Questi.} Hic praedictus spiritus ut reddat auditorem auidiorem ad respondendum sibi, non expectata responsione, manifestat sibi socios et se; et primo incipit a digniori, scilicet a Guidone Guerra. Et circa istius descriptionem, lector, est aliqualiter immorandum, quia multi mirantur, immo truffantur ignoranter, quod Dantes, qui poterat describere istum uirum praeclarum a claris progenitoribus eius et claris gestis, describit eum ab una femina auia sua, donna Gualdrada. Sed certe autor fecit talem descriptionem tam laudabiliter quam prudenter, ut hic implicite tangeret originem famosae stirpis istius, et ut daret meritam famam et laudem huic mulieri dignissimae. Ad cuius rei intelligentiam est sciendum, quod Otto IU, cum uenisset in Italiam, iuit uisitatum Florentiam tamquam florentissimam ciuitatem et terram imperii. Et cum die quadam celebraretur solemne festum in Florentia, sicut forte festum Baptistae, quo nullum fit celebrius, ibi imperator cum quibusdam nobilibus de Terra iuit ad festum. Et dum staret in uia publica ad uidendum puellas, quae sunt ibi pulcerrimae et plurimae, ecce inter alias transibat una uirgo elegantissimae formae; cuius miro decore stupefactus imperator, conuertens se ad unum militem probum antiquum spectatae uirtutis, cuius nomen erat dominus Bilinçonus, de Rauignanis de Florencia, petiuit ab eo quaenam esset illa tam nobilis indolis et uagae apparentiae. Respondit Bilinçonus: inclyte domine, haec est filia unius, qui si uellet, posset de praesenti facere uos exosculari eam. Puella autem, quae incedebat auribus arreptis, audita responsione patris, uertit se ad eum aperte et uerecunde, et dixit: in ueritate, pater mi, parcat mihi reuerentia uestra, numquam quisquam exosculabitur me, nisi legitimus sponsus meus. Imperator, audito tam nobili responso, et cognito quod ista erat filia domini Bilinçoni uoluit quod ista posset honeste osculari, et mandauit patri, ut uocaret Domicellam ad se. Deinde uocauit ad se quemdam strenuum militem, qui uocatus est comes Guido uetus, qui erat in eius consortio; et tradito sibi annulo suo fecit eam desponsari, et dedit sibi in dotem et nomine dotis illum Comitatum Casentini, qui postea diu fuit comitum Guidonum. Et ex isto comite Guidone uetere, et ex ista domina descenderunt omnes comites Guidones, qui postea diuisi sunt in multa membra, et fuerunt familia famosa et potens nimis; qui tenuerunt multa et magna castella citra et ultra Alpes, non solum in Tuscia, sed etiam in Romandiola. Nunc ad literam ueniendo dicit Iacobus Rusticutius Danti: {questi, l'orme di cui mi uedi pestar}, idest iste cuius uestigia uides me calcare; quia enim mouebantur frequenter et circulariter unus premebat uestigia alterius, quasi dicat: in cuius societate me uides moueri pari passu, quia sum sibi socius in poena, sed non deberem esse alia uia, quia ipse fuit nobilis de nobili genere et magnificus, ego uero ignobilis et plebeius, {fu di grado maggior che tu non credi}, quia fuit nobilis comes, magnanimus miles, et tamen tu non credis sic, nec uidetur sic, quia non discernitur nunc per aliquid signum nobilitatis uel probitatis in isto loco maledicto; ideo dicit: {tutto che nudo e dipelato uada}, quia scilicet erat totus spoliatus capillis, barba, et omnibus pilis; quasi dicat tacite: fuit homo magnae probitatis et famae, licet sit nunc ita infamatus ista turpi macula. Et describit eum ab auia sua, dicens: {nipote fu de la buona Gualdrada}. Ad quod bene intelligendum, nota, quod comes Guido uetus habuit ex dicta domina multos filios, quorum unus uocatus est Guiglielmus; ex quo natus est comes Guido Nouellus, qui tenuit partem ghibellinam, et fuit multum armiger, et multa fecit pro parte ghibellina, de quo saepe fit mentio in isto opere. Alius fuit uocatus Rogerius, ex quo natus est iste comes Guido Guerra. Ex quo patet, quod uterque Guido, scilicet Nouellus et Guerra, fuit nepos dictae dominae. Nota etiam, quod ista egregia iuuenis uocata est proprio nomine Inghuldrada; sed autor utitur uocabulo communi et corrupto, quo utuntur mulieres et uulgares, qui dicunt Gualdrada; sicut ego uidi in quodam amico meo, qui uolens uocare filiam suam Lucretiam, corrupte uocauit ipsam Alegriciam. Deinde describit autor dictum comitem a nomine proprio, et ab agnomine proprio, dicens: et iste, {Guido Guerra ebbe nome}; et bene sibi conuenit utrumque, quia fuit magnanimus dux multorum, et bene guidauit, et fuit magnus guerriger, et uir bellicosus multum. Ad cuius rei intelligentiam uolo te scire, quod hic comes Guido Guerra, tempore, quo Carolus primus uocatus est ab Ecclesia uenit in Italiam contra Manfredum, iuit cum fere CCCC equitibus fiorentinis exulibus obuiam Guidoni de Monforte, qui ducebat exercitum Caroli per terram usque Mantuam; deinde transiuerunt per Bononiam, Romandiolam, Marchiam et Ducatum, et non potuerunt transire per Tusciam, quia tota erat sub parte ghibellina, et dominio Manfredi; unde multum temporis expendiderunt in uia; tandem appulerunt Romam, ubi erat Carolus. Postea Guido cum suis fuit in expugnatione sancti Germani; deinde fuit in bello, quod habuit Carolus contra Manfredum apud Beneuentum. Quibus uisis Manfredus petiuit: Ubi sunt ghibellini, pro quibus tantum expendidi et laboraui? Et subdit: Uere gens illa non potest hodie perdere. Hoc dixit, quia si Carolus uincebat, erant uictores; et si ipse Manfredus uincebat, fuisset eis amicus. Et uerum dixit, quia Manfredo uicto, comes Guido Guerra cum fauore et gente Caroli rediuit Florentiam, et inde expulit ghibellinos. Ideo bene describit eum a prudentia et probitate dicens: {e fece col senno assai e con la spada in sua uita}, et est magna laus Guidonis, quia communiter fortes bellatores non inueniuntur prudentes; et e contrario: iste autem erat audax in praelio et prudens in periculo, sicut recte dicit Liuius de Hannibale.
|
||
|
||
Et subdit causam suae petitionis, et uult breuiter dicere: non uideatur tibi mirum si sic peto, quia quidam conterraneus noster nuper mortuus qui paulo ante peruenit ad istam arenam refert nobis molesta nimis de terra nostra. Et ut uideas clare quod iste spiritus nouus erat idoneus ad referendum sibi ueritatem de curialitate, et ad uituperandam auaritiam, debes scire quod Guiglielmus Burserius fuit quidam ciuis florentinus, faciens bursas, uir secundum facultatem suam placibilis et liberalis; qui tractu temporis habens odio officium bursarum, quibus clauditur pecunia, factus est homo curialis, et coepit uisitare curias dominorum et domos nobilium. Accidit autem, quod semel applicuit ad ciuitatem Ianuae, ubi moram traxit pluribus diebus, retentus et honorifice tractatus a quibusdam nobilibus. Erat in diebus illis in Ianua quidam dominus Herminus de Grimaldis, qui in possessione diuitiarum non solum excedebat ianuenses, qui sunt ditissimi, sed etiam omnes italicos; et sicut superabat omnes in opulentia, ita in cupiditate et miseria, ita quod non solum honorabat alios, sed pro se uiuebat parcissime, cum tamen ianuenses communiter uiuant parce; imo, quod turpius erat, induebatur uiliter, cum tamen ianuenses generaliter induantur splendide. Iste ergo Herminus, audita fama Guiglielmi, misit pro eo, et introduxit eum in salam cuiusdam pulcrae domus, quam fecerat nouiter fieri. Et quia adhuc remanserat in eo aliqua scintilla nobilitatis quam omnino auaritia non extraxerat, dixit Guiglielmo: Deh domine Guiglielme, uos, qui multa uidistis, sciretis ne me docere aliquam rem peregrinam numquam amplius uisam, quam possem facere pingi in ista mea sala? Guiglielmus audiens suum inconueniens loqui, respondit: Domine, non crederem posse uos docere, nisi forte essent sternuta, uel similia his. Sed si placet, docebo uos unam, quam non credo uos uidisse unquam. Dominus Herminus factus auidus, subito dixit: Deh! rogo uos, dicite mihi; non expectans ipsum responsurum, ut fecit: cui Guiglielmus praesto dixit: Facite pingi dominam Liberalitatem. Herminus tunc audito scommate mordacissimo, transfixus fuit tam forti telo uerecundiae, quod quasi mutauit malignum morem auaritiae in laudem largitatis: et dixit facie flammata rubore: Ego faciam pingi talem, quod nec uos, nec alius poterit rationabiliter dicere, quod numquam uiderim, uel nouerim ipsam. Et ab illa die in antea tantae fuit uirtutis et efficaciae uerbum Guiglielmi, quod postea fuit liberalior et gratiosior omnibus. Non tamen credas, quod factus sit prodigus, sicut postea fuit dominus Carolus Grimaldi de domo sua, qui factus arcipirata ualentissimus, apud mirabile Castellum Monaci infestabat omnes nauigantes per mare Leonis, formidatus etiam a magnis principibus, nedum priuatis mercatoribus. Ad propositum ergo uide, quanta arte utitur hic autor, qui fingit, quod Iacobus Rusticutius allegat Guiglielmum Burserium, qui dolet de curialitate perdita in patria sua, quia ipse erat optimus iudex in tali causa, et bene nouerat curialitatem et curiales suae patriae, et fuit infestus hostis auaritiae, ita quod in aliena terra, ubi plurimum potest auaritia, mirabiliter expulit eam de pectore hominis, in quo uidebatur penitus indurata. Nunc ad literam dicit Rusticutius, adducens causam quare sic petiuerat, {che}, idest quia, {Guglielmo Borsieri el qual se dole con noi}, idest qui punitur eadem poena nobiscum. Et hic uide quod autor per modum incidentiae nominat unum alium foedatum eadem culpa, et facit memoriam de homine quia fuit ualens curialis, et dicit: {per poco}; hic dicunt aliqui, quod parum peccauit; istud non uidetur uerum, quia est de grege istorum, qui grauius deliquerunt quam primi, de quibus dictum est in praecedenti capitulo, ideo dicas: {per poco}, idest per paruum tempus, quia nouiter mortuus erat; et ista est intentio literae, quia noua recentia portauerat istis; nam damnati in inferno nesciunt quae fiant praesentia in mundo, nisi referatur sibi ab alio, sicut iam dictum est supra, capitulo X. Et dicit: {e ua là coi compagni}, quia scilicet erat de turma, de qua exiuerant ipsi tres, sicut dictum est in principio capituli, qui quia currebant iam erant elongati a uisu istorum, {assai ne crucia}, idest tormentat, {con le sue parole}, ultra tormenta flammarum, quia scilicet dicit nobis, quod cupiditas et uilitas intrauerunt terram nostram loco curialitatis et probitatis.
|
||
|
||
Ad primum dico quod autor describit Gerionem quantum ad effectum, et quantum ad formam. Ad plenissimam discussionem istius passus, qui facit uiam ad cognitionem multorum dicendorum inferius, oportet praeconsiderare multa. Est ergo primo notandum quod autor, manifestato nobis uitio uiolentiae, uolens descendere ad uitium fraudulentiae, ipsum nobis proponit et repraesentat per imaginem et figuram, fingens quod quaedam fera uaria et mirabilis oblata est aspectui suo, idest speculationi intellectuali, quae quidem habebat uultum hominis benignum, et reliquum corpus serpentis praeter caudam, quae erat scorpionis; et appellatur ab ipso Gerion sicut et ab aliis poetis. Ad cuius quidem ferae notitiam est sciendum, quod fabulose loquendo Gerion fuit rex Hispaniae habens tria corpora et ita tres animas, quem magnus Hercules praelio uicit et priuauit triplici uita, et spoliauit magno armento. Historice uero loquendo, sicut scribit Iustinus libro ultimo, fuerunt tres fratres tantae concordiae et unanimitatis, ut uiderentur esse una anima in tribus corporibus, et sic uiderentur unus rex non tres. Rodericus autem archiepiscopus toletanus in sua chronica de gestis Hispaniae dicit, quod Gerion habuit tria regna in Hispania, scilicet Lusitaniam, Galleciam, Bethicam. Alii tamen dicunt, quibus magis credo, quod Gerion tenuit in Hispania tria regna, scilicet duas insulas baleares, scilicet Maioricam et Minoricam, quae sunt inter Hispaniam et Africam, distantes inter se forte per L milliaria; tenuit et Ualentiam, quae fuit caput unius regni Hispaniae. Hercules autem, qui primus domuit Hispaniam, ueniens per mare ab oriente in occidentem, primo Gerionem spoliauit tribus regnis et uita, propter quae tria regna uocabatur Gerion tergeminus. Ad propositum ergo autor per Gerionem, qui dicitur fuisse ualde fraudulentus, allegorice figurat nobis in generali uitium uniuersale fraudis, quae quidem est triplex; quaedam enim committitur uerbo, quaedam re ipsa, quaedam facto. Ideo primo dat Gerioni faciem humanam, per quam tangit primam speciem fraudis, quae committitur uerbo, quia loqui est proprium hominis, et ista fraus committitur benigno uultu, sicut faciunt praui consultores, adulatores, lenones. Secunda fraus committitur in re ipsa, sicut in omnibus artibus et mercibus, ideo dat sibi corpus serpentis uarium et diuersorum colorum; per serpentem quidem, quia serpens est astutissimum animalium; per uarium, quia fraudes sunt innumerabiles et infinitae. Tertia fraus committitur facto, ideo bene dat caudam scorpionis pessimam, uenenosam, quia pungit, penetrat, inficit, sicut latrones, baractarii, simoniaci, proditores. Nunc ad literam ueniendum est. Autor primo continuans materiam praesentem praecedenti, fingit quod Uirgilius qui traxerat Gerionem cum corda ad summum aquae, uidens feram tam terribilem coepit exclamare cum magna admiratione, unde dicit: {il mio duca cominciò sì a parlarmi}, idest Uirgilius, uiso Gerione incipiente apparere, coepit clamare et dicere uersus me: {Ecce la fiera}, scilicet Gerion figurans fraudem, quae facit hominem assimilari ferae, sicut serpenti et uulpi, {con la coda aguzza}, quia habet caudam scorpionis, quod statim declarat per effectum, dicens: {che passa monti}, sicut patet tota die in fraudibus, quae quotidie transmittuntur per literas, imo, sicut uidemus, cum una fraus est inuenta in aliqua mercantia, cito transit maria et montes, et discurrit ad alias regiones etiam longinquas: uel per montes intellige uiros uirtuosos, sapientes, altos et praeeminentes, quos saepe fraus superat, {e rompe muri}, sicut patet saepe in proditionibus terrarum, sicut in fraude Sinonis qui equo fictitio cepit Troiam, ut dicetur alibi: uel per muros intellige uiros fortes, constantes, inuincibiles, {ed armi}, idest uiros armatos; imo tantam efficaciam habet ipsa fraus, quod inermis uincit armatum, pauper diuitem, paruus magnum. Exemplum habemus Hannibalis, qui fuit fraudulentissimus, et plura fraude quam uiribus fecit, ut saepe patet apud Titum Liuium de secundo bello punico. Hannibal namque cum semel captus esset a Fabio maximo artibus suis, quia scilicet circumuentus erat insidiis inexcogitata fraude, Fabium clausit et euasit. Collegit enim omnes boues et tauros qui potuerunt inueniri in campo suo, qui fuerunt circa duo millia numero, et fecit ad cornua omnium alligari faces ardentes et flammas igneas, et circa initium noctis fecit eos duci uersus montes, quos occupauerant hostes, et boues duris uerberibus et acutis stimulis urgeri et impelli contra montes; ex quo boues celeri saltu peruenientes ad cacumina montium, instigante calore qui peruenerat ad capita, praecipitanter discurrebant furiosi, ita quod totus aer ardere uidebatur. Quod uidentes romani qui latebant in insidiis, putauerunt se circumuentos ab Hannibale, unde armis abiectis dederunt se omnes fugae benefitio, et sic Hannibal libere euasit ex montibus, intra quos erat inclusus. Sic igitur patet quomodo fraus fregit arma quae uis uincere non poterat, et ut cito dicam: {Ecco colei che tutto il mondo appuzza}, quia corrumpit omnem fidem et deprauat omnem ueritatem, et sic totum mundum maculat.
|
||
|
||
{Come.} Nunc autor descripta forma Gerionis, describit formam stationis eius per duplicem comparationem, quarum altera est clara, alia uero subtilis; et dicit in summa quod Gerion stabat partim in terra, partim in aere, partim sub aqua, sicut stant naues ad ripam partim in aqua, partim extra aquam; et sicut animal quod dicitur biuarus. Ad huius secundae comparationis intelligentiam est sciendum, et diligentissime aduertendum quod biuarus est animal mirabile nimis; est enim paruum, grossum, breue quasi ad similitudinem taxi; habet pedes posteriores anserinos ad natandum per aquam, et anteriores ut canis, quia frequenter ambulat per terram: pellis eius est cinerea ad nigredinem declinans, pilus uero spissus et curtus, caudam habet latam quasi ad modum linguae bouis, et pinguem cum corio squamoso; habet interius castorium in corpore, quod est calidum et siccum et confortans neruos, ideo ualet contra tremorem neruorum. Istud animal est ualde potens, sagax, ingeniosum, dominatiuum; est enim acutissimi morsus, et arbores satis magnas, et ramos arborum resecat et deiicit, cum quibus facit sibi artificiosum domicilium cum pluribus solariis iuxta ripas aquarum intra aquas, ita quod, aqua crescente, casa ascendit, et illa decrescente descendit. Et dicitur quod biuaros peregrinos redigit in seruitutem, et illis resupinatis per terram ponit ligna inter crura eorum diligenter super uentrem, et illos trahit per caudam ad locum ubi fabricat aedificium. Domo autem facta sedet super ea, et immittit semper caudam in aquam intra structuram, et illam agitat per aquam, ad quam pisces concurrunt, et ipse praesto capit illos. Cibus eius piscis, melica et aliquando cortices arborum; est autem cauda eius aperta ad natandum sicut gubernaculum in naui. Ulterius est subtilius inquirendum quantum iste autor sagax et ingeniosus mirabiliter manifestet Gerionem animal fictum per biuarum animal naturale. Primo enim biuarus est paruus corpore, de quo dicit Plinius quod est similis lutrae, qui cum apprehendit partem hominis non dimittit antequam ossa fracta concrepuerint; ita Gerion paruus corpore, sed magnus saccus malitiae: biuarus est animal multiforme, quia habet duos pedes posteriores anseris, quae auis est ualde uigil et subtiliter sentit, habet caudam quam tenet sub aqua, et parat insidias piscibus; ita Gerion fraudulentus est animal triforme, habet enim caput humanum, corpus serpentinum, caudam scorpioninam, et cum illa nauigat, cum illa se regit et gubernat, et capit puros et bonos uiros: biuarus alios biuaros reducit in suam seruitutem et comoditatem imponens eis onera; ita recte Gerion alios Geriones, idest fraudulentos saepe capit et trahit in sui utilitatem; et sic uide quod fraus uincit et simplices et astutos: biuarus uiuit in terra et aqua, ita Gerion uenatur in terra, piscatur in aqua, et ubique quaerit cibum suum: biuarus deiicit arbores et ramos, ita Gerion prosternit maiores et minores: biuarus habet castoreum intus in corpore quod est calidum, et ualet contra tremorem; ita Gerion habet interius caliditatem et astutiam, quae ualet contra tremorem et debilitatem: biuarus facit sibi domum in aqua iuxta terram cum multis mansionibus; ita Gerion facit sibi domum cum multis cameris et angulis, ita quod laberintus Cretae non est magis intricatus; unde infelix qui intrat domum eius, raro uel nunquam potest exire. Nunc ad literam uult dicere autor quod ita stabat nunc Gerion ad ripam partem sui tenens extra aquam et partem intra aquam sicut nauis et sicut biuarus. Dicit ergo: {la fiera pessima}, scilicet Gerion, idest fraus, quia incontinentia est mala, uiolentia peior, malitia pessima, {si staua su l'orlo}, idest extremitate ripae, {che di pietra il sabbion serra}, quia ripa lapidea claudit arenam, ut iam dictum est, {così come stanno i burchi a riua taluolta che parte sono in terra}, quia scilicet tenent proram ad ripam tamquam caput, {parte in aqua}, quia scilicet habent puppim in aqua tamquam caudam. {– E come lo biuaro.} Hic nota quod istud animal graece dicitur Fiber, latine uero Castor, non quia se castret, sed quia propter castrationem maxime quaeritur. Ideo dicit magnus Albertus in suo de animalibus, quod falsum est quod dicit Isidorus, scilicet quod castor fugatus a uenatoribus castrat se dentibus et proiicit castoreum; et quod si iterum agitetur a uenatione erigit se et ostendit se carere castoreo. Et certe magis credo Alberto quam Isidoro; tum quia Albertus fuit magnus naturalis et experimentator, tum quia castores abundant in partibus suis, ubi uoluit habere experientiam ueram; imo etiam Dioscorides antiquus et autenticus autor impugnat hanc opinionem de castratione, quia non potest attingere sibi testes, et dicit quod dicitur biuarus quasi bine uiuens in terra et aqua. Dicit ergo: {s'assetta a far sua guerra}, scilicet contra pisces, {là tra li tedeschi lurchi}, idest ingluuiosos, uoraces. Hoc dicit quia castores abundant in Alemannia iuxta ripas Danubii, imo apud Pontum, idest mare maius, ut dicit Dioscorides et Uirgilius, licet non oporteat ire ita a longe, quia inueniuntur hic non longe a Ferraria in territorio Marchionum Estensium.
|
||
|
||
Et subdit succursum Uirgilii promptum contra terrorem suum, dicens: {ma le sue minacce mi fer uergogna}. Et hic nota quod Uirgilius contra alios timores Dantis solet adulari, monere, consulere; hic uero minatur et exprobat sibi, quod ideo autor fingit, quia amodo debebat ex longa experientia audere et bene sperare. Dicebat ergo Uirgilius cum facie turbata, irata: Ah! miser, infelix, uilis, pusillanimis, nunquam habebis honorem, non famam perpetuam, non gloriam aeternam, et perdideris tot labores, tot uigilias. Nonne deberes amodo esse audax cum iam perueneris ad medium operis feliciter, et es ita bene eruditus et armatus? quid ergo tam enormiter times. Licet uideris bestiam peregrinam, retrogradam, non tamen te linget cum ore humano, nec punget cum cauda scorpionina, nec te deiciet de sella serpentina; non suffocaberis in ista aqua licet profunda, idest in ista materia non deficies: uade te suspensum bestia, nonne ego te tenebo inter brachia? Et nota quod autor non uult per hoc aliud ostendere nisi fortem luctam suae mentis, ut ostendat materiam fortem, et per consequens ut ostendat maiorem uirtutem suam. Ideo bene dicit quod uerecundia uicit eum, unde dicit: {che}, idest, quae uerecundia, {fa seruo forte nanzi a buon segnor}. Unde nota quod uerecundia est tam fortis et efficax, quod saepe facit timidum audacem, et uictum uictorem, sicut pulcre narrat Iulius Celsus de Iulio Caesare, qui in Gallia uidens militem fugientem a proelio cepit ipsum per nasale et reduxit in aciem, dicens: illuc sunt hostes. Idem in Hispania contra filios Pompei pugnans, uidens ueteranos inclinare, fecit asportari equum suum, et pedes coepit pugnare ante aciem; et sic cum uerecundia reuocauit quos non poterat precibus et exhortationibus retinere, et sic uictoriam eripuit de manibus hostium; et sic in proposito uerecundia fecit fortem discipulum timidum coram bono doctore et duce Uirgilio.
|
||
|
||
{Io m'assettai.} Hic autor ostendit quomodo ascenderit cum timore et pudore, dicens: {Io m'assettai su quelle spallacce}, idest magnis spatulis Gerionis. Uere istae spatulae sunt maximae et amplissimae, super quibus sedent tot millia hominum, et hominum studia. Unde nota quod regula Gerionis uera generalis, quae raro patitur exceptionem, est ista, quod omnis homo uiuit in isto mundo secundum falsitatem artis suae; nam si credo uelit bene et legaliter uendere calceamenta sua, dicendo quod corium est debile uel marcidum; et ita drapparius pannum suum, uiuet in penuria et morietur fame: idem intellige de omnibus artibus mundi. Ideo bene dicebat quidam ad uerificandam istam regulam: qui facit usuram uadit ad infernum, et qui non facit uergit ad inopiam. Magna ergo est bestia ista et magna terga habet, intellige de magnitudine intensiua.
|
||
|
||
Ad primam dico, quod autor primo describit circulum generalem fraudulentorum, quem distinguit in decem ualles speciales; primo ergo continuans dicta dicendis, quia dixerat in fine capituli praecedentis quod peruenerant ad arcem ruinosam, dicit: {Loco èe in Inferno detto Malebolgie}. Et sic uide quomodo describit primo locum a nomine nouo, quia istud dictum est nuper ab autore, numquam ab alio, et est nomen conueniens. Bulgia enim in uulgari florentino est idem quod uallis concaua et capax: modo iste circulus continet intra se multas ualles, quarum quaelibet est capax multorum ualde; ideo autor imponit huic loco tale nomen, et est nomen compositum singularis numeri. Et bene sic uocatur, quia cum omnes ualles inferni sint malae, istae per excellentiam possunt dici malae:
|
||
|
||
{Come.} Hic autor explicat modum eundi obuiam per unam nobilem comparationem. Ad cuius intelligentiam claram est breuiter sciendum quod in MCCC, in quo anno autor incoepit istud nobile opus, papa Bonifacius UIII, tunc sedens in sede Petri, dedit generalem indulgentiam peccatorum in urbe, ad quam, sicut uidimus in MCCCL, cucurrit maxima multitudo ex omnibus regionibus et nationibus obedientibus ecclesiae romanae. Unde propter nimiam pressuram gentium in transitu pontis supra Tiberim, ne aliqui a lateribus caderent in aqua et suffocarentur, inuentus est utilis modus, scilicet ut peregrini euntes, facerent de ponte per longum duas partes, ita quod, qui ibant ad ecclesiam sancti Petri per unam medietatem pontis respiciebant uersus castellum sancti Angeli, et illi, qui redibant ab indulgentia ibant per aliam medietatem respicientes uersus montem. Ita a simili in proposito aliqui istorum fustigatorum ibant ad sinistram uersus puteum, aliqui ad dextram uersus septimum circulum, a quo recesserant Uirgilius et Dantes, qui erat quasi mons respectu sequentis bassioris; et sic comparatio est satis propria quia de transitu ad transitum, de peccatoribus ad peccatores. Sed romipetae uadunt ad indulgentiam ut purgentur a peccatis; isti uero uadunt ad poenam ut puniantur de peccatis. Ad literam ergo dicit autor, quod isti peccatores hinc inde a dextris et sinistris eo modo, {come i romani hanno tolto modo}, istum modum adhuc seruant romipetae ex se ipsis quando multitudo est magna Romae, {a passar la gente su per lo ponte}, fluminis Tiberini, {per l'esercito molto}, idest propter magnam multitudinem peregrinorum, {l'anno del giubileo}, tangit uniuersalem indulgentiam per uocabulum antiquum. Ad cuius cognitionem est sciendum quod iubilaeus interpretatur annus remissionis, et est nomen hebraicum, et fiebat in quinquagesimo anno. Iubilus enim est cantus sonorus, laetabundus, est uox confusa prae gaudio. In anno enim iubilaeo fiebat festum laetum cum clangore tubarum, et debita absoluebantur, et confirmabantur libertates, restituebantur bona; et dicunt aliqui quod iubilaeus habuit initium a uictoria Abrae quando redemit nepotem suum Loth de manibus trium regum. Et ecce modum transeundi romipetarum: {che tutti hanno la fronte da l'un lato uerso 'l castello}, scilicet sancti Angeli. Ad quod notandum, quod istud castellum, de quo fit hic mentio, fuit olim sepultura Adriani imperatoris. Nam illi principes antiqui aliquando sepeliebantur in alto, sicut patet in columna lapidis Numidici, in qua sunt cineres Iulii Caesaris; aliquando sepeliebantur in basso, sicut Augustus, qui est sub alta turri. Ita ad propositum: ista alta et mirabilis sepultura facta fuit super muro ciuitatis Adriano ualentissimo imperatori; et istud mirabile opus diu uocatum est sepulcrum Adriani per multa secula. Postea tempore Gregorii I dicitur apparuisse in summitate eius unus angelus cum ense in manu; ideo denominatum fuit ab isto euentu castellum sancti Angeli. Sed proh dolor! Istud sumptuosum opus destructum et prostratum est de anno praesenti MCCCLXXIX per populum romanum, quia fuerat aliquandiu detentum per fautores Roberti cardinalis Gebennensis; qui facto schismate pessimo factus est antipapa contra Urbanum UI. Dicit ergo: {e uanno a santo Petro}, scilicet pro indulgentia, {e uanno uerso 'l monte da l'altra sponda}, scilicet ex alia extremitate uel medietate pontis. Hunc actum notauerat autor anno praedicto iubilaei, cum iuisset ad indulgentiam.
|
||
|
||
{Se' tu sì tosto.} Hic dictus Nicolaus improperat Bonifacio duo mala: primo quia sponsam Christi fraudulenter assumpsit de manu Pastoris simplicis: secundo quia eam more meretricio tractauit, simoniace uendendo eam, et tyrannice tractando. Ad euidentiam horum plenam est sciendum, quod anno Domini MCCXCIU cum cardinales essent in ciuitate Perusii multum arctati a perusinis, quia ecclesia fuerat sine pastore pluribus duobus annis, non ualentes concordare in aliquo, qui esset de Collegio, finaliter elegerunt quemdam sanctum uirum, qui uocatus est frater Petrus de Morono. Hic erat de Aprutio; qui agens poenitentiam, ordinatis pluribus monasteriis sui ordinis, iuit ad montes Muronis, quae montanea est supra Sulmonem. Iste uocatus papa Coelestinus U creauit duodecim cardinales de mense septembris pro magna parte ultramontanos ad petitionem Caroli II; quo facto iuit cum curia Neapolim. Erat autem uir simplex, illiteratus, inhabilis officio; ideo quaerebat uiam posse renuntiare papatui. Inter cardinales erat quidam dominus Benedictus de Anania ciuitate de prouincia Campaniae, uir per oppositum astutissimus, literatus habilissimus ad quaecumque magna officia et imperia mundi; qui summe affectabat summam dignitatem. Iste sagaciter explorata uoluntate Caroli et cardinalium, qui optabant omnes mutare pontificem, persuasit Coelestino, ut faceret unam decretalem, quod quilibet papa posset renuntiare papatui, exemplo Clementis I. Quo facto, dictus Coelestinus in festo beatae Luciae in praesentia cardinalium spoliauit se dignitate pontificali, et renuntiato papatui, rediuit ad poenitentiam cum magna alacritate, postquam sederat mensibus quinque diebus octo. Sed postea Bonifacius fecit ipsum capi in monte sancti Angeli in Apulia in loco, ubi reduxerat, et priuate posuit eum in arce Sulmonis in Campania, ne ille uiuens posset praeiudicare suae electioni. Nam multi christiani reputabant Coelestinum uerum et rectum papam, non obstante renuntiatione, dicentes, quod tali dignitati non poterat renuntiari; et quod licet Clemens renuntiauerit, tamen fideles tenebant eum pro Patre, et postea oportuit, quod esset papa post mortem Cleti. Coelestinus ergo in dicto loco parum uixit; et die qua mortuus est, fuit sepultus in una parua ecclesia in Sulmone, quae erat de ordine suo, et paupercule fuit positus sub terra ultra decem brachia, ne eius corpus inueniretur. Igitur eodem anno Bonifacius tantum operatus est cum cardinalibus et Carolo II, qui habebat pro se duodecim cardinales factos per Coelestinum, quod creatus est in papam. Nam uadens ad Carolum, dixit: Bone Rex: Tuus papa Coelestinus uoluit seruire tibi in bello Siciliae, sed nesciuit; sed si tu das operam, quod tui amici cardinales eligant me papam, ego sciam et uolam seruire tibi, promittens sacramento apponere totum posse ecclesiae. Tunc rex promisit et ordinauit, quod duodecim cardinales amici sui darent sibi uoces; et continuo dominus Matthaeus de Ursinis et dominus Iacobus de Columna principes sectarum dederunt sibi uoces. Et isto modo Benedictus fuit electus papa in ciuitate Neapoli et uocatus Bonifacius UIII in uigilia natiuitatis Christi. Qui statim electione facta, recessit cum cardinalibus de Neapoli et uenit Romam, et multum laborauit pro Carolo pro acquirenda Sicilia. Hic Bonifacius fuit nobilis genere, magnus animo, plusquam deceat sacerdotem, dominatiuus, amator honoris et status ecclesiae; et sua prudentia et potentia multum fuit formidatus, fuit pecuniosus ualde, amplectens lucra sine conscientia, allegans, quod licitum erat omnia facere pro exaltatione ecclesiae; magnificauit et ditauit summe suos. Nunc ad literam descendendum est. Dicit ergo Nicolaus Bonifacio: {Se' tu sì tosto di quell'auer sazio}, idest de thesauro magno, {per lo qual}, idest pro quo aere acquirendo, {non temesti torre a 'nganno}, quia tot fraudibus usus fuit, ut audisti, ut eriperet ecclesiam de manibus Coelestini, qui tamen deceptus fuit, quia decipi uoluit; quia bene cognoscebat ambitionem Bonifacii, et cessit consilio eius, et hoc ipse quaerebat et optabat. Et etiamsi numquam decepisset Coelestinum, constat, quod ipse fraude, non recta uia, peruenit ad optatum. Dicit ergo: {la bella donna}, scilicet ecclesiam, quae est pulcra sponsa Christi, {poi di farne strazio}, scilicet inhoneste tractando eam, et prostituendo tamquam meretricem. Aliqui tamen dicunt quod potest intelligi de quodam comitissa Margarita, quam Bonifacius tradidit cuidam nepoti suo; sed siue hoc fecerit, siue non, autor non loquitur de alia domina quam de ecclesia per quam acquisiuit thesaurum magnum.
|
||
|
||
Idem accidit isti; unde dicit: {io altresì cascherò là giù}, scilicet sub terram supra alios, {quando uerrà colui}, scilicet Bonifacius, {cui io credea che fossi allor ch'io feci il subito dimando}, idest tunc quando attonitus nouitate rei, subito petiui: es tu iam hic, Bonifaci! es tu iam hic, Bonifaci! Et hic nota quod ista fictione autor uult dicere, quod inualescente auaritia hominum continuo in dies magis et magis crescit. Simonia etiam procedit ab auaritia, ita quod post unum simoniacum saepe uenit alius, licet non immediate, qui tollit infamiam alterius. Ideo bene fingit quod papa Nicolaus de Ursinis tegit omnes praedecessores suos, quia quasi non erat infamia de omnibus praecedentibus simoniacis, quando iste coepit simonizare; et ita infamia Nicolai cessabit adueniente Bonifacio, quia superabit ipsum et omnes alios antiquos: et ita post Bonifacium italicum ueniet unus gallicus, qui uincet omnes in simonia, quia simoniace emet sibi papatum, paciscendo de eo sicut statim dicetur. Nota etiam quod sicut supra in tractatu haereticorum autor noster artificiose finxit, quod omnis haeresiarca habet suam archam magnam, in qua sunt sepulti simul secum omnes sui sequaces; ita nunc a simili in isto tractatu simoniacorum, qui habent magnam conuenientiam cum haereticis, fingit quod summus pontifex habet hic suum foramen, in quo habet suam sepulturam, et alio superueniente, ille subintrat; et ita cardinalis habet suum, archiepiscopus suum, patriarcha suum, et ita episcopus, abbas, praepositus, et ita de caeteris usque ad simplicem sacerdotem, quia hic est de omni genere sacerdotum; et sicut inter praelatos haereticos non fecit mentionem nisi de magno sacerdote Anastasio, ita nunc inter sacerdotes simoniacos non nominat nisi aliquos summos pontifices, ut ostendat quantum auaritia potest in alios quando facit caput ita delirare, et cum caput dolet caetera membra dolent uel languent; facit etiam quod unus magnus simoniacus nominat alios, quia meretrix cognoscit meretricem, et illam manifestat.
|
||
|
||
{Ma più.} Nunc Nicolaus praedicit alium pontificem simoniacum sequuturum post Bonifacium. Et ad cognitionem istius oportet praescire longam historiam, quam non possum magna breuitate perstringere, ne dicam cum Horatio: *Cum breuis esse laboro obscurus fio*. Res ergo sic se habet: post mortem Bonifacii electus fuit papa Benedictus XI de Teruisio, qui fuerat frater praedicator, quem Bonifacius fecerat cardinalem propter uirtutem et scientiam suam; qui uixit in papatu solum octo mensibus cum dimidio, quia bonus erat, nam extinctus est ueneno, ut quidam dixerunt. Mortuo Benedicto et sepulto Perusii, magna discordia fuit inter maledictos cardinales. Erant enim diuisi in duas sectas quasi aequales; et unius erat caput dominus Matthaeus Rubens de Ursinis cum domino Francisco Gatano nepote Bonifacii; et alterius erat princeps dominus Neapoleo de Ursinis de Monte, et cardinalis Nicolaus de Prato, qui fuerat frater praedicator, uir magnae scientiae et singularis prudentiae, qui uolebat ponere Columnenses in statum. Cum ergo cardinales stetissent octo mensibus inclusi a Perusinis in conclaui, et non possent conuenire, cardinalis pratensis sagacissimus persuasit in secreto domino Francisco Gatano, quod eligerent in papam dominum Raymundum de Grotto, archiepiscopum burdegalensem, inimicum regis Franciae, propter offensam factam illis de domo sua per Carolum de Ualois, fratrem ipsius regis in bello Uasconiae; ut sic cardinalis Matthaeus de Ursinis consentiret cum parte sua, quia rex Franciae Philippus pulcer erat amicus Columnensium, cum quibus destruxerat Bonifacium. Quo facto, cardinalis de Prato cum parte sua, ignorante parte Ursinorum, misit secretissime et festinantissime cursorem a Perusio Parisius cum literis ad regem Philippum rogantibus, quod si uolebat recuperare suum statum cum ecclesia, et releuare Columnenses amicos suos, faceret sibi de inimico amicum Raymundum archiepiscopum burdegalensem, qui erat electus tamquam inimicus regis per aliam partem. Philippus solicitus statim misit literas amicabiles in Uasconiam ad dictum archiepiscopum, quod ueniret sibi obuiam, quia ibat ad eum locuturus sibi pro suo magno commodo et honore. Et breuiter rex infra sex dies fuit personaliter cum archiepiscopo secrete cum paucis in una abbatia forinseca. Ibi audita missa iurauerunt credentiam sibi inuicem super altari. Et rex Philippus, praemissis aliquibus uerbis placidis ad reconciliandum archiepiscopum cum domino Carolo de Ualois fratre regis, qui uocatus est Carolus sine Terra, de quo alibi dictum est, et dicetur, dixit: Uide, archiepiscope: in manu mea est facere te papam, si uolo; ideo ueni ad te, et si promittis mihi facere gratias, quas petam, faciam tibi istum honorem; et ad robur dicti sui continuo ostendit sibi literas. Tunc Uasco cupidus summae dignitatis, quasi stupefactus gaudio, deiecit se ad pedes regis, et dixit: Domine mi, nunc cognosco, quod diligis me plusquam hominem mundi, et uis reddere mihi bonum pro malo; tuum ergo est praecipere, meum autem parere. Rex erexit eum, et osculato ipso per os, dixit: Hae sunt gratiae, quas uolo: Primo, quod recommunices me perfecte ecclesiae, et remittas facinus perpetratum in Bonifacium, et recommunices me et meos sequaces. Secundo, quod concedas mihi, et dones decimas regni per quinquennium in subsidium expensarum, quas feci in bello Flandriae. Tertio, quod debeas destruere et annullare memoriam Bonifacii. Quarto, quod reddas cardinalatum Iacobo et Petro de Columna. Quinto, quod destruas ordinem Templariorum. Sextam gratiam seruo mihi ad tempus. Archiepiscopus iurauit super corpus Christi omnia facere; et ultra hoc dedit sibi in obsides unum fratrem suum, et duos nepotes; et rex iurauit eum facere papam. Hoc facto recesserunt, et rex duxit secum dictos obsides sub colore amoris, ut reconciliaret eos Carolo fratri suo. Et reuersus Parisius, statim rescripsit cardinali de Prato et amicis de parte sua, quod secure eligerent dominum Raymundum in papam tamquam perfectum amicum. Et sic trigesima quinta die responsione facta, cardinalis de Prato cum consensu omnium elegit praedictum papam: et utraque pars cum magno gaudio cantauit: Te Deum laudamus, ignorante parte Bonifacii fraudem commissam. Haec electio facta est in MCCCU, die quinta iunii, et uacauerat sedes mensibus decem, diebus uiginti octo. Nunc ergo considera, lector, si iste papa fuit creatus cum maiori fraude, quam Bonifacius. Sed cardinales italici suis discordiis et culpis bene fuerunt castigati a uasconibus; quia curia translata fuit ultra montes. Nam archiepiscopus praesentata sibi electione apud Burdegalam, statim acceptauit libenter, et continuo citauit cardinales, quod deberent ire Lugdunum ad eius coronationem supra Rhodanum, et fecit se uocari Clementem U; et requisiuit regem Franciae et Aragoniae et omnes barones gallicos, ut adessent. Cardinales italici fuerunt ex hoc multum confusi, et grauati. Et dominus Matthaeus Rubeus, uir antiquissimus, prior cardinalium, detecta fraude, dixit cardinali pratensi: Uenisti ad optatum; sed tarde reuertetur ecclesia in Italiam. Et cardinali Neapolioni dixit: Heu miser, infelix! hodie fecisti caput mundi de gente sine capite. Congregatis igitur cardinalibus apud Lugdunum, papa fuit coronatus die undecima nouembris, in praesentia regis Franciae. Quem iuxta promissum papa recommunicauit et restituit ad omnes honores et dignitates, quibus Bonifacius priuauerat eum; et donauit sibi decimas totius regni per quinquennium. Et ad petitionem dicti regis fecit duodecim cardinales uascones et francos, omnes amicos et officiales dicti regis. Restituit etiam duos cardinales de Columna ad omnes honores et dignitates, quibus fuerant priuati a Bonifacio. His gestis recessit cum cardinalibus et tota curia ad suam ciuitatem Burdegalam, ubi omnes tam cardinales quam alii italici fuerunt male tractati; quia cardinates gallici et uascones regebant totum; et dignum et iustum fuit, et certe hodie esset dignissimum et sanctissimum cum quidam faueant antipapae Gebennensi uiro omnium uitiosissimo. Non ergo mireris, si autor noster fecit artificiosam descriptionem de homine isto, tam rapaci simoniaco: et uide, si autor habuit materiam faciendi mentionem et memoriam de papis, cum tres tales uiderit diebus suis simoniacos, scilicet Nicolaum, Bonifacium, et dictum Clementem. Nunc hora est redeundi ad literam; dicit Nicolaus de Ursinis, quod Bonifacius stabit modicum plantatus respectu sui; unde dicit: {ma più è 'l tempo che i piè mi cossi}, quia flamma continuo adurebat pedes eius, {e ch'io son stato così sotto sopra}, scilicet plantatus cum capite deorsum, {èe già più}, et bene dicit, quia steterat iam circa decem annos isto modo, {ch'el}, scilicet Bonifacius, {non starà piantato co' piè rossi}; et bene dicit, quia Bonifacius stabit forte duobus annis; et ecce quare Bonifacius non stabit multum sic: {chè un Pastor}, scilicet Clemens praedictus, {di più laida opra}, idest turpiorum operum, et peiorum quam Bonifacius, {senza legge}, quia totus dissolutus fuit; et omnes sui cardinales intenderunt ad accumulandum. Et dicit: {uerrà dopo lui}, scilicet post Bonifacium, {di uèr ponente}, idest de Gallia, quae est in occidente; et dicit: {tal che conuen che ricopra me e lui}, quia scilicet infamia eius extinguet infamiam Bonifacii et mei.
|
||
|
||
{Di uoi.} Hic autor ad confirmationem sui dicti adducit unam prophetiam, quae mirabiliter uidetur facere ad suum propositum. Ad cuius intelligentiam est bene notandum, quod Iohannes relegatus in insula quae dicitur Pathmos, fecit librum qui uocatur Apocalypsis, qui interpretatur liber reuelationum, in quo multa futura praedicit et prophetat sub uelamine uariarum figurarum; ideo liber est difficilis intelligentiae, et eius figurata locutio potest trahi ad multiplicem sensum, sicut etiam patet in uisionibus Danielis prophetae. Modo Iohannes inter alias figuras ponit hanc unam: XUII capitulo dicit quod unus angelus locutus est secum, dicens: Ueni, ostendam tibi damnationem meretricis magnae, quae sedet super aquas multas, cum qua fornicati sunt reges terrae, et inebriati sunt qui inhabitant terram de uino prostitutionis eius, et uidi mulierem sedentem super bestiam rubeam habentem capita septem, et cornua decem; et mulier erat circumdata purpura et inaurata auro et lapide praetioso et margaritis, habens ciphum aureum in manu sua plenum abhominatione, et immunditia fornicationis eius; et in fronte eius erat scriptum: Babylon magna mater fornicationum et abhominationum terrae. Et uidi mulierem ebriam de sanguine sanctorum et de sanguine martyrum Iesu, et miratus sum cum uidissem illam admiratione magna etc. Nunc ad propositum: multi multa dicunt super expositione istius figurae mirabilis, et uolunt quod apostolus simpliciter loquatur de Babylonia magna antiqua de qua dicitur nasciturus Antichristus; sed quaecumque sit intentio apostoli autor noster uult quod ista meretrix magna et Babylonia magna sit gubernatio praelatorum ecclesiae romanae, siue curia romana, cui uidentur ut plurimum posse propriissime adaptari quae posita sunt in praedicta figura. Primo enim est meretrix magna cum qua adulterati sunt reges et principes terrae, quia pro pecunia praelati dant eis magna diuina et spiritualia et temporalia. Bestia super qua sedet meretrix est ecclesia Dei militans habens septem capita, idest septem dona spiritus sancti, uel septem uirtutes, tres theologicas, quatuor morales, et decem cornua, idest decem praecepta legis. Et haec bestia est rubea sanguine martyrum: et haec meretrix bene sedet super aquas multas; nam, ut ipse Euangelista postea declarat, aquae multae sunt populi, gentes, linguae, quibus imperant ipsi praelati, siue sint Romae, siue Lugduni, siue Auinioni. Unde nouissimus poeta Petrarcha uult quod ista magna Babylon sit Auinio, noua Babylon in Gallia, quae uere potest dici magna Babylon non ambitu murorum, sed ambitu animorum. Uere mater fornicationis, luxuriae, ebrietatis, plena omni abominatione et immunditia, et sedet realiter inter aquas rapaces, scilicet Rhodanum, Ruentiam et Sorgiam, et ornatus mulieris bene conuenit ipsis praelatis, qui sunt circumdati purpura, auro, argento, gemmis; et bene est ebria ista praelatio sanguine sanctorum martyrum et Iesu Christi. Ideo bene tandem eueniet sibi poena, quae praenuntiatur ab angelo ibi, ut dicetur alibi Purgatorii capitulo ultimo. Sicut ergo Iohannes apostolus et euangelista uidens ista in spiritu admiratus est admiratione magna; ita Dantes theologus et poeta uidens ista in somno suae uisionis merito miratus est admiratione magna, dicens: {il Uangelista}, scilicet Iohannes anthonomasice, {s'accorse di uoi pastori}, scilicet in Apocalypsi, {quando colei che sede sopra l'acque}, scilicet mulier meretrix magna quae sedet super multas aquas, idest populos christianos, {fu uista a lui}, idest fuit uisa sibi, et apparuit sibi, {puttaneggiar coi regi}, sedet dico, {quella}, scilicet bestiam rubeam, {che nacque con le sette teste, et ebbe argomento da le diece corna}; sicut enim cornua sunt ad ornamentum et defensionem bestiae, ita praecepta ad ornamentum et tuitionem ecclesiae; et dicit: {finchè uertute}, idest pastor uirtuosus, piacque al suo marito, idest Christo, qui est sponsus ecclesiae, ut dictum est in principio capituli; uel dic et melius: {finchè uertute piacque al suo marito}, idest papae qui est maritus ipsius ecclesiae. Et hic nota, lector, quod aliqui hic dicunt, quod ista capita et cornua durauerunt usque ad dotationem Constantini, quia postea ista bestia abiecit uetera capita et cornua, et induit noua, scilicet septem uitia capitalia, et transgressionem omnium decem praeceptorum, quia fecerunt contra primum praeceptum facientes sibi Deum ex auro et argento etc. Sed istud non uidetur mihi uerum, quia statim post dotationem praelati non fuerunt deprauati, imo fuerunt postea uiri sanctissimi et sapientissimi, sicut Gregorius papa, Hieronymus cardinalis, Augustinus, et Ambrosius episcopi, et ita de multis; sed post multa saecula impinguati et ditati nimis coeperunt deuiare a lege, sicut uidemus accidere omnibus potestatibus temporalibus et spiritualibus, quae habent bonum principium, sed postea paulatim labuntur, sicut olim accidit in ipsis romanis, ita recte in praelatis romanae ecclesiae. Sic ergo Constantinus uidetur fuisse causa remota deprauationis ipsorum praelatorum.
|
||
|
||
{Io era.} Hic autor describit poenam istorum damnatorum in communi. Ad cuius intelligentiam est subtilissime speculandum, quod autor dat istis congruentissimam et aequissimam poenam. Fingit enim quod uadunt lente per fundum uallis, et habent facies retrouersas respicientes sibi a tergo et lacrymantes. Ad propositum, isti diuinatores incedunt lente in omnibus agendis, quia procedunt cum deliberatione uana, facientes omnia ad motum coeli uel uolatum auis, et ita de aliis secundum diuersas species diuinatorum; nam nihil faciunt, nec permittunt fieri nisi sub certo puncto, et sic stant semper suspensi, et suspensos tenent animos aliorum, et istud est semper uiuere in anxietate; dicit unus: si iueris in bellum tali hora, uictoriam reportabis; si in forum, damnum, et ita de infinitis obseruantiis. Habent facies transuersas, quia uolunt uidere a longe, et prospicere futura, quorum euentus est incertus; sed iusto iudicio Dei, qui solus nouit quae futura sunt, uident sibi retro, quia communiter uidemus, quod isti diuinatores in factis propriis semper sunt caeci et infortunati, et semper uadunt retro et retrograde; unde sunt similes simiae, quae quanto magis procedit ulterius magis ostendit culum; et plorant, scilicet eorum damna et infortunia, quia saepe ueniunt ad magnam miseriam. Unde non est diu quod uidi famosum astrologum in tanta extremitate, quod non audebat apparere, et erat in casu desperationis. Nunc ad literam: autor primo tangit dispositionem suam ad speculationem praesentis materiae, dicens: {Io era già tutto quanto disposto}, cum oculo intellectuali, {a riguardar ne lo fondo scoperto}. Hoc pro tanto dicit, quia simoniaci in tertia bulgia sunt cooperti sub terra, et adulatores in secunda bulgia sunt cooperti sub stercore; sed diuinatores ibant apparenter per fundum ipsius uallis.
|
||
|
||
Et probat, quod non sit compatiendum talibus, subdens sententiam notabilem, cum dicit: {Qui uiue la pietà, quand'è ben morta}, quasi dicat, scis tu, quae pietas debet haberi istis? nullo modo dolere de poena eorum; sicut a simili, loquendo catholice, non esset pium, sed impium deplorare animam Neronis uel Iudae. Ergo uera pietas est non habere hic pietatem, sed crudelitatem contra tam crudeles, quorum alter prodidit naturam, alter uero Dominum ipsius naturae. Ita in proposito: Non debes habere compassionem erga istos, qui ultra facultatem naturae humanae in tanta caligine rerum positi uoluerunt ascendere coelum uiuentes, et usurpare sibi diuinum officium, inquirendo futura, illi soli cognita. Et uere in uno maxime non merentur compassionem, quia sunt obstinatissimi hominum in proposito suo, sicut ego uidi in multis; nam quanto plus mentiuntur, tanto plus dicunt se dicere uerum. Sicut ego noui unum, qui delusus et confusus per suam astrologiam, imo potius diabologiam, dum increparetur familiariter ab amico, adhuc pertinacissime contradicebat, commendans continuo dulcedinem huius artis, quae etsi uera est, non tamen scita. Ideo bene dicit Uirgilius: {Chi è più scelerato che colui che porta compassion al giudicio diuino?} quasi dicat: nullus est crudelior eo, qui miseretur damnatis diuina iustitia. Uerumtamen, declarata ista litera satis forti, remanet una dubitatio, quia tu obiicies: quare autor dicit hoc speciale de diuinatoribus, quod non dicit de aliquibus aliis peccatoribus? quia uidisti, quod alibi supra finxit se compati quibusdam uiolentis contra naturam, et quibusdam desperatis et ita multis aliis. Dicendum breuiter, quod autor loquitur de inferno morali; nam loquendo de inferno essentiali non est compatiendum aliquibus damnatis, et tamen, ut dictum est, autor saepe ostendit se compati multis ex quadam naturali pietate; sed hic specialiter dicit de istis, quod non sunt digni compassione. Per hoc enim dat intelligi quod, quando uidemus tales infortunari, dicimus, dignum et iustum est, quia credebat scire quicquid Deus facit in coelo; imo uidi de facto quod omnes rident et truffantur de eis, et dicunt: male sciuit diuinare diuinator noster, sicut statim dicetur de multis.
|
||
|
||
{Uidi Tiresia.} Hic autor describit secundum augurem graecum, famosissimum omnium augurum, quem Homerus fingit in XI Odisseae quod apparuit Ulyxi in inferno et multa praedixit futura, de quo Statius facit magnam mentionem in Maiori, et Seneca in Tragoediis, et alii multi. Ideo bene autor facit specialem mentionem et describit eum a transmutatione mirabili quam habuit. Ad cuius iucundae fictionis euidentiam est sciendum, quod, sicut scribit Ouidius III Methamorphoseos, Iupiter semel per iocum coepit contendere cum Iunone, et dicere quod maior erat luxuria in mulieribus quam in masculis; illa negabat: post longam contentionem tamen commiserunt decisionem huius litis Thiresiae sapienti, quia fuerat expertus forte utriusque sexus, ideo debebat ferre sententiam, nec debebat esse suspectus partibus; nam dum semel a casu transiret per uiridem syluam uidit duos magnos serpentes simul coniunctos in actu luxuriae, quos percussit cum uirga sua, et statim ex uiro factus est foemina, et sic stetit septem annis. Post septennium iterum transiens per eamdem syluam iterum uidit praedictos serpentes iterum coniunctos carnaliter, quibus percussis cum eadem uirga reuersus est in pristinam formam masculinam. Igitur Thiresias electus arbiter dedit sententiam pro Ioue; ex quo Iuno indignata percussit Thiresiam et priuauit luce oculorum, quia uidebatur sibi dedisse caecum iudicium. Iupiter autem non ualens reuocare factum deae pro lumine corporali quod Iuno abstulerat sibi dedit lumen mentale, quia scilicet contulit sibi scientiam futurorum, et tali honore releuauit poenam Thiresiae, qui factus famosissimus augur dabat responsa uera, et primum uaticinium dedit de Narcisso, de quo, si uis uidere, recurre ad tertium capitulum Paradisi. Sub ista autem mirabili fictione continetur res naturalis: unde sciendum est quod Iupiter in hoc loco est elementum ignis; Iuno uero elementum aeris: generatio autem maxime ex calore procedit. Quilibet autem uir naturaliter est calidior muliere, quia uir naturaliter est sanguineus, mulier uero flegmatica; et tamen foemina est multo luxuriosior quam uir; quia uir habet in actu uenereo tantum unam delectationem, scilicet in emittendo sperma; foemina uero habet duplicem: unam in recipiendo sperma uirile, alteram in emittendo suum; praeterea omnis materia quanto frigidior, tanto magis feruet cum accenditur, et tardius extinguitur, ut patet in ferro et stipula. Matrix ergo foeminae, quae est frigida naturaliter, cum recipit sperma uiri calidum maxime delectatur. Praeterea foemina habet instrumentum semper paratum, uir uero non; et sic fuit uera sententia Thiresiae. Ad illud autem quod dicitur de serpentibus coeuntibus est notandum, quod Thiresias figuraliter accipitur pro tempore. Tempus enim in hyeme quando terra frigore constricta nulla producit semina, uidetur quasi habere formam masculinam; sed adueniente uere uidens animalia coeuntia percutit ea uirga, idest feruore caloris, et sic conuertitur in foeminam, quia terra tunc incipit parere. In autumno autem iterum percutit animalia coeuntia cum uirga, idest rigiditate frigoris, et sic reuertitur in pristinam formam masculinam. Autumnus enim ita omnia stringit ut herbae iam moriantur, succi arborum exsiccentur, folia cadant, et sic tempus ad frigus hyemale declinans, in masculinam reuertitur sterilitatem. Bene ergo Thiresias dat iudicium, quia multo plus humoris quam caloris requiritur in germinibus multiplicandis. Iuno autem quae est dea aeris bene dicitur obcaecare Thiresiam, quia, ut uidemus continuo de facto, tempus obcaecatur in hyeme nubibus, nebulis, niuibus, pluuiis, ita quod tempus recte uidetur caecum. Sed Iupiter qui est ipse calor dat illi lumen futurum, quia non obstante frigiditate et obscuritate hyemali, speramus fructus uenturos naturaliter; ideo dicitur dedisse Thiresiae scientiam futurorum: tamen quicquid fingatur de Thiresia, ipse fuit maximus augur thebanus; nam, ut patet apud Statium, ipse praedixit multa futura in uita sua suis thebanis, et post mortem multa praedixit Ulyxi in inferno; quare merito autor noster ponit ipsum post Amphiaraum, quia Thiresias claruit Thebis tempore belli thebani, in quo bello fuit Amphiaraus, ut iam dictum est, et haec breuiter de Thiresia. Ad literam ergo redeundum est: dicit Uirgilius Danti: {Uedi Tiresia che mutò sembiante}, idest apparentiam et figuram, {quando diuenne femina di maschio, cangiandosi le membra tutte quante}. Hoc dicit quia omnis qualitas aeris mutari uidetur, ita quod tempus nunc dicitur calidum, nunc frigidum, nunc humidum, nunc siccum, {e poi}, idest deinde, {le conuenne ribatter con la uerga i dui serpenti auuolti}, idest inuicem ligatos, {prima che riauesse le penne maschili}, idest membra masculina, sicut barbam et alia discernentia sexum.
|
||
|
||
{Uedi.} Hic Uirgilius nominat alium diuinatorem modernum italicum. Ad cuius cognitionem est sciendum, quod iste fuit Guido Bonattus magnus astrologus comitis Guidonis famosi de Montefeltro; et cum ipse comes teneret Forliuium, patriam ipsius Guidonis in Romandiola, ubi erat princeps partis ghibellinae, utebatur consilio istius astrologi in omnibus agendis. Et satis constans opinio multorum fuit, quod ipse obtinuerit multas uictorias contra bononienses, et alios aduersarios suos, opera istius Guidonis. Iste Guido quamuis reputaretur a uulgo fatuus et phantasticus, tamen saepe mirabiliter iudicabat. Nam fecit comitem Guidonem praedictum exire contra gallicos, et ipse exiens simul cum eo praedixit se uulnerandum in coxa, et sic accidit de facto. Unde statim medicauit se cum ouo et stuppa, quae portauerat secum, sicut ipsemet Guido scribit de se ipso. Nam Guido fecit opus pulcrum et magnum in astrologia, quod ego uidi, in quo tam clare tradit doctrinam de astrologia, quod uisus est uelle docere feminas astrologiam. Tamen iste tantus astrologus male sciuit praeseruare istum comitem in dominio suo, quia post annum perdidit totum, ut habebis infra capitulo XXUII; tamen cum tota astrologia sua fuit turpiter delusus ab ignorante quodam rustico. Res iucunda narratur: nam cum comes Guido praedictus staret una die in platea Forliuii pulcerrima et magna, uenit unus rusticus montanus, qui donauit sibi unam salmam pirorum; et cum comes diceret: sta mecum in coena; respondit rusticus: domine, uolo recedere antequam pluat, quia infallibiliter erit hodie pluuia magna. Comes miratus, statim fecit uocari ad se Guidonem Bonattum, tamquam magnum astrologum, et dixit ei: audi quod dicit iste? respondit Guido: nescit quid dicat; sed expectate modicum. Iuit Guido ad studium suum, et accepto astrolabio considerauit dispositionem coeli, et reuersus dixit, quod erat impossibile, quod plueret die illa. Rustico autem pertinaciter affirmante dictum suum, dixit Guido: quomodo scis tu? Respondit rusticus: quia asinus meus hodie in exitu stabuli uibrauit caput et erexit aures; et semper, quando solitus est sic facere, certissimum est signum, quod tempus cito mutabitur. Tunc replicauit Guido: posito quod sic sit, quomodo scis tu, quod ista pluuia erit magna? Dixit ille: quia asinus meus auribus erectis transuertit caput, et rotauit plus solito. Recessit ergo rusticus cum licentia comitis festinanter, timens multum de pluuia, quamuis tempus clarissimum esset. Et ecce post horam, coepit tonare, et facta est magna effusio aquarum quasi diluuium. Tunc Guido coepit clamare cum magna indignatione et risu: quis me delusit? quis me confudit? et fuit diu magnum solatium in populo. Et hunc honorem fecit dominus Agaso magno magistro astrologo. Dicit ergo Uirgilius: {Uedi Guido Bonatti}. Et hic nota quod autor ponit istum singularem astrologum solum, quia fuit excellens, imo non habuit parem tempore suo. Unde non debes numerare Guidonem inter diuinatores mechanicos, sicut quidam ignoranter fecerunt, decepti ex eo, quod autor post eum nominat diuinatorem uulgarem, dicens: {e uedi Asdente}. Iste fuit quidam calcifex de Parma, qui dimissa arte sua dedit se totum diuinationi, et saepe multa uentura praedixit, quae uentura erant, cum magna hominum admiratione; credo ego potius a natura, quam a literatura, cum esset literarum ignarus; nam aliqui habent a coelo, quod sint astrologi et diuinatores, quales multos saepe uidi. Asdente ergo uisus est in aliquibus esse propheta; unde inter alia audiui, quod praedixit, licet obscure, qualiter Federicus II debebat facere ciuitatem, quae dicta est Uictoria, contra Parmam, ubi erat debellandus, sicut fuit de facto. Unde dicit autor: {che uorrebbe ora}, idest de praesenti, {auer inteso al cuoio et a lo spago}, scilicet ad suendum calceos, sicut prius erat solitus facere; et dicit: {ma tardi si pente}. Quia poenitentia tarda est in inferno; uel loquendo moraliter, quia istos, ut iam dictum est, numquam poenitet, nisi quando sunt omnino consumpti, uel confusi, imo raro uel numquam.
|
||
|
||
et tangit quomodo daemones habuerint se ad istum primo quantum ad uerba; unde dicit: {ma i dimon ch'auian coperchio del ponte}, idest, qui stabant cooperti sub ponte, quia semper in occulto faciunt baratarias, gridaro: {qui non ha loco il santo uolto}; quasi dicat: hic non est opus uoto uel prece, quia non potes recurrere ad uultum sanctum, sicut solent facere lucenses in rebus aduersis. Ad cuius rei intelligentiam est sciendum, quod, sicut reperi in quadam scriptura apocrypha, cum quidam uenerabilis episcopus, nomine Gualfredus, dum gratia deuotionis iuisset Hierusalem, et loca sancta reuerenter uisitaret, uidit in somno angelum dicentem, ut exquireret sacratissimum uultum Saluatoris in domo cuiusdam Seleucii uiri christianissimi, adhaerente domui suae; quoniam Nicodemus post resurrectionem et ascensionem Christi, flagrans eius amore, effigiauit sibi imaginem unam uisibilem illius, quem tenebat sculptum in corde, considerata omni forma et proportione membrorum; ideo uultus appellatur, quia facies hominis dat cognitionem eius. Nicodemus autem reliquit hanc imaginem cuidam nomine Isacar, qui propter metum iudaeorum illam occultissime reconditam quotidie uenerabatur, et successiue peruenit ad manus multorum haeredum. Episcopus ergo, narrata uisione caeteris, accessit ad Seleucium, a quo magna arte et ingenio difficillime obtinuit dictam imaginem, quam cum summa ueneratione detulit usque ad litus ciuitatis Ioppe, quae postea dicta est Achon. Ibi diuinitus oblata nauis cooperta et ornata, sine ope remorum uel uelorum acceptam in se imaginem appulit ad portum ciuitatis Lunae, de qua dictum est in capitulo praecedenti. Lunenses stupefacti miraculo nauim aggressi, numquam illam attingere potuerunt. Tunc quidam episcopus lucanus nomine Iohannes, admonitus ab angelo, accessit ad portum lunensem, cui nauis sponte se obtulit. Et sic tantum donum, cum summa ueneratione omnibus concurrentibus, portatum est Lucam, et ibi depositum in ecclesia sancti Martini, ubi multa miracula fecit et facit, ut dicunt lucenses. Tu de hoc crede quod uis, quia hoc non est de articulis fidei. Lucenses ergo habent de more facere orationes et oblationes ad istum uultum sanctum, praecipue quando indigent succursu sancti. Ideo isti daemones nunc improperabant isti, quod non erat amplius locus hic uultui sancto; et assignat causam huius, quia non est hic spes refrigerii, sicut in fluuio lucano; ideo dicunt: {qui si nuota altrimenti che nel Serchio}. Serchius enim est fluuius lucanus, qui descendens ex altis montibus, labitur iuxta moenia ciuitatis cum impetu. Et hic nota quod daemon pater mendacii hic dicit magnam ueritatem, quia certe aliter natatur ibi quam in flumine Serchio, quia apud Lucam est fluuius labilis, sed in ista bulgia est stagnum pigrum; ibi est aqua clara, pura; hic pix nigra et obscura; ibi natatur ad solatium, hic ad supplicium; ibi est aqua recens frigida in qua iuuenes releuantur tempore caloris, hic pix foetida, calida, in qua isti in ardore coquuntur; ibi natatur uoluntarie, hic coacte; ibi ad horam, hic perpetuo.
|
||
|
||
Et ostendit quomodo, cum dicit: {et altra uolta fui a tal baratta}, idest, alias fui ad talem baratariam. Et hic nota quod Uirgilius habet hic respectum ad illam fictionem, quam fecit supra capitulo UIIII, quando dixit autori quod coniuratus ab illa Erithoe cruda uidit totum infernum usque in fundum; post mortem ergo uidit istum locum alias. Sed historice uult dicere Uirgilius quod iamdudum fuit alias in simili loco, quia scilicet in uita cum esset iunior, quia Uirgilius spoliatus campis suis peruenit ad curiam illam maximam felicissimi Augusti, et antequam posset obtinere gratiam Augusti habuit ire per tempus per manus curialium et officialium, quorum aliqui inueniuntur saepe baratarii, a quorum fraudibus non potest sibi cauere etiam iustus dominus qualis fuit ipse Augustus. Unde Dioclitianus probissimus imperator dicebat: *bonus, sanctus, optimus uenditur imperator*.
|
||
|
||
{Per.} Hic ultimo autor describit motum et turpem morem istorum daemoniorum, dicens: illi decem daemones, {der uolta per l'argine sinistro}, idest, uoluerunt se ad sinistram per ripam illam quae claudit bulgiam, {ma prima ciascuno auea la lingua stretta coi denti uerso lor duca per cenno}; idest, quod tenebant linguam dispositam et paratam ad trulizandum si fuisset necesse, sicut iam inceperat dux eorum; unde dicit: {et elli auea fatto trombetta del culo}: iam faciebat ipse trullas. Et hic nota, quod per istum actum inhonestum autor figurat enormes et euidentes irrisiones quas faciunt isti officiales baratarii quando unus baratat et decipit alium; unde aliquando recordatus sum istius fictionis autoris, quando uidi tales inter se ridentes et deridentes post se aliquem cum subsannatione dentium et extractione linguarum facientes trullas. Et hic ultimo, lector, uolo te bene notare, quod multi per istum actum turpem, quem autor dat istis, opinantur et firmiter tenent quod autor in ista bulgia et pice puniat lusores et aleatores simul cum praedictis, quod nullo modo mihi uidetur concedendum, tum quia in praesenti capitulo et sequenti numquam autor nominat aliquem lusorem, ut patet subtiliter intuenti. Nam si bene considero, non nominat in toto isto tractatu picis, nisi solum quatuor, scilicet Ancianum de Luca in praesenti capitulo; Ciampolum nauarriensem, fratrem Gomitam, et dominum Michaelem Cianche in capitulo sequenti; nec etiam ponit uerba uel facta spectantia ad lusores, imo solum pertinentia ad praedictos, tum quia lusores possunt reponi in circulo auarorum et prodigorum, uel melius inter uiolentos contra bona sua; et omnis actus positus hic uel ponendus in sequenti capitulo bene potest trahi ad baratantes suum commune uel suum dominum. Nec uolo praeterire silentio, quod aliqui non intelligentes profundam imaginationem autoris, quae latet sub figuris peregrinis, dixerunt quod pro certo autor dixit in ista materia multa superflua et multas nugas sine delectatione; cuius contrarium mihi uidetur: imo autor tam subtiliter quam delectabiliter istam materiam amplissimam de se magna arte et ingenio coarctauit. Nec te turbet quod autor posuit hic in fine capituli, quia talem finem habet barataria, et propalat se cum magno risu et ludibrio audientium, et meretrices trice non tam impudenter iurgantur inter se linguis spurcis, sicut aliquando isti baratarii inter se. Unde miror si autor quantumcumque abstractus non ridebat quando ista fingebat cum mente, siue quando scribebat cum penna. Unde ut breuiter concludam, sicut autor ad detestationem superius repraesentauit adulationem in stercore, ita hic similiter ad detestationem repraesentat baratariam in pice; et sicut ibi dedit maxime meretrici ungues stercorosos quibus lacerabat sibi faciem formosam, ita hic dat maximo duci baratariorum sibilum ad culum, ut tam uili sono infamet se iam denigratum totum.
|
||
|
||
Et explicat miserabilem infelicitatem istius, nisi fuisset subitus succursus, per unam metaphoram pulcerrimam; et dicit breuiter quod miserrimus deuenerat ad manus crudelium cattarum. Et hic, lector, uolo te aduertere quanta arte autor noster nititur declarare istam materiam occultam, quia ipsam nobis aperit per uarias figuras et multiplicat comparationes proprias. Comparauit enim baratarios supra canibus, delphinis, ranis; nunc uero cattis et muribus, quae comparatio non est minus propria quam praedictae. Cattus enim quasi capiens sorices, est mordax, armatus dentibus et unguibus; habet enim ungues acutos quos extendit et retrahit ad raffandum. Mus uero est animal insidiosum, qui latenter rodit et rapit, ideo ab aliquibus uocatur rattus, et in occulto furatur, et est timidus et fugax, sicut iste Ciampolus. Ad propositum ergo autor uult dicere uno uerbo, quod sicut cattae odiosae lacerant murem dentibus et unguibus, et de ipso ludibrium faciunt, ita daemones istum Ciampolum dentibus et uncinis suis, et de ipso ludibrium faciunt, ut statim dicetur. Modo considera conuenientiam similitudinis: mus rapit et rapitur a catto, et cattus mordetur a cane, et ita paruus baratarius a medio, et medius a maiori. Ideo bene iam dixit quod iste peruenerat ad manus aduersariorum suorum. Ad literam ergo: dicit autor, {il sorco}, idest, topus, more florentino, {era uenuto tra male gatte}; idest, inter istos daemones habentes malas branchas, sicut dictum est supra,
|
||
|
||
sed Alichinus bene reddit sibi uicem, unde dicit: {ma l'altro}, scilicet Alichinus, {fu ben sparuier grifagno ad artigliar ben lui}. Et hic nota quod comparatio accipitris non potest esse magis propria, ut de se patet, quia accipiter est uolatilis, agilis, rapax, unguatus, astutus, quae omnia bene competunt baratario. Item nota quod accipitrum alius uocatur nidasius, qui scilicet accipitur primo de nido antequam induat plumas; secundus uocatur ramengus, qui scilicet incipit uolare de ramo in ramum; tertius dicitur grifagnus. Et tangit effectum condignum istius pugnae, dicens: {et ambedue}, scilicet Alichinus et Barbariccia, {cadder nel mezzo del bogliente stagno}, istius picis bullientis. Et hic nota magnam phantasiam autoris, qui sub uelamine istius peregrinae fictionis tangit subtiliter casum, qui saepe accidit de facto, et quem aliquando uidi; nam per istos duos daemones intelligo duos magnos officiales, quorum uterque est magnus baratarius; modo uenit ad curiam unus Ciampolus, scilicet quidam malitiosus, acuniator et gulosus qui simulat se pecuniosum habere magnas lites; er quo unus incipit uelle capere eum et ipse astutissime dat dona, et promittit multa, quia ducitur per uerba; tandem dat se cuidam tertio et dimittit utrumque delusum, qui concipiunt odium et indignationem inter se, quia unus reputat se offensum ab alio, quia uterque sperabat praedam; sed quid accidit? ambo perdunt praedam, quam persequebantur, et ambo cadunt in picem, idest in infamiam, et ultra infamiam baratariae, omnes qui sciunt factum rident et truffantur.
|
||
|
||
Et concludit autor totum thema et capitulum, dicens: {e noi lasciammo lor così impacciati}. Per hoc dat intelligi quod uiri sapientes non impediunt se in istis factis, imo rident et habent sibi bonum tempus, et dicunt: diuidant inter se litem. Et sic uide ex omnibus dictis in isto capitulo, quomodo magni baratarii barattant et lacerant minores, et quomodo minor interdum seminat litem inter eos, et fugit et euadit. Et hic ultimo uolo te notare, lector, quod nullus est dominus, qui possit uitare occultissimas insidias barattatorum; sed detectas bene potest purgare et punire exemplo Alexandri iustissimi imperatoris romanorum. Sicut enim scribit AElius Lampridius in uita eius, Aurelius Alexander habuit optimos officiales, inter quos fuit Ulpianus totius legalis scientiae thesaurus, et tamen inter familiares eius inuentus est unus nomine Turinus nequissimus baratarius, qui quando praesentiebat quod imperator erat facturus alicui aliquam gratiam praeueniebat illum talem, et componebat secum de certo praemio, fingens se impetraturum gratiam ab imperatore, cum tamen mentiretur. Sed Alexander cognita plene ueritate, fecit ipsum ligari ad palum in platea, et facto igne ex palea, foeno et lignis humidis circa eum, necauit ipsum fumo, praecone clamante: fumo pereat qui fumum uendit.
|
||
|
||
{Là giù trouammo.} Ista est secunda pars generalis, in qua autor describit poenam hypocritarum in generali. Ad cuius rei intelligentiam est notandum, quod autor dat hypocritis poenam meritissimam, quam continuo semper secum portant. Fingit enim quod hypocritae ferunt cappas largas, longas, ineptas, quae ab intra sunt federatae plumbo grauissimo, ab extra uero sunt deauratae auro splendidissimo; et premente nimio pondere incedunt tarde lacrymando, ita quod semper uidentur fessi et uix possunt membra mouere. Et uere cappa hypocritarum est grauissima et poenalissima, qui, conscientia repugnante, conantur palliare uitium quod est intus, et ostentare uirtutem apparenter ab extra, quod est difficillimum et quodammodo contra naturam. O quam durissimum est esse semper solicitum, et cauere ne in uerbo uel in opere, more uel signo, homo detegat quod male tegit! hypocrisis ergo est una salma grauissima quam nunquam potest quis deponere, si uult bene facere artem suam. Ueniamus ergo ad literam, in qua autor mirabiliter sub breuibus uerbis tangit naturam et poenam hypocritarum. Dicit ergo: {là giù}, scilicet in fundo illius nouae bulgiae liberati a manibus daemoniorum uenimus ad illud genus hominum capientium homines aliter quam ferro et peius; unde dicit: {trouammo una gente dipinta}, idest, sectam hypocritarum, qui uere sunt picti, idest, superficialiter ornati uirtutibus et moribus. Ideo loquitur ualde proprie, quia pictura ornat solum superficiem exteriorem; et ostendit umbram, et imaginem rei, non rem ueram licet delectet, uidentes; ideo dicit Uirgilius de Enea: *et animum pictura pascit inani* etc.: pictura etiam non diu durat, et de facili tollitur et deletur, ita et hypocrisis; et dicit: {che giua intorno assai con lenti passi}; ita recte incedunt hypocritae tarde et morose, ut uideantur graues et pausati, {piangendo}, scilicet de poena eorum, uel moraliter, quia hypocrita plorat amarissime de industria more mulierculae, ut ostendat se pium et sanctum coram populo quem decipit. Sicut ego uidi de facto nobilem hypocritam, qui praedicaturus passionem Domini de mane, potauit se multa maluasia; et sic planctu et lacrymis fundebat malignitatem suae mentis, et multa millia hominum prouocauit ad plorandum secum; nec fuit aliquis ita durus, qui non sociaret eum in plangendo passionem Domini; et talibus insidiis extirpauit in breui pecunias multas, quibus postea emit unum bonum episcopatum, ita quod lucrum hypocrisis conuertit in simoniam. Et dicit: {stanca e uinta nel sembiante}, idest, in apparentia exteriori, quia isti hypocritae simulant dolose, se ferre asperiorem uitam et facere duriorem poenitentiam, quam possint pati, portantes aliquando cilicium, immo ferrum ad carnes et catenas, quibus ligant mulierculas et credulos, quamuis de rei ueritate talis poenitentia ficta debeat nimis grauare et fatigare conscientiam suam.
|
||
|
||
Et exprimit poenam istorum, quae est latens et incognita uidentibus foris, sed ipsi bene sentiunt eam interim. Dicit ergo: et ipsae cappae, {son dorate di fuor}, quia uidentur extra perfecti ut aurum, et fulgere uirtutibus; unde hypocrita interpretatur desuper auratus, quia extra uidetur angelus, intus est diabolus; et dicit: {sì ch'egli abaglia}, idest, ablucinant, quia tali modo fallunt non solum simplices; sed saepe bene sapientes et prudentes. Et ecce oppositum: {ma dentro èe piombo tutto}, quia in mente sunt imperfecti et obscuri, sicut plumbum, uitiis occultis. Et manifestat grauitatem capparum per unam comparationem pulcerrimam. Ad cuius intelligentiam uolo te notare, quod Federicus II fuit princeps saeuissimus punitor eorum, qui dicebantur rei Maiestatis, imo saepe innocentes iniustissimis poenis affecit; sicut primogenitum fecit carcere mori, et Petrus de Uineis exoculari, et alios diuersis poenis macerari; aliquando autem nouo genere poenae puniuit, qui fecerant contra coronam. Nam faciebat fieri unam tunicam ex plumbo grossiori quasi unius unciae, qua faciebat illum indui, ita quod ad modum cappae tegebat totum corpus a capite usque ad pedes; deinde faciebat ipsum poni in unum uas, sicut in caldariam, et ignem subiici, ita quod calor liquefaciebat plumbum, et homo fundebatur simul cum plumbo, carne frustratim cadente. Et est comparatio propria, sicut de se patet, de cappa plumblea ponderosa ad cappam plumbeam ponderosam, de damnato ad damnatum, de crimine ad crimen. Sicut ergo Federicus imperator romanorum rigide puniebat proditorem suum, ita aeternus imperator Deus rigide punit hypocritam, qui prodit eum; sed cappae hypocritarum erant sine comparatione grauiores, ideo dicit: {e graui tanto}, che Federico le mettea di paglia, idest, quae cappae Federici erant leuissimae respectu istarum grauissimarum. Et hic nota quod autor bene dicit, quia poena illorum licet grauis, tamen erat breuis, ista uero perpetua; illa dissoluebat solum corpus, ista uero premit animam et conscientiam;
|
||
|
||
{E l'un.} Nunc autor ponit responsionem alterius hypocritarum, qui primo respondet ad secundum quaesitum detegens qualitatem poenae. Dicit ergo: {e l'un rispose a me: le cappe rancie}, idest, aureae; et aduerte quod cappae hypocritarum realiter non sunt aureae, imo per contrarium sunt uiles et despectae; sed autor respicit allegorice ad apparentiam fictam et umbratilem hypocritarum, quae superficialiter uidetur aurea, idest, perfecta, uirtuosa et clara, et tamen interius est plumbea, idest, ponderosa, grauis, uitiosa; ideo dicit, {son di piombo sì grosse, che ti pesi fan così cigolar le lor bilance}, idest, faciunt ita tremere membra portantia ipsas; et hic nota pulcram metaphoram: sicut enim uidemus quod sub grauissimo pondere omnia membra tremunt, ita quod nerui et iuncturae uidentur dissolui, ita isti uidebantur crepare sub cappis istis; ergo bene membra et ossa istorum appellantur bilanciae, quae aequaliter grauantur, quia, quocumque se moueant, et ad quodcumque latus, portant secum onus suum, quod aequaliter premit eos.
|
||
|
||
Deinde respondet ad secundum quaesitum, scilicet qui sint. Ad cuius rei intelligentiam est sciendum, quod, sicut ego collegi ex regula istorum fratrum, quidam nobiles et diuites uiri, sicut Lodoringus de Andalo, ciuis bononiensis, Guamons de Caccianimicis de Bononia, Raynerius de Adalardis de Mutina, et plures alii de ciuitatibus eorumdem congregati, inter se habito colloquio et consilio supplicauerunt Urbano papae quarto quatenus dignaretur donare eis certum ordinem et habitum, sub quo possent uiuere libere in quiete, in otio sanctae contemplationis. Quorum precibus Urbanus condescendens, constituit eis ordinem, qui intitulatus est ordo militiae beatae Mariae Uirginis gloriosae; et dedit eis certam regulam cum multis praeceptis et obseruantiis, scilicet quod ferrent froena eorum et calcaria simplicia, non deaurata, non deargentata, quod non irent ad conuiuia saecularium personarum, nec donarent histrionibus, nec irent sine socio, fratre, uel consorte, uel alia persona honesta; et ita de multis, quae tam inutile quam longum esset enarrare; dedit eis habitum nobilem, qui habet magnam similitudinem cum habitu praedicatorum; et pro insignio scutum albi coloris cum cruce rubea. Ad propositum ergo: dicit unus istorum fratrum: {noi fummo}, et utitur uulgari bononiensi, {frati Godenti}. Et hic nota, quod iste denominat ordinem suum a uocabulo notiori et usitatiori. Nam a principio multi uidentes formam habitus nobilis, et qualitatem uitae, quia scilicet sine labore uitabant onera et grauamina publica, et splendide epulabantur in otio, coeperunt dicere: Quales fratres sunt isti? certe sunt fratres gaudentes. Ex hoc inoleuit, ut sic uocentur uulgo usque in hodiernam diem, cum tamen proprio uocabulo uocarentur milites Dominae. Dicto qui fuerunt, dicit unde fuerunt, cum dicit: {e bolognesi}. Iste enim ordo habet caput et fundamentum Bononiae; unde habent suum monasterium principale extra Bononiam apud locum qui dicitur Castrum Britonum. Et quidam istorum fratrum sunt sacerdotes, alii uero sunt coniugati.
|
||
|
||
Et tangit nomina, dicens: {nomati}, idest, nominati: {io Catelano}, iste fuit nobilis uir de Catelanis de Bononia, {e questi Loderingo}; iste fuit de Andalois; {e presi}. Hic Catelanus narrat culpam suam, quae fuit magna pars damnationis eorum. Ad quod oportet breuiter scire, quod inualescente diuisione partialitatum Florentiae, mortuo rege Manfredo, pars ghibellina multum tepuit, et guelpha intumuit Florentiae. Unde populus, qui magis erat guelphus quam ghibellinus coepit murmurare, et guelphi banniti et confinati coeperunt reducere se uersus ciuitatem, et tenere tractatum cum amicis intraneis. Unde ciues conquerebantur de dominio comitis Guidonis Nouelli, qui erat ibi uicarius pro Manfredo, memores damnorum receptorum apud Montem Apertum, ubi unus dimiserat patrem, alius filium, alius fratrem. Quapropter principes partis ghibellinae, qui tunc regebant Florentiam, ad sedandum et contentandum populum, elegerunt duos milites fratres gaudentes de Bononia, quorum unus uocatus est frater Catelanus de Catelanis de domo guelpha, alter frater Lodoringus de Andalois de domo ghibellina. Isti duo fratres facti Potestates Florentiae per populum positi fuerunt in palatio populi, ut conseruarent statum ciuitatis, et cauerent ab expensis superfluis. Qui licet essent diuisi animo partialitatis, tamen sub tegmine falsae hypocrisis fuerunt concordes magis ad eorum commodum priuatum, quam commune bonum. Ordinauerunt ergo quod triginta sex homines mercatores et artifices de maioribus et melioribus deberent consulere dictis duobus Potestatibus, et prouidere expensis communis. De quorum numero fuerunt guelphi et ghibellini, populares et magnates non suspecti, qui remanserant in ciuitate tempore expulsionis guelphorum, quando ghibellini dato conflictu ad Montem Apertum, reintrauerant ciuitatem uiribus Manfredi, ut iam scriptum est saepe supra capitulo X et XUI. Isti ergo triginta ser conuenientes simul omni die fecerunt multa bona statuta et ordinamenta, creantes capitaneos et consules cum confalonibus et insigniis, ut obuiarent uiolentiis et rumoribus. Propter dictas nouitates factas per duos Potestates et praedictos triginta sex homines, ghibellini magnates Florentiae, sicut Uberti, Lamberti, Sifantes, Scholares, et alii magnarum domorum, ceperunt suspicionem partialitatis, quia uidebatur eis, quod praedicti triginta sex homines fauerent guelphis, qui remanserant in Florentia; propter quod comes Guido nouellus uicarius territus de recenti uictoria, quam habuerat Carolus de Manfredo, misit pro gentibus ad omnes ciuitates amicas, scilicet Pisas, Senas, Aretium, Pistorium, Pratum, Uulterras, quia tunc quasi tota Tuscia erat sub parte ghibellina, ita quod cum quingentis equitibus theutonicis quos habebat, reperit se Florentiae cum mille quingentis equitibus; accidit autem quod comes Guido uolebat, quod imponeretur una collecta pro soluendo theutonicis praedictis; et dicti triginta sex quae rebant per alium modum inuenire pecuniam cum minori grauamine populi. Et cum distulissent pluribus diebus quam uideretur ipsi comiti et magnatibus ghibellinis, illi suspicantes propter nouum ordinem datum in populo, decreuerunt tumultuare et destruere officium triginta sex cum fauore et militia praedicti comitis Guidonis. Et primi, qui exiuerunt armati, fuerunt Uberti, clamantes: *Ubi sunt isti latrones triginta sex?* Illi autem congregati in loco solito, diffugerunt. Et sic totus populus, clausis apothecis, fuit sub armis: et, ut cito dicam, comes Guido uidens, quod non poterat frangere populum, uenit cum tota militia ad palatium, ubi erant duo Potestates, in platea sancti Apollinaris, et petiuit claues portarum ab illis. Quibus habitis, uiliter recessit, cum tamen esset fortior et potentior populo; et de sero peruenit Pratum. Hoc autem factum est die sancti Martini decima prima nouembris, anno Domini MCCLXUI. Exclusis ergo magnatibus ghibellinis, florentini reformauerunt ciuitatem, sicut eis placuit, et miserunt extra istos duos Potestates, qui consenserant tacite huic facto. De mense ianuarii sequenti florentini reduxerunt omnes in ciuitatem, et fecerunt multa matrimonia ad firmandum pacem, quae tamen modicum durauit. Nam guelphi elati uictoria Caroli, secrete miserunt ad eum pro gente et pro uno capitaneo, qui misit comitem Guidonem de Monforte, cum octingentis militibus francis; qui peruenit Florentiam die Resurrectionis Domini anno MCCLXUII. Cuius aduentum ghibellini sentientes, nocte praecedente exiuerunt Florentiam inredituri. Ad propositum ergo: iste frater Catelanus tangit causam et effectum uocationis eorum, quia scilicet fuerunt uocati ad praeseruandam pacem, et pepererunt perpetuum scandalum, corrupti a guelphis, et sic peccauerunt per hypocrisim et baratariam, quae punitur in bulgia praecedenti; ideo autor noster merito locauit istos uicinos baratariis. Ex omnibus ergo narratis, nunc potes clare intelligere literam istam, ad quam nunc reuertere. Dicit ergo frater Catelanus Danti: Nos duo dico, {presi}, idest, electi et accepti, {insieme}, ad unum officium, ad unum finem, {da tua terra}, scilicet Florentia {per conseruar sua pace}, quae erat tunc in periculo et periclitatione. Et ecce quomodo fuerunt uocati a florentinis, {come suole esser tolto un uom solingo}, idest, solus quasi dicat: sicut solet uocari Florentiam unus solus Potestas, nunc fuerunt uocati duo ad regimen ciuitatis. Et non exponas, {solingo}, idest solitarius, sicut aliqui exponunt, dicentes, quod aliquando solet accidere, quod homo solitarius abstrahitur a solitudine et religione ad sedandas discordias, uel gerendas dignitates, sicut dictum est supra de Coelestino capitulo XIX; sed sic dicentes ignorant historiam facti. Unde nota, quod inter alia praecepta regulae istorum fratrum est unum, scilicet quod non assumant publica officia, nisi pro bono pacis, sicut hic; et quod non ferant arma, nisi pro defensione fidei catholicae et ecclesiasticae libertatis. Et subdit quomodo fecerunt contrarium, dicens: {E fummo tali}, idest, tales conseruatores pacis, {ch'ancor s'appare intorno dal Gardingo}. Quasi dicat: adhuc apparent uestigia ueterum ruinarum Florentiae, quarum fuimus autores. Gardingus enim erat eo tempore una contrata, ubi fuerunt domus Ubertorum, quae principaliter fuerunt destructae a fundamentis, iuxta sanctum Petrum Scaradium, iuxta palatium priorum, ubi stant hodie Leones Florentiae. Sed de omni re cito est uindicta. Nam Lodoringus ghibellinus, qui fuerat causa, quod nobiles ghibellini de Florentia expellerentur, et quod eorum palatia destruerentur, postea fuit expulsus de Bononia cum suis consortibus et aliis nobilibus ghibellinis, et palatia eorum funditus euersa; quorum ruinae adhuc apparent Bononiae iuxta studium legistarum. Catelani autem in totum defecerunt, nec aliquid apparet de eis, nisi una turris satis alta, quae saepe solet fulminari.
|
||
|
||
Et subdit autor quomodo Uirgilius ex uerbis ueris fratris deprehendit fallaciam Malacaudae, dicens: {lo duca stette un poco a testa china}, ex ira, indignatione, et uerecundia, quia unus baratarius traxerat eum de uia recta quam saepe iactauerat se bene scire, et unus hypocrita reduxerat eum ad uiam bonam; ideo dicit: {poi disse}, ille Uirgilius, {colui}, scilicet, Malacauda, {che uncina i peccatori}, idest, qui cum uncino lacerat baratarios, {di qua}, scilicet, hic prope in bulgia quinta, {mal contaua la bisogna}, idest, falso dicebat illud, quod expediebat nobis, quia fallaciter docuerat eos, quod irent ad dexteram, quia inuenirent uiam, et mentiebatur; sed uolebat reducere eos in laqueum et retinere in curia sua, sicut est de arte baratariorum, cum mendaciis detinere homines diu in curia; quod optime confirmat exemplo claro contingere in ipsa curia romana poeta nouissimus Petrarcha. Scribit enim quod tempore quo erat in Auinione, duo de cardinalibus, in quibus orbis terrae et ostium domus Dei uertitur, semel reuertebantur a palatio summi pontificis, stipati densa acie famulorum. Magna autem turba miserorum expectantium stabat ad portam, quibus illa ciuitas, odiosa Deo, semper est plena, perdentes spes uanissimas, animam, uitam, diuitias, et omne tempus. Qui uisis protectoribus suis, immo uerius proditoribus, in quibus spem habebant, coeperunt circumstrepere, et quisquam petere, quae fortuna, et quis status rerum suarum esset penes pontificem. Tunc unus cardinalium, non mutatus in aliquo, in re subita, tamquam ille, qui iam dudum talibus assueuerat, non tactus aliqua uerecundia sua, uel miseria miserorum, mirabilis mendaciorum artifex, coepit respondere singulis, quid spei haberet, aut quid papa respondisset super negotio suo, et sic fronte meretricia omnes a se dimittebat; quorum aliqui recedebant laeta facie, aliqui tristi pro qualitate responsi. Tunc alter cardinalis nobilioris naturae, et uerecundioris animi, et qui, nisi fuisset de illo collegio, potuisset esse uir bonus, conuertens se ad collegam, iocose dixit: nonne te pudet ludificari istos credulos, et pro libito tuo fingere responsa pontificis, quem, sicut scis, non solum hodie, sed iam multis diebus elapsis non potuimus uidere? Ille uero baratarius ueteranus respondit: imo potitis te pudeat esse tam tardum ingenio, ut tanto tempore mores curiae non potueris didicisse. Quo audito, omnes audientes in risum prorumpentes, et laudantes nobile responsum illius nebulonis, dicebant istum esse uirum sagacissimum, qui didicisset tam prompte mentiri et fallere. Ipse uero Petrarcha praesens, haec audiens, conuersus est in stuporem, et inclinauit caput non cum minori indignatione et ira, quam hic Uirgilius detecto mendacio Malacodae.
|
||
|
||
{Io.} Hic fur explicat suum notabile furtum, propter quod est hic damnatus. Ad cuius rei intelligentiam uolo te scire, quod iste Uannes, uenenosus serpens, fuit filius spurius domini Fucii de Lazaris de Pistorio, uir sceleratissimus et ad omne facinus audacissimus; et quia erat de nobili genere multos excessus saepe faciebat impune: et quamuis bannitus saepe propter multa maleficia enormia, nequiter et nefarie perpetrata, tamen aliquando de nocte stabat in ciuitate, et cum prauissimis conuersabatur. Accidit autem semel tempore Carnispriuii, quod cum coenasset cum quibusdam non de sua conditione, qui fuerunt circa decem et octo numero, dixerunt isti inter se, quod uolebant ire matutinatum ad procas eorum. Erat autem inter istos quidam scilicet Uannes de la Nôna, famosus notarius pistoriensis. Accesserunt ergo omnes ad matutinandum ad domum procae istius ser Uannis, quae stabat prope episcopatum. Societate itaque pulsante et cantante Uannes Fucii, cuius animus non pascebatur talibus solatiis, acceptis duobus sociis secrete ne caeteri perpenderent, accessit ad episcopalem ecclesiam, quae uocatur sanctus Iacobus; et breuiter, sacerdotibus, uel absentibus, quia iuerant per tripudia, sicut est de more fieri tali nocte, uel fixe dormientibus grauatis nimio cibo, Uannes ui et fraude intrauit sacristiam, et illam spoliauit pretiosissimis iocalibus: et reuertentes cum thesauro magno ad socios propalauerunt furtum, qui territi sunt nimis. Tamen quia factum erat, portauerunt iocalia ad domum illius notarii, imaginantes, quod nunquam esset suspicio de tali homine bonae famae, et quia propinquior erat loco. Mane autem facto, notificato furto Potestati per canonicos ecclesiae, magnum murmur fuit in ciuitate de tam nobili thesauro. Potestas proclamatione facta coepit facere diligentem inquisitionem; et diu durauit, quod nihil poterat explorari. Finaliter instillatum est auribus Potestatis, quod quidam iuuenis nomine Rampinus, filius Francisci de Foresiis nobilis uiri de Pistorio, erat malae conditionis et famae, qui uerisimiliter debebat rapuisse ista sacra. Rampinus continuo captus et positus ad torturam, nihil manifestauit, tamquam inscius et insons facti. Parentes istius conquerebantur in populo, amicis et omnibus, cum planctibus et precibus, ne iuuenis innocens moreretur iniuste. Potestas induratus contra istum, statuit sibi terminum trium dierum ad resignandum furtum, aliter suspenderetur. Unde parentes et amici deliberauerunt, quod nocte praecedente diem iustitiae inuaderent ferro et igne palatium Potestatis: secunda die termini Uannes Fucii, qui erat extra in comitatu Florentiae in Monte Carelli, misit pro patre Rampini, et narrauit sibi totum factum. Ille reuersus celeriter retulit rem Potestati. Potestas continuo fecit capi illum Uannem notarium primo lunae quadragesimae, cum iuisset ad unum sermonem ad locum fratrum minorum; qui captus est cum magno murmure omnium, quia erat homo bonae famae. Maleficio detecto, multi conscii aufugerunt. Narrauit ipse Uannes, quod saepe cum fidis sociis tentauerat asportare dictum thesaurum; sed uidebatur sibi semper uidere familiam Potestatis, quae perquirebat omnes. Scita itaque ueritate et recuperato thesauro, Rampinus fuit liberatus et notarius suspensus. Et nota, ne fallaris sub aequiuoco, quod tres fuerunt Uannes in isto maleficio, scilicet Uannes Fucii, principalis autor furti, Uannes de la Nôna retentor furti, et quidam tertius Uannes de Laminôna florentinus, socius furti. Nunc ad literam: dicit Uannes Fucii fur: {i' non posso negar}, quia si possem, libenter facerem propter uerecundiam, {quel che tu chiedi}, scilicet, dicere qua culpa hic sum damnatus et cruciatus. Et ecce culpam: {io son messo tanto in giù}, scilicet in bulgia septima furum, ubi debuissem esse positus multo superius, scilicet in circulo uiolentorum, {perch'io fui ladro a la sagrestia de' belli arredi}, idest, quia fui furatus pulcra arnisia ecclesiae cathedralis de Pistorio. Et aduerte quod per excellentiam dicit pulcra; quia forte in tota Italia non est alia sacristia ditior ista, caeteris paribus.
|
||
|
||
{Et io.} Nunc autor describit alium antiquum furem famosum de eadem specie. Ad cuius cognitionem oportet praescire, quod omnes praecipui poetae scribunt de isto maledicto Caco, et praesertim Uirgilius pulcre et prolixe; tamen, omissis fabulis omnis poetae, Titus Liuius princeps historicorum perstringit hanc rem breuiter et egregie libro primo ab origine urbis circa principium. Scribit enim quod Hercules dum reuerteretur uictor de Hispania post uictoriam Gerionis, de quo plene dictum est supra capitulo XUII, ducebat secum multa et pulcra armenta, et cum transiens per Italiam peruenisset ad radices montis Auentini, captus amoenitate loci, uoluit parum requiescere ibi. Tunc temporis erat quidam famosus et formidolosus latro nomine Cacus, habens speluncam suam in monte Auentino, qui erat infestus omnibus praetereuntibus, et multas et magnas praedas ducebat ad speluncam; sed quia nomen Herculis erat terribile et iam celebratum ubique, Cacus non ausus uti ui, fraudulenter, et de nocte furatus est aliquas boues, quas ad celandum furtum traxit per caudas in speluncam. Mane facto, cum Hercules reuideret suum armentum, uidens boues meliores deficere, coepit undique quaerere, nec aliquam inueniebat, sed solum uestigia retrouersa. Putans ergo locum esse sibi infestum, indignanter coepit recedere cum armento. Illo autem recedente, boues furtiuae coeperunt mugire intra cauernam ad desiderium aliarum relictarum. Hercules subito cucurrit quo mugitus uocabat eum; et inuento furto, Cacum frustra auxilium pastorum implorantem sua claua mactauit in antro. Nunc ad literam dicit autor: {et io uidi un centauro}, scilicet Cacum. Et hic nota quod multi mirantur hic, et dicunt, quod nullus poeta uidetur uocare Cacum centaurum, nisi Dantes. Quibus respondeo: quod Uirgilius octauo Eneidos appellat Cacum semihominem et semiferam; ideo autor istum monstruosum appellat centaurum, quia fuit uiolentus effusor sanguinis et aeris spoliator, sicut centauri, de quibus plene dictum est alibi supra, et quia fuit uelox et promptus ad praedam more centauri discurrentis cum furore. Ideo bene dicit: {pien di rabia}, quia fuit ferocissimum animal, {uenir chiamando ou'èe, ou'èe l'acerbo?} uocabat enim Uannem praedictum, qui erat acerbus et crudus tamquam socium suum simillimum sibi, uel forte persequebatur eum, quia, sicut uidemus tota die, isti uiri sanguinum saepe iugulant unus alium.
|
||
|
||
Et declarat istam mixtionem colorum per unam comparationem manifestam, dicens, quod talis erat color tertius factus ex duobus, scilicet serpentino nigro, et humano albo, qualis est fumus procedens ab ardore papyri. Dicit ergo: taliter nouus color fiebat, {com'un color bruno}, scilicet semifuscus, {che non èe nero ancora}, idest, nondum est plene niger, {e 'l bianco more}, idest, desinit esse album, {procede inanzi da l'ardore suso per lo papiro}, scilicet, candelae, uel intellige de carta bombicinea alba, quando comburitur; utraque enim est eadem comparatio, et papyrus habet ista diuersa significata. Et hic nota bene quod sub ista pulcra figura autor uult dare intelligi, quod qui assueuit tali uitio raro uel numquam scit recedere, imo insanabiliter persistit in eo usque ad mortem. Ideo bene Aurelius Alexander romanorum imperator uir totus aureus uirtute, sicut scribit AElius Lampridius in uita eius, condigne puniuit furem. Cum enim quidam nobilis solitus furari fuisset admissus ad militiam suam, contemplatione quorumdam regum amicorum, et statim esset deprehensus in furto, a quo non poterat abstinere, quaesiuit Alexander a regibus, quorum gratia promouerat illum, quod supplicium daretur furibus apud eos; et cum illi respondissent quod cruce punirentur, statim eum ex eorum sententia crucifixit.
|
||
|
||
{Taccia.} Nunc autor descripturus mutuam mirabilem transformationem et inauditam, ut reddat auditorem adhuc magis attentum quam fecerat supra, ad extollendam suam materiam, imponit silentium Lucano et Ouidio, ostendens quod transformationes quas fecerunt non possunt aequiparari suae. Ad intelligentiam transformationum Lucani est sciendum quod, sicut scribit Lucanus in UIIII, inter alios serpentes Africae, quos reperit Cato cum suis cum transiret per arenam, est unus nomine seps, qui portat palmam omnium, quia scilicet tollit animam et corpus simul. Unde scribit ibi quod seps momordit quemdam militem Catonis nomine Sabellum in crure, et dum remansisset sibi affixus, ille cum manu uiolenter auulsit et cum hasta affixit arenae, et continuo plaga paruula coepit dilatari, et cutis rumpi, et caro dissolui, et pestis transire per omnia membra intus et extra, ita quod in breui spatio totum corpus resolutum redactum est in modicum cinerem et puluerem. Deinde secuta est alia pestis contraria isti; nam alius serpens nomine prister percussit alium militem Catonis, cui nomen erat Nasidius, et statim eius facie inflata coepit pellis extendi, et totum corpus inflari; et in tantum intumuit quod lorica uiolenter crepuit, quod corpus amisit omnem figuram humanam, et factum est uelut ueges magna; ex quo socii territi dimiserunt ipsum adhuc crescentem insepultum, de quo aues uel ferae non gustassent sine poena. Et sic nota quod autor uidetur uelle istas transformationes Lucani fuisse fictitias, quia sunt tam mirabiles; tamen multi et magni autores scribunt istas naturas serpentum tamquam ueras: et dicunt aliqui quod pester est de genere aspidum, qui semper uagatur ore aperto et fumante, a quo percussus magna corpulentia intumescit more hydropici, et ad tumorem sequitur putredo. Nunc ad literam dicit autor: {Lucano taccia omai}, quasi dicat: hucusque potuit loqui et gloriari de suis transformationibus mirabilibus, sed deinceps non poterit, quia uenit qui excedit eum; {là doue tocca}, scilicet nono suae Pharsaliae, {del misero Sabello}, idest, misericordia digno propter miserabilem mortem, quia factus est modicus cinis, {e di Nassidio}, cuius mors fuit horribilior quam Sabelli, et dicit: {et attenda ad udire ciò ch'or si scocca}, idest, nouum genus transformationis, quod nunc emittitur ab arcu oris mei, quia in hoc poterit esse auditor meus.
|
||
|
||
{Taccia.} Hic Dantes imponit silentium alio poetae maiori, scilicet Ouidio, et tangit duas transformationes eius in suo maiori. Ad primae intelligentiam est sciendum quod, sicut scribit ipse Ouidius IIII sui maioris, Cadmus conditor Thebarum in Graecia post multas infelicitates et calamitates suas, de quibus dicetur plene infra capitulo XXX, tandem fractus tantis malis exiuit urbem suam, uelut si fortuna locorum non sua premeret eum; et diu errando tandem peruenit in Illirium, quae prouincia nunc dicitur Sclauonia, cum Hermione uxore sua, qui iam grauati aduersis et senio, dum rememorant infortunium suae domus et suos praeteritos labores, et originem Thebarum infelicem, ita loquendo, Cadmus coepit extendi in longum uentrem tamquam serpens, et sensit squamas crescere indurata cute sua, et terga nigra uariari uiridibus guttis; et sic pronus cecidit ad terram in pectus suum, et crura copulata in unum coeperunt subtiliari in rotundam et acutam caudam. Et dum inuitaret uxorem ad amplectendum se, antequam totus conuerteretur in serpentem, lingua cum qua loquebatur subito scissa est in duas partes, et uolens quaerelari coepit sibilare. Uxor uero Hermion percutiens sibi pectus manu, exclamabat et dolebat de ista horribili transmutatione, et rogabat fieri similis illi, ut sic semper esset in eadem sorte secum; et sic factum est, et ambo serpentes per terram intrauerunt secreta syluae oppositae. Et concludit Ouidius quod ambo facti sunt serpentes placidi, nec fugiebant hominem quia meminerant suae naturae prioris. Ueritas autem istius fictionis est, quod Cadmus impatiens tot infelicitatum suarum cum Hermione uxore sua recessit de suo regno Thebarum, et finaliter petens Sclauoniam intrauit solitudinem; ideo dicuntur facti serpentes, quia syluestres facti more serpentum habitauerunt in syluis longe ab omni consortio hominum, et eorum mors et finis ignorata fuit. Et hic nota quod autor potius facit mentionem de ista transformatione, quia habet aliquam similitudinem cum illa quam facturus est statim, si bene consideras hanc et illam. Ad intelligentiam secundae fictionis est sciendum, quod, sicut scribit idem Ouidius in U maioris circa finem, Arethusa fuit quaedam nympha de Arcadia regione Graeciae, una ex uirginibus Dianae pulcerrima; quae cum semel reuerteretur a uenatione fatigata calore et labore magno, peruenit ad fluuium Alpheum lucidum et lentum, et uidens locum umbrosum salicibus et populis spoliauit se, et nuda coepit se lauare et natare per aquam. Et ecce Alpheus deus illius fluminis ueniens de sub undis coepit uocare eam. Illa territa, quia non cognoscebat uirum, statim aufugit; ille insecutus est eam ardentius: post longam fugam Arethusa ex timore coepit sudare, et subito resoluta est tota in aquam, quae intrauit terram apertam miseratione Dianae; et continuo Alpheus conuersus in aquam propriam admiscuit se sibi, et sic ex duabus aquis facta est una. Ueritas autem istius fictionis est ista, quod, secundum quod testantur fere omnes autores, Arethusa est fons famosus in Sicilia apud ciuitatem Syracusarum, et Alpheus est fluuius in Graecia apud ciuitatem Elydem et montem Olympum, cuius aqua dicitur peruenire in Siciliam et admisceri Arethusae fonti, sicut manifestis indiciis apparet quod purgamenta deiecta in Alpheum aliquando inueniuntur in Arethusa. Et hic nota quod autor facit praecipue mentionem de Arethusa, quia mirabile uidetur quod aqua ueniat de Graecia in Siciliam sub mari, quod non admisceatur aquae salsae amarae, sicut dicit Uirgilius libro Bucolicorum. His breuiter praemissis est redeundum ad literam. Autor imponit silentium Ouidio, dicens: {Ouidio taccia di Cadmo}, rege Thebarum, {e d'Aretusa}, fonte Syracusarum. Et uide quod haec est maior audacia quam prima; quia Ouidius fuit optimus magister transformationum, quas quasi omnes collegit in unum in suo maiori, qui liber ob id intitulatur Methamorphoseos, idest, liber transformationum. Et reddit causam quare Ouidius debeat modo tacere et non gloriari de suis transformationibus, dicens: {chè}, idest, quia, {io non l'inuidio}, imo potius ipse potest inuidere mihi, {se conuerte quello}, scilicet Cadmum, {in serpente}, cum uxore sua simul, {e quella}, scilicet Arethusam, {in fonte}, simul cum Alpheo amatore eius, {poetando}, idest, poetice fingendo;
|
||
|
||
{Ma se.} Hic autor ex praemissis arguit, quod male deberet succedere Florentiae; unde auguratur sibi infelicitatem de proximo euenturam, ostendens quod non erit diu impunita: uel reflectit se ad suam uisionem principalem, in qua fingit se praeuidisse quidquid scribit. Et uult breuiter dicere, quod si eius uisio non fuit uana, Florentia cito luet poenas suorum scelerum propter mala euentura, quae optant sibi multi. Dicit ergo: {ma tu}, scilicet Florentia, {prouerai}, uel secundum aliam literam, {sentirai di qua da picciol tempo}; hoc est dicere, in breui; {di quel che Prato, non ch'altri, t'agogna}. Quasi dicat, de eo malo, quod uicini tui, subditi tibi, latrant contra te, imprecando tibi magna mala. Est enim Pratum nobile castrum inter Florentiam et Pistorium, cuius habitatores male contentabantur de dominio florentinorum; et sicut est de more subiectorum, optabant illis destructionem uel depressionem. Et dicit: {non ch'altri}, idest, nedum extranei, et inimici tui, sicut pisani, aretini, et alii multi. Et hic nota quod aliqui ignoranter dicunt, quod autor nesciuit quid dixerit, quia ab isto tempore citra Florentia de die in diem semper fuit in magno flore, et multum extendit alas potentiae suae supra uicinos suos; ergo non in breui euenerunt ea, quae sui uicini et aduersarii imprecantur sibi. Ad quod potest responderi quod ista praenuntiatio iam erat uerificata, quando autor ista scribebat; quia per ea tempora, quibus autor exulauit a patria, multa et magna mala euenerunt illi urbi, sicut bella ciuilia, incendia, spolia, et alia magna dispendia et scandala. Et ut uideas quod de proximo ista mala euenerint, uolo te scire, quod in MCCCIII cardinalis de Prato praedictus, nomine Nichola, uir astutissimus et sagacissimus, parum diligens florentinos, missus Florentiam a papa Benedicto XI qui successit magnifico Bonifacio, uolebat pacificare florentinos tunc discordes; sed non ualens concordare eos, dixit: *Ex quo non uultis benedictionem, remanete cum maledictione*: et excommunicauit ciuitatem. Anno sequenti, cum speraretur quod dictus cardinalis poneret pacem inter ciues, florentini, secundum eorum morem antiquum, kalendis maii fecerunt magnum festum; et unusquisque certatim conabatur facere noua spectacula. Inter alios illi de burgo sancti Floriani fecerunt proclamari publice, quod quicumque uellet scire noua de alio mundo, deberet uenire kalendis maii ad pontem Carrariae; et in Arno flumine ordinauerunt solaria super barcis et nauiculis. Et fecerunt quamdam simulatam repraesentationem inferni cum ignibus et aliis poenis et suppliciis; et homines transfiguratos, et daemonia horribilia et alios nudos sub specie animarum. Et uidebantur daemones iniicere animas inter ista uaria et crudelia tormenta cum maximis clamoribus et horrendis stridoribus uisu et auditu. Nouitate cuius spectaculi totus populus concurrit ad uidendum. Unde pons Carrariae, qui tunc erat de lignamine, onustus multitudine magna nimis, cecidit in Arnum cum his, qui erant desuper. Ex quo multi mortui sunt et suffocati, et multi destructi de persona; ita quod ludus fictus conuersus est in rem ueram. Nam multi, qui spectabant infernum simulatum, iuerunt ad infernum uerum, et sciuerunt noua de alio mundo, iuxta proclamationem banni; et facti sunt ueri planctus et stridores morientium, percussorum, et eorum, qui stabant ad uidendum, quia quilibet habebat, uel habere credebat ibi filium, fratrem, uel consanguineum, aut amicum. Et hoc fuit augurium alterius maioris damni de proximo euenturi ipsi ciuitati. Nam eodem anno factum est bellum ciuile in Florentia inter Albos et Nigros. Et cum essent omnes sub armis, et Albi quasi essent uictores, quia dominus Cursius de Donatis non impediebat se, tum quia erat podagricus, tum quia erat discors cum magnatibus de sua parte Nigra, permisit Deus, quod incendium corporale extingueret incendium animorum et furorem ciuium. Nam flagrante rumore quidam de Abbatibus nomine Nerius, clericus, prior sancti Petri in Scharadio, uir sceleratus et dissolutus, immisit ignem artificialem primo in domos suorum consortium in horto sancti Michaelis; et fuit tam furiosus ignis, quod flante austro arserunt domos multarum clarissimarum familiarum de terra illa; et in summa tota melior pars ciuitatis arsit. Et fuerunt circa duo millia ducentae domus. Damnum thesaurorum, mercantiarum, et cararum suppellectilium fuit inaestimabile, et illud, quod non cremabatur, capiebatur manibus praedonum, quia continuo pugnabatur in multis partibus ciuitatis. Ex quo multae familiae, progenies, et societates fuerunt desolatae, et uenerunt ad inopiam ex dicto incendio et praeda; et haec pestis accidit Florentiae die decima iunii. Et ex hoc Caualcantes, qui erant tunc potentissimi, perdiderunt statum, et Gerardini, qui erant caporales illius sectae, fuerunt banniti tamquam rebelles. Ex praedictis igitur satis patet, quomodo magna mala cito uenerunt super Florentiam, secundum quod optauerat sibi ille de Prato; et sicut dicebam, autor potuit habere respectum ad ista et alia mala, quae illa ciuitas passa erat tempore suo. Et si habuit respectum ad futura, adhuc bene dixit, quia tempus, quod uidetur longum quantum ad uulgares, est breue apud astrologos. Et autor loquitur multum prudenter et caute, quia dat tempus incertum, et quia loquitur additionaliter, dicens: {se presso al mattin del uer si sogna}, quasi dicat: si aliquid uerum somnium fit circa mane in aurora diei, qua hora maxime solent fieri somnia uera, quasi dicat: si uerum uidi in somnio meo, quod feci illucescente die, quod descripsi primo capitulo Inferni, ubi dixi: {Tempo era dal principio del mattino}.
|
||
|
||
{E qual.} Hic autor describit motum illarum animarum per unam nobilem comparationem, quae, quia uidetur obscura, ad illius claram cognitionem oportet percurrere longam historiam. Est igitur sciendum pro euidentia quod de Elia et Eliseo tractatur multum diffuse tertio libro Regum uersus finem, et libro quarto circa principium. Fuit ergo Elias propheta mirabilis et singularis, quia solus fuit uerus propheta diebus suis, et miracula multa et magna fecit, qui claruit tempore Achab regis Israhel in Samaria. Fuit et Elias uir magnae sanctitatis et autoritatis, pilosus corpore, indutus pellicia. Hic Elias tempore magnae siccitatis quae durauit per triennium, cum fames magna esset intra urbem, de mandato Domini exiuit in solitudinem, ubi corui soliciti pauerunt cum pane et carnibus; deinde post triennium reuersus de praecepto Domini uenit ad Achab regem, qui uidens eum dixit: nonne tu es ille qui conturbas Israhel? Cui Elias audacter respondit: non ego turbaui Israhel, sed tu et domus patris tui, qui dereliquistis mandata Domini seruientes idolis. Et petiuit Elias ut, conuocato Israhele, conuocaret quadringentos quinquaginta falsos prophetas in monte Carmeli; quo facto conuenit cum illis ut bouem occisum ponerent super struem lignorum, et ipse similiter poneret alium bouem; et cum illi prophetae diu inuocassent nomen Dei sui incidentes se cultellis et lanceolis iuxta morem eorum, non fuerunt exauditi. Deinde Elias orauit ad Dominum, et continuo descendit ignis Domini de coelo qui uorauit carnem, ligna et omnia. Hoc facto Elias cum magno clamore et fauore populi fecit capi omnes prophetas quadringentos quinquaginta, et illos tractos in torrentem Cison interfecit omnes, ita quod unus non euasit; deinde restituit pluuiam tam diu expectatam et denegatam propter peccatum idolatriae. Tunc Iezabel regina uxor Achab, audita morte prophetarum, iurauit quod faceret simile de Elia; propter quod Elias, cedens furori et minis reginae iratae, recessit longe in desertum, cui Dominus praecepit, ut inungeret Eliseum in prophetam. Eliseus de Abella inuentus arare terram, tractus ab aratro per Eliam secutus est eum et ministrabat ei. Mortuo autem Achab in praelio regnauit Ochozias filius eius pro eo in Israhel duobus annis, et fecit malum coram Domino: post quem regnauit Moab, qui dum aegrotaret mittebat nuntios suos ut consulerent Belzebuch deum Acharon, si poterat euadere ab infirmitate sua. Elias autem ad praeceptum angeli Domini iuit in occursum nuntiis, et arguens eos dixit: nonne est Deus in Israhel? non descendet rex uester de lectulo, sed morte morietur. Quo audito rex accensus indignatione et ira misit unum ducem cum quinquaginta militibus, qui ascendens in uerticem montis, ubi sedebat Elias, dixit: homo Dei, rex praecepit ut descendas. Cui Elias respondens, dixit: si homo Dei sum descendat ignis de coelo et deuoret te et tuos quinquaginta; et statim factum est. Rex autem misit alium cum aliis quinquaginta, qui eodem modo cum suis ab igne deuoratus est. Iterum rex misit alium principem cum aliis quinquaginta, qui flectens genua sua coram Elia, rogauit humiliter ut misereretur eius. Tunc Elias de mandato angeli descendit et uenit ad Ochoziam regem, et denuntiauit sibi mortem, et sic factum est; et regnauit ioram frater eius pro eo, non enim habebat filium. Eo tempore accidit quod cum Dominus uellet leuare Eliam per turbinem, Elias uoluit dimittere Eliseum in itinere; sed Eliseus numquam uoluit dimittere eum. Iuerunt ergo ambo pariter, et quinquaginta uiri de filiis prophetarum secuti sunt eos, et steterunt e contra a longe. Cum ergo ambo peruenissent ad Iordanem, Elias accepit pallium suum, et cum illo inuoluto percussit aquas quae diuisae sunt, et transiuerunt ambo per siccum. Cum autem transissent, Elias dixit Eliseo: postula quid uis a me antequam tollar a te. Cui Eliseus dixit: rogo quod spiritus tuus propheticus duplicetur in me. Cum ergo sic irent, et eundo sermocinarentur, ecce currus igneus et equi ignei diuiserunt utrumque, et ascendit Elias per turbinem in coelum. Eliseus autem uidebat et clamabat: pater mi, pater mi, currus Israhel et auriga eius; et non uidit eum amplius, et scidit uestimenta pro dolore. Et leuato pallio Eliae quod ceciderat ei, percussit aquas bis, et diuisis aquis, secunda uice Eliseus retransiit Iordanem solus sicco pede, quem primo transiuerat sociatus cum Elia. Eliseus ergo, remanens post Eliam cum spiritu duplicato, multa miracula fecit; deinde ascendit in Bethel, et cum ascenderet per uiam, pueri parui egressi sunt de ciuitate, et illudebant ei dicentes: ascende, calue: qui uidens eos maledixit eos in nomine Domini; et continuo duo ursi egressi de saltu lacerauerunt ex eis quadraginta duos pueros. Et ipse descendit deinde in montem Carmeli, et inde reuersus est Samariam, et multa miracula fecit: tandem cum exercitus magnus regis Syriae uenisset et obsedisset montem Carmeli ad capiendum Eliseum, mons apparuit puero suo plenus equorum et curruum igneorum; et omnes de exercitu percussi sunt caecitate, quos Eliseus duxit intra Samariam, et aperti sunt oculi eorum, et uiderunt se esse in medio Samariae; sed Eliseus noluit quod offenderentur; imo fecit dari eis comedere et bibere, qui libere relaxati rediuerunt in patriam. Eliseus adhuc alia uice liberauit Samariam ab obsidione syriorum, et multa alia miracula fecit, quae praetermitto causa breuitatis. Imo, lector, non fecissem tot uerba de istis duobus prophetis, nisi quia uidentur habere aliqualem conformitatem cum istis duobus poetis; nam isti duo poetae solitarii bene conueniunt cum istis duobus prophetis solitaris. Sicut enim isti prophetae multos uiderunt ignes deuorantes multos inimicos Dei; ita isti duo poetae uiderunt hic multos ignes deuorantes et cruciantes multos peccatores damnatos. Et sicut Eliseus propheta magnus discipulus Eliae prophetae magni amauit eum ardenter, et secutus est semper in omnibus periculis et laboribus, usque quo fuit raptus a conspectu eius; ita Dantes poeta magnus amauit Uirgilium poetam magnum, et semper secutus est eum usque quo Uirgilius fuit ablatus ab oculis eius. Et sicut propheta cum propheta ambulauit diu per planum et montem multa miracula faciens; ita Uirgilius cum Dante per syluam Inferni et montem Purgatorii multa miracula faciens. Et sicut Elias recedens ab Eliseo reliquit sibi spiritum prophetiae duplicatum; ita Uirgilius recedens a Dante reliquit sibi spiritum poesiae duplicatum, sicut patet clare intuenti librum istum Inferni, de quo Inferno Uirgilius pauca dixit, et confuse; et sicut patet in libro Purgatorii, de quo Purgatorio Uirgilius nihil dixit. Et sicut Eliseus dolebat et conquerebatur de recessu Eliae patris et magistri sui; ita Dantes multum doluit et conquestus est de recessu Uirgilii, sicut patet clare circa finem Purgatorii. His summatim collectis, nunc est ad literam descendendum, quam ordina sic: {ciascuna}, supple flamma, {se moue tal per la gola del fosso}, scilicet octauae bulgiae, quae tamquam gula deglutit istos, {che nessuna mostra il furto}, idest, animam ibi stantem absconditam more furti. Certe illi de bulgia praecedenti uorantur a serpentibus, quia furati sunt gallinas et alia uilia, sed isti uorantur ab ignibus, quia inuolauerunt magnas ciuitates et nobiles terras, sicut statim dicetur de Ulyxe, qui furtiue cepit Troiam cum equo simulato. Ideo dicit: {et ogni fiamma inuola un peccatore}, idest, tegit et celat unum astutum, ita quod inuolatur sicut inuolauit, {qual il carro d'Elia}, idest, qualem, {uide colui}, scilicet Eliseus, {che si uengiò}, idest, uindicauit illusionem sibi factam a pueris, {con gli orsi}, qui deuorauerunt pueros {al dipartire}, scilicet, quando recessit ab eo. Unde dicit: {quando i caualli leuorsi erti al cielo}, idest, quando equi ignei trahentes currum coeperunt surgere uersus coelum, adeo, {che nol potea seguir con gli occhi sì che uedesse altro che la fiamma sola}, a simili leuiter et uelociter, {sì come nuuoletta salir in su}. Et hic nota quod comparatio est consona facto; quia sicut Eliseus non uidebat nisi simpliciter flammam, Eliam uero uelatum illa flamma minime uidebat; ita Dantes alter Eliseus, nam fuit de Eliseis, ut alibi dictum est et dicetur, uidebat hic flammas simpliciter uolantes, sed non animas uelatas intra flammas. Et haec dicta sint de comparatione ista.
|
||
|
||
{Maestro.} Hic autor non contentus generali manifestatione Uirgilii, petit certiorari in speciali de uno igne eminentiore caeteris, qui gemino cornu tendebat in altum; quem ignem antiquum autor explicat per altam comparationem alterius ignis antiquioris summe memorabilis. Ad cuius cognitionem oportet breuiter succingere longum thema, quod diffusius et proprius narrabitur Purgatorii capitulo.... Est ergo sciendum quod, sicut scribit Statius in suo Thebaidos, et Seneca in suis tragoediis, Eteocles et Polynices fuerunt fratres et filii OEdipi regis Thebarum qui genuerat eos ex Iocasta matre sua, quam per errorem duxerat in uxorem, et errore recognito excaecauerat se ipsum pro dolore et pudore, et uiuebat sub terra in continuo planctu et moerore nolens amplius uidere coelum. Isti ergo filii, patre caecato, caecati cupiditate regnandi, miserunt sortem super regnum, et conuenerunt ut alter eorum regeret per annum, altero exulante. Sors ergo primo uenit super Polynicem, qui recedens a patria Thebarum accessit ad ciuitatem Argorum, et factus est gener regis Adrasti. Elapso anno cum Eteocles denegaret reddere regnum fratri suo Polynici, rex Adrastus socer, cum aliis septem regibus inclusiue uenerunt in obsidionem Thebarum, et ibi omnes uariis casibus perempti sunt praeter antiquum Adrastum, sicut Capaneus fulminatus, Amphiaraus absortus, Tydeus uulnere extinctus, Parthenopaeus sagiptatus, Ipomedon suffocatus. Unde ultimo Polynices UI rex prouocauit fratrem suum Eteoclem ad singulare certamen, frustra reuocante Adrasto. Eteocles uero impulsus exprobrationibus Creontis, qui usurpauit dominium post mortem ipsius Eteoclis, exiuit armatus extra ciuitatem contra fratrem et ambo sub oculis et lacrymis ciuium spectantium concurrerunt; nam senes dolebant se tam diu uixisse; matronae uero plorantes prohibebant paruulos suos uidere tam crudele duellum. Illi in primo concursu cum magno furore praecipitati sunt ab equis in terram, ubi uterque ardens odio, cupiebat sanguinem fratris, non curans effundere suum. Sed Polynices exul fortiori ira, quia fouebat iustiorem causam, impressit ensem alte in pectus fratris exprobrans simul illi perfidiam proditionis. Eteocles autem sponte permisit se cadere, et in medio ultimae mortis usus est fraude contra fratrem simulans se mortuum; et frater credens se uicisse leuauit manus ad coelum, et optabat eripere sibi arma. Eteocles autem qui reseruabat uitam in iram, postquam sensit illum uiuum inclinari super se, erexit gladium occulte, et laetus infixit in cor fratris. Tunc Polynices coepit clamare: uiuis ne adhuc, et adhuc uiuit ira tua, perfide proditor? Ueni mecum ad infernum, illic etiam repetam pacta; nec plura dixit, et cecidit super fratrem, et ipse grauis oppressit illum totis armis. Deinde cum Creon crudelis tyrannus, occupato regno Thebarum, uetuisset corpora interfectorum sepeliri, Argia filia regis Adrasti et uxor Polynicis, urgente amore uiri, uenit inter tot pericula ad campum hostilem adhuc sanguineum sola, nihil timens; et tandem sagaciter, inuento corpore uiri, fecit iustam querelam cum amarissimo planctu. Et ecce ex alia parte ueniebat Antigone miseranda soror istorum fratrum, quae furtiue recedens de ciuitate ueniebat cum igne ut cremaret corpora eorum. Ergo istae duae foeminae quae uenerant ad idem officium pietatis concorditer assumentes corpus Polynicis portauerunt ad Ismenum fluuium ibi propinquum discoloratum sanguine hominum; quo loco uiderunt modicum ignem, quod restabat a corpore Eteoclis quod iam cremauerat alius quidam. Et gauisae in planctu traxerunt ligna adhuc accensa ad corpus Polynicis, et continuo cum ignis primo tetigit membra fratris tremuerunt ligna, et nouus frater expulsus fuit a fratre, et factae sunt duae flammae resplendentes, et uterque ignis minaciter elongatus est alter ab altero. Tunc Antigone uirgo territa clamauit: nos suscitauimus iras mortuas, quia iste est alter frater: uiuunt odia, uiuunt iniqua odia, nec bello extincta sunt. His praeconsideratis, nunc est ad literam redeundum. Dicit ergo: {ripos'io, o maestro mio, io son più certo per udirti}, quasi dicat: non displicet mihi audisse a te quod intra flammas latent spiritus, quia ex hoc sum factus certior, tamen bene imaginabar quod sic esset; ideo dicit: {ma già m'era auiso che così fosse}, et ideo praesupponens hoc pro uero uolebam petere de uno igne habente duo capita in eodem corpore. Ideo dicit: {e già uolea dirti chi è in quel foco che uien sì diuiso di sopra}, scilicet in summitate, quia habet duas punctas; et declarat istum ignem bifurcatum per comparationem, dicens: {che par sorgere dalla pira}, idest, de rogo funerali, siue strue lignorum, {doue}, idest, in qua pira, {Eteocle fu miso}, idest, impositus cremandus, {col fratello}, scilicet, Polynice. Et hic nota, quod comparatio bene potest applicari proposito, quia sicut duo reges graeci Eteocles et Polynices, quorum alter fuit fortis, alter fraudulentus, cremati sunt uno igne, qui diuisus est in duos apices; ita isti duo reges graeci, Diomedes et Ulyxes, quorum primus fuit fortissimus, secundus uero astutissimus, hic cremantur eodem igne, qui similiter diuisus est in duas flammas; sed primi fuerunt diuisi et discordes animo; isti uero concordes et uniti animo.
|
||
|
||
Et ultimo Uirgilius tangit tertium genus astutiae qua usus est Ulyxes simul cum Diomede, quia scilicet rapuit Palladium, sine quo Troia dicebatur esse inuincibilis. Ad quod sciendum quod Ilus fuit quartus rex Troiae post Dardanum, cuius tempore dicitur cecidisse de coelo una imago super arcem Palladis, qua reperta, troiani miserunt ad Apollinem delphicum pro responso; et responsum est quod, quamdiu duraret illaesa ista imago, Troia semper esset inexpugnabilis: ideo cum summa diligentia diu custodita fuit apud sacerdotem Palladis. Ulyxes, hoc scito, simul cum Diomede furtiue ingressus arcem tempore noctis rapuit Palladium, custodibus arcis truncatis. Aliqui tamen uolunt quod corruperit pecunia sacerdotem custodem templi, et sic obtinuerit Palladium. Dicit ergo: {e pene ui si porta}, scilicet intra eamdem flammam, {del Palladio}, idest, de simulacro Palladis fatali Troiae. Fuit etiam Palladius quidam autor romanus qui tractauit de agricultura: et hic oritur dubitatio, quomodo Palladium ergo peruenit ad manus Eneae si Ulyxes et Diomedes habuerunt ipsum? De hoc multi multa dicunt; sed, ut scribit Plinius, Eneas postquam peruenit in Italiam ad ciuitatem Laurenti, ubi tunc regnabat rex Latinus, recepit Palladium a Diomede. Constat enim apud omnes autores quod Diomedes post excidium Troiae uenit in Italiam; unde Uirgilius scribit, quod Turnus implorauit auxilium a Diomede contra Eneam, nec obtinuit. Nota etiam quod autor merito fingit Uirgilium ista narrare, quia Uirgilius ista describit, quem autor nititur imitari. Nota etiam quod excidium Thebarum fuit parum ante excidium Troiae. Nam Tydeus fortissimus pater fortissimi Diomedis fuit in bello thebano, et Capaneus fuit in bello thebano, cuius filius Stelenus fuit in bello troiano cum Diomede, Ulyxe et aliis regibus graecorum, qui militauerunt sub Agamemnone imperatore exercitus. Unde Homerus libro IU Iliados introducit Agamemnonem, qui dicit contra Ulyxem: Et tu uulpine ficte dolis malis.
|
||
|
||
{La terra che fe già la lunga proua.} Hic autor describit aliam ciuitatem Romandiolae, scilicet Forliuium, quae est quodammodo situata in medio Romandiolae, maior aliis; quae quia habet gentem bellacem, et iste comes habuerat diu principatum ibi, et magna bella fecerat; ideo in descriptione eius inserit singularem uictoriam, quam hic comes cum forliuiensibus habuerat. Ad intelligentiam autem huius literae est praesciendum, quod anno Domini MCCLXXXII papa Martinus III de Turso, de regno Franciae, misit in comitem Romandiolae quemdam dominum Iohannem de Apia uel de Ipa, militem strenuissimum armorum, quo nullus erat bellicosior in Francia. Erat tamen impar sagacitatibus romandiolorum, ut eriperet Romandiolam de unguibus comitis Guidonis de Montefeltro, qui tunc erat ibi fortis et potens pro parte ghibellina. Hic ergo Iohannes cum nobili exercitu gallorum et italicorum ingressus prouinciam, primo recepit Fauentiam datam sibi, et ibi moram faciens, faciebat acre bellum contra Forliuium, et credidit habere ciuitatem per proditionem, quam non poterat habere per obsidionem. Cuius tractatum ordinauit comes Guido, qui acutissimus bene cognoscebat temeritatem gallorum. Et, ut breuiter dicam, Iohannes kalendis maii cum gente sua uenit Forliuium de mane tempestiue ante diem credens habere ipsum; et sicut erat ordinatum per comitem Guidonem, fuit datus sibi introitus unius portae. Iohannes igitur intrauit cum parte suae gentis, et partem dimisit extra, dato ordine, quod si expediret, succurrerent ingressis; et si casus aduersus accideret, mandauit, quod omnes glomerarentur in quodam campo sub umbra unius magnae quercus. Ordine dato, comes Iohannes cum francis percurrit ciuitatem sine resistentia. Comes autem Guido, conscius facti, cum tota gente sua exiuit ciuitatem, et inuasit animose illos, qui erant sub quercu, et faciliter fudit. Iohannes, qui intrauerat Forliuium, credens esse dominus, diripiebat interim ciuitatem et milites occupabant sibi quisquam domicilia. Et continuo comes Guido reintrauit Forliuium, dimissa parte sua et gente pedestri sub quercu, turmatim conglobata ea forma, qua steterat primo gens francorum. Tunc comes Iohannes, qui credebat libere habere ciuitatem, uisis hostibus, totus stupefactus est et territus. Et quicumque de gente franca poterat recurrere ad equum, fugiebat extra ciuitatem, et recurrebat ad quercum, credens ibi inuenire suos, et incurrebant manus hostium, a quibus erant caesi. Et capti similiter illi, qui remanserant in ciuitate, trucidabantur omnes: et sic magna sagacitate comitis Guidonis pulcra et magna gens gallica fuit destructa. Et multi nobiles et magnates italici ceciderunt in conflictu; inter alios fuit unus comes, Tadeus de Montefeltro, consanguineus comitis Guidonis; sed erat infestus ei propter litem, quam habuerat secum super haereditate; et Thebaldellus, qui aperuit Fauentiam, quando dormiebantur, et plures alii. Iohannes de Apia tamen cum paucis euasit; et ita delusus et desertus reuersus est Fauentiam. Papa Martinus iratus misit nouas gentes equestres et pedestres ad comitem Iohannem, qui recuperauit Forliuium anno sequenti de mense maii, et diruit omnem fortiliciem; comes uero Guido recessit de Forliuio. Sic ergo patet quomodo ingenium comitis uicit uires fortissimi bellatoris, licet tandem succubuerit uiribus ecclesiae. Nunc ad literam: autor describit istam terram ab ista magna strage et dominatione eius. Et uult breuiter dicere, quod illa terra erat tunc subdita Ordelaffis nobilibus de Forliuio, quorum familiam dat intelligi per signum, unde dicit: {la terra}, scilicet Forliuium, {che fe già la lunga proua}, quia diu steterat in continentia. Est enim natio forliuiensis magis prompta ad rebellionem, et tardior ad deditionem, quam alia gens Romandiolae, ut probatum est in multis bellis. Et dicit: {e di Franceschi sanguinoso mucchio}; nam ut aliqui scripserunt, comes Iohannes habuit in isto praelio circa octingentos equites, de quibus facta est miseranda strages. Scio quod aliqui aliter scribunt istam pugnam; sed illa, quam praemisi, uidetur mihi uerior, et magis consona moribus comitis Guidonis; {sotto le branche uerdi si ritroua}, idest, sub potestate Ordelafforum, qui habent pro signo leonem uiridem a medio supra in campo aureo, cum quibusdam listis a medio infra, quarum tres sunt uirides, et tres aureae; et tunc regebat Sinibaldus. Et nota quod autor praetermittit Forumpopilium, quod erat sub eodem dominio, quia erat ciuitas paruula, et iam declinabat; quam diebus istis dominus Sabinensis legatus ecclesiae funditus euertit et transtulit Bretenorium.
|
||
|
||
{La città.} Hic autor describit duas alias ciuitates Romandiolae, scilicet Fauentiam et Imolam a Domino suo. Et uult sententialiter dicere, quod Maghinardus Paganus regit Fauentiam; sed ad euidentiam istius literae oportet breuiter praescire quod Maghinardus praedictus fuit nobilis castellanus in montibus supra Imolam; qui sua probitate et felicitate ex paruo castellano factus est magnus dominus in Romandiola, ita quod habuit tres ciuitates, scilicet Forliuium, Fauentiam et Imolam, sed non omnes simul. Unde est sciendum, quod in MCCXC Stephanus de Dinazano romanus, comes Romandiolae pro papa, fuit captus in ciuitate Rauennae ab illis de Polenta die decima secunda nouembris; propter quod Maghinardus Paganus cepit ciuitatem Fauentiae, et bononienses continuo subito cursu ceperunt ciuitatem Imolae, et rapuerunt steccata, et planauerunt foueas. Post haec papa misit comitem Bandinum de comitibus Guidis de Romena, episcopum aretinum, qui reduxit terras ad obedientiam per pacem et concordiam. Anno uero sequenti die uigesima tertia decembris, die dominica, de nocte dictus Maghinardus cum quibusdam nobilibus, furto accepit ciuitatem Forliuii, in qua cepit comitem Aghinolfum de Romena fratrem dicti episcopi; deinde obsedit Caesenam, ubi erat ipse comes Romandiolae. Post haec anno quinto, scilicet anno Domini MCCXCUI Maghinardus habens bellum cum bononiensibus propter Forliuium, quorum dominium tunc tenebant bononienses, fecit confoederationem cum Azone tertio marchione estensi, qui similiter parabat bellum contra bononienses, de quo dicetur plenius Purgatorii capitulo U. Et kalendis aprilis uenit cum exercitu contra Imolam, quam tenebant bononienses, ut dictum est; et cepit ciuitatem non sine magno damno et dedecore bononiensium, quorum cepit magnam multitudinem, quae tunc erat ibi circa quatuor milliaria. Nunc ad propositum: autor describit ipsum Maghinardum a signo suo, et duas ciuitates, quas tunc tenebat, a fluminibus suis, dicens: {conduce il leoncel dal nido bianco}, idest Maghinardus de Susinana, qui portabat leonem azurrum in campo albo, {la città di Lamone}, idest Fauentiam. Amon enim est fluuius, qui labitur iuxta Fauentiam, cuius uallis fertilissima est, {e di Santerno}, idest Imolam. Santernus enim fluuius labitur iuxta Imolam et oritur in alpibus Apennini, qui olim uocabatur Uaternus, sicut scribit Plinius in naturali historia. Et hic nota, lector, quod Imola olim uocata est Forum Cornelii. Unde Augustus in cosmographia, quam fecit fieri de toto orbe, numerat Forum Cornelii inter ciuitates famosas, sicut scribit Albertus magnus in suo libello de Natura loci. Ideo autem sic dictum est, quia a Cornelio romano de clarissima familia Corneliorum, de qua fuerunt illustrissimi Scipiones, aedificatum est. Postea autem mutato nomine dicta est Imola ab imolando, quando conuersa est ad fidem, unde dictum est: *imola Deo sacrificium laudis*; ab imolo ergo optimo uerbo, quo frequenter utimur orando ad Deum, ut dicit ecclesia, praesertim in diebus pontificalibus: *cum pascha nostrum imolatus est Christus*, Imola denominata est. Haec siquidem parua ciuitas saepe magna et nobilia producit ingenia; sed ne suspectus testis uidear in causa propria, audi breuiter quod dicat Magister Legendarum: *sunt, inquit, Cornelienses ingenio sagaces, facundia eloquentes, uiribus fortes, animis audaces, catholica fide pollentes* etc. Et aduerte quod autor ponit istas duas ciuitates simul, quia eo tempore erant sub uno dominio Maghinardi; et sunt ualde propinquae per paruam distantiam octo milliariorum.
|
||
|
||
Et subdit autor unum, quod uulgo uidetur cedere, ad infamiam illius Maghinardi, scilicet quod erat ghibellinus in Romandiola, et guelphus in Tuscia; unde dicit: {che muta parte da la state al uerno}. Hoc pro tanto dicit, quia Romandiola magis respicit septemptrionem, ideo est magis frigida; Tuscia uero magis respicit meridiem, et per consequens magis calida. Et hic nota, lector, quod non miror, si unus de Calabria non intelligit istud capitulum, cum ipsi habitatores prouinciae saepe ignorent facta domestica, quae sunt gesta in gremio patriae. Unde uolo te scire, quod iste Maghinardus tyrannus fuit de natione paganorum ghibellina in Romandiola, et ubique; sed cum florentinis erat guelphus, et inimicus omnium inimicorum eorum, siue essent guelphi, siue ghibellini; et in omnibus bellis, donec uixit, fuit in obsequium et subsidium florentinorum. Hoc autem non fecit Maghinardus sine iustissima causa, quoniam pater eius, nomine Paganus, tempore mortis, relinquens puerum pupillum cum multis et magnis inimicis uicinis, scilicet Ubaldinis, comitibus Guidis, et aliis dominis Romandiolae, dimisit eum sub custodia et tutela communis Florentiae, a quo fuit bene custoditus et educatus; ideo ista de causa erat gratus et fidelis communi Florentiae, quod bene probauit in conflictu apud Bibenam, in quo ita attritae sunt uires partis ghibellinae.
|
||
|
||
{Lo principe.} Hic comes ostendit, quare Bonifacius requisiuerit eum, et ad quid; et dicit, quod ad gerendum bellum contra Columnenses. Ad cuius rei intelligentiam oportet primo scire, quod anno Domini MCCXCUII, grauis seditio orta est Romae. Nam papa Bonifacius, qui conceperat implacabile odium contra illos de Columna, quia Iacobus et Petrus duo cardinales de illa familia fuerant contrarii electioni eius; et quia Sciarra de Columna robauerat quasdam salmas sui thesauri, mandauit, ut illi cardinales, deponerent capellos, insignia cardinalatus. Quos, cum non parerent, et caeteros illius familiae priuauit omnibus beneficiis et honoribus. Eorum palatia in urbe fecit dirui, castella oppugnari, et capta aequauit solo, uel tradidit Ursinis, ut redderet eos infestos Columnensibus. Et bannita cruce contra eos, obsedit ciuitatem Nepesinam, quam tandem habuit cum certis pactis. Deinde non ualens capere Praeneste ciuitatem inexpugnabilem, habito consilio audiuit, quod comes de Montefeltro, qui erat in ordine minorum, solus poterat facere ipsum compotem uoti, misit pro eo, rogans et suadens, ut esset dux belli contra cardinales sibi aduersos; quod cum constanter negaret, dixit Bonifacius: saltem me instruas, quomodo eos subiicere possim. Tunc ille: multa promitte, pauca serua de promissis. Bonifacius inuentis mediatoribus dixit, se misericordia usurum, dummodo facerent illud quod deceret magnitudinem animi et status sui. Cardinales continuo exhilarati, assumpta ueste nigra, miserabili uultu et habitu, supplices ad pedes eius procubuerunt, suam culpam confitentes, et ueniam implorantes. Bonifacius illis increpatis promisit impunitatem, immo restitutionem in integrum. Petiuit Praeneste et obtinuit. Qua euersa fecit fieri ciuitatem in plano, quam uocauit ciuitatem papalem. Deinde nobilem et potentem uirum Zannem de Cecano, attinentem eorum, subito captum, duro carceri mancipauit. Quare cardinales territi fugientes latuerunt per aliquot annos apud amicos eorum, ita ut omnino nesciretur, utrum uiuerent, quia non audebant apparere aut se nominare. Papa illos tamquam iterum rebelles et relapsos, infra annum banniuit: caeteri de familia Columnensium dispersi sunt per regiones diuersas, usque quo Bonifacius fraude captus qua ceperat alios, per Sciarram de Columna, finem uitae infeliciter terminauit. Nunc ad literam. Dicit comes: {Lo principe de' nuoui Farisei}, idest, papa, caput praelatorum et clericorum, quos autor uocat nouos pharisaeos metaphorice, {auendo guerra presso a Laterano}, idest, cum Columnensibus quorum domus sunt iuxta Lateranum. Et aggrauat istud bellum, tamquam iniustum, dicens: {e non con saracin, nè con giudei}, quasi dicat, imo cum christianis, cum quibus misericordius erat agendum. Et declarat suum dictum, dicens: {chè ciascun suo nemico era cristiano}. Et si quis dicat: quamuis essent christiani tamen bene meruerant, hoc remouet comes, dicens: {e nessuno era stato a uincer Acri}, quasi dicat: nullus eorum iuuerat infideles, cum mercimoniis conferendo eis lucra uel commoda aliqua, in quibus causis praelati solent procedere contra christianos. Sed ne dimittam aliquid obscurum, debes scire ad claram intelligentiam istius literae crudele excidium ciuitatis Acon, quod breuiter fuit tale: anno Domini MCCXCI, Soldanus Babyloniae AEgypti, facto maximo apparatu, cum innumerabili exercitu transito deserto, uenit in Syriam, et obsedit ciuitatem Acon. Causa autem huius obsidionis, sicut tulerunt multi et magni mercatores, qui fuerunt eo tempore ibi, dicitur fuisse talis. Satis constat, quod saraceni ante istud tempus abstulerant christianis ciuitatem Antiochiae, Tripolim, et alias terras, quas christiani tenere solebant ad maritimam. Quapropter Acon multum erat ampliata uiris et uiribus, quia alia terra non tenebatur in Syria per christianos; ita quod rex Hierusalem, rex Cypri, princeps Antiochiae, congregatio templi, hospitale sancti Iohannis, et aliae aulae, legatus papae, et praesides, qui remanserant ibi pro rege Franciae, et Angliae, omnes faciebant caput in Acri, unde erant ibi forte decem et septem dominia, et singula habebant iurisdictionem sanguinis; quod pariebat magnam confusionem. Eo tempore fuerat treugua inter christianos et saracenos; et in Acon erant plusquam decem et octo millia peregrinorum hominum signatorum cruce, qui deficientibus stipendiis dominorum et communium suorum coeperunt uiolare inducias, praedando et iugulando saracenos, qui ueniebant Acon, sub securitate treuguae, cum eorum mercibus et uictualibus: similiter ibant in praedam per loca circumuicina. Propter quod soldanus grauiter offensus, misit legatos ad res petendas, et puniendos uiolatores treuguae, sicut est de antiquo iure gentium. Sed negato iure, soldanus cum maximo potentatu uenit supra ciuitatem; unde eius exercitus occupabat per duodecim milliaria. Et cum multitudine gentium repleuit fossas profundas ex una parte, et ceperunt primum ambitum murorum, et secundum fecerunt cadere cum cuniculis et operibus; et ceperunt magnam turrim, quae uocabatur Maledicta. Sed cum toto hoc non poterat capi ciuitas, quia illud quod faciebant saraceni de nocte, christiani reficiebant de die, et obstipabant caueas cum saccis lanae et bombicis. Et magister generalis templi qui habebat custodiam, multa prudentia et probitate defendebat terram. Sed fato faciente fuit uulneratus in brachio cum una sagipta toxicata, cuius uulnere in paucos dies expirauit. Cuius morte christiani territi, facti sunt inordinati et discordes in defensione et custodia ciuitatis propter confusionem antedictam. Ex quo coeperunt omnes, qui poterant refugere, ad mare recedere. Ideo saraceni sine intermissione insistentes operi, intrauerunt ciuitatem cum furore, omnes trucidantes, omnia rapientes, et obduxerunt in seruitutem uiros et mulieres uiuentes. Et inter homines utriusque sexus sexaginta millia et ultra fuisse referuntur. Damnum rerum et personarum fuit infinitum: et in demum ciuitate sic spoliata, prostrauerunt moenia, et igne et ferro uastauerunt totam; ex quo christianitas tota recepit magnum damnum. Nam propter exterminium unius non remansit aliqua terra in Terra Sancta pro christianis. Et omnes nobiles urbes receperunt magnum praeiudicium propter bonum situm illius ciuitatis, quia erat in fronte nostri maris in medio Syriae quasi in centro mundi prope Hierusalem per septuaginta milliaria; et erat fons et portus omnium mercantiarum tam orientis quam occidentis, et omnis generis hominum mundi omnium idiomatum, ita quod erat quasi quoddam elementum mundi. Et nota, lector, quod istud non uidetur accidisse sine iusto iudicio Dei, quia haec ciuitas uelut sentina erat repleta omni genere sordidorum uitiorum, plusquam alia, quae tunc esset in orbe christiano. Nota etiam, quod haec ciuitas Acon, olim uocata est Ioppe; et olim capta et diruta fuit a Cestio duce romanorum tempore Neronis; deinde a Uespasiano duce eiusdem Neronis, sicut scribit Iosephus in libro de bello iudaico. Ex dictis igitur uidere potes, quod comes Guido uolens ostendere, quod Columnenses non commiserant tam acre delictum, ut tam dirum supplicium paterentur, dicit, quod nullus ipsorum fuerat praesens excidio Acon. His uisis nunc ueni ad uerbum principale: {nè guardò in se sommo officio, nè ordini sacri}, quia erat sacerdos et summus sacerdos, {nè in me}, supple, respexit, {quel capestro}, idest, illum funem beati Francisci, {che solea far li suoi cinti più macri}, scilicet fratres minores, qui solebant esse macriores, quam sint; et sic uide, quod comes tangit tria, quae non bene competebant rebus bellicis, scilicet summus pontificatus, et ordo sacerdotalis ex parte petentis, et habitus Francisci ex parte eius, a quo petebatur.
|
||
|
||
{Con quella.} Hic autor tangit tertium proelium magis modernum. Ad cuius intelligentiam oportet praescire, quod anno Domini MLXX Robertus Guiscardus filius Ricardi ducis Normandiae non habuit dominium paternum, sed dimissa haereditate Ricardo fratri suo primogenito, secundum consuetudinem regionis, tamquam magnanimus uoluit experiri uirtutem et fortunam suam; ideo pauper et egenus ueniens in Italiam appulit Apuliam. Quo tempore quidam Robertus Apulus erat dux Apuliae. Cuius Robertus Guiscardus primo factus est scutifer, postea probitate sua accinctus militia; pro quo multa uictoriose fecit, cum haberet bellum cum principe Salerni. Guiscardus itaque magnifice remuneratus, rediuit in Normandiam; et ostentans diuitias et delicias Apuliae, duxit equos froenatos aureis froenis et ferratos ferris argenteis. Propter quod multi nobiles animati cupiditate lucri et gloriae, secuti sunt eum. Ipse reuersus in Apuliam, fideliter pugnabat pro dicto duce Apuliae; et non post multum temporis Robertus dux Apuliae ueniens ad mortem, de uoluntate suorum baronum reliquit Guiscardum successorem in ducatu; et sic ducatum, quem dimiserat in Normandia, recuperauit in Italia. Robertus igitur accepta filia Roberti in uxorem, sicut promiserat, ui armorum subiugauit Apuliam, Calabriam, et totum regnum Siciliae, quod occupauerat Alexius imperator graecorum. Deinde succurrit ecclesiae, ueniens Romam in fauorem Gregorii UII contra Henricum IIII. Huius successores regnauerunt in Sicilia usque ad Henricum patrem Federici II. De Roberto Guiscardo plura dicentur Paradisi capitulo XUIII. Nunc ad literam; dicit autor: {con quella}, scilicet, gente, {che sentì doglie di colpi}, quia scilicet fuit trucidata, {per contrastare a Roberto Guiscardo}. Et hic nota quod Robertus non habuit magnam resistentiam in acquirendo Apuliam, quia apulii faciliter cesserunt sibi; sed in acquirendo Siciliam plus laborauit.
|
||
|
||
{Achitofel.} Hic autor noster per modum comparationis subtili arte subannectit alium scismaticum antiquissimum quii deliquit eadem culpa, et punitur pari poena secum. Et ad cognitionem claram istius oportet breuiter scire historiam quae scribitur secundo libro Regum ualde diffuse, cuius haec est summa. Dauid rex habuit filium primogenitum nomine Amon, qui infelix captus est amore sororis suae, quae dicta Thamar erat pulcerrima mulierum quae tunc essent in Hierusalem, et moriebatur propter ipsam; quare de consilio unius amici simulauit se aegrotum, et Dauid patrem qui uenerat uisitatum eum, rogauit, ut mitteret ad eum Thamar sororem suam, quae faceret sibi epulum. Quod cum factum esset Amon, remotis arbitris et clauso ostio, in secreto cubiculo illam nolentem et contradicentem uiolenter oppressit; sed flagitio perpetrato, statim amor conuersus est in odium maius, et ipsam fecit turpiter expelli. Thamar recedens in habitu moesto cum clamore et querela occurrit Absalon fratri suo uterino, qui, uisa re atroci, tace, inquit, frater tuus est; et dissimulauit factum per biennium cum magno odio occulto. Dauid autem contristatus ualde, noluit contristare spiritum Amon, quem diligebat ratione primogeniturae. Absalon, quando credidit fratrem oblitum iniuriae fecit conuiuium magnum in loco suo extra urbem, ad quod inuitauit patrem et omnes fratres; ad quod Dauid nolens accedere, misit ad preces Absalon Amon cum omnibus filiis, et in fine conuiuii, cum Amon esset temulentus, multi ministri ad hoc parati trucidauerunt Amon sicut mandauerat eis Absalon; et fugientibus fratribus suis prae timore, Absalon fugit in Syriam, ubi stetit tribus annis; tandem Ioab qui erat princeps militiae Dauid sagaciter reconciliauit Absalon patri suo, opera cuiusdam sapientis mediante, qui mansit duobus annis in Hierusalem in domo sua, quibus non uidit faciem regis, nec rex locutus est sibi. Sed Ioab compulsus ab Absalone, tantum fecit quod Dauid illum supplicantem recepit ad osculum pacis: et breuiter Absalon aspirans ad dominium conabatur adulationibus et promissis conciliare sibi corda omnium; deinde de licentia patris simulans se ire ad soluenda uota concitauit omnes tribus Israel contra patrem faciens se uocari regem, et traxit ad se Achitophel consiliarium Dauid. Cum autem rumor rebellionis peruenisset ad regem, timens furorem Absalon, recessit festinanter de Hierusalem cum sexcentis uiris electis; recedebat autem Dauid in habitu miserabili, cooperto capite et nudis pedibus, et totus populus qui erat cum eo plorans; et audiens Dauid quod etiam Achitophel quo tantum fidebat erat in coniuratione cum Absalon, rogauit Deum quod infatuaret consilium eius. Et cum Dauid ascenderet summitatem montis, in quo erat adoraturus Dominum Deum, occurrit sibi amicus nomine Chusi, cui Dauid persuasit ut non sequeretur eum, quia esset sibi ad onus, sed reuerteretur in Hierusalem et adhaereret Absalon, simulans se seruitorem eius, sicut fuerat Dauid, ut cum tali fraude posset dissipare consilium Achitophel, et indicare regi quicquid ageretur; et sic factum est. Absalon igitur in Hierusalem uoluit consilium Achitophel. Achitophel autem sua lingua fellea consuluit, quod Absalon intraret ad concubinas patris, quas Dauid reliquerat ad custodiam domus suae, ut omnis Israel, audiens quod filius maculasset thorum patris, confirmaretur cum Absalon, quia esset uere infestus patri suo. Absalon ergo tenso tabernaculo in solario coram uniuerso populo intrauit ad concubinas patris quae erant decem numero. Tunc enim consilium Achitophel reputabatur quasi consilium Dei, et cum erat cum Dauid, et cum erat cum Absalon. Deinde Achitophel dixit Absalon quod uolebat eligere duodecim millia uirorum, et persequi Dauid illa nocte, et opprimere illum fatigatum et imparatum, ut rege percusso reduceret populum fugientem ad ciuitatem, dicens: tu unum hominem quaeris, et omnis populus erit in pace. Et placuit sermo Achitophel Absalon et cunctis maioribus Israel; tamen Absalon fecit uocari Chusi, et interrogauit si deberet facere secundum consilium Achitophel. Chusi autem dixit, quod non erat bonum consilium Achitophel, illa uice dicens: tu nosti patrem tuum fortissimum habere fortissimos bellatores, qui saeuiet uelut ursa ereptis sibi filiis; sed consilium rectum mihi uidetur quod, congregato uniuerso Israel, tu sis in medio, et irruamus super eum ne euadat unus; et si Dauid intrauerit aliquam ciuitatem, obsidemus eam, et trahemus in fluuium, ita quod non inuenietur lapillus; et omnes uiri Israel plus laudauerunt consilium Chusi, cum tamen consilium Achitophel esset utilius: et haec omnia Chusi fecit significari Dauid, et dici quod nocte illa non staret in campis deserti, sed recederet ultra fluuium Iordanem. Dauid ergo transito Iordane uenit in castra, optimam et munitissimam ciuitatem. Achitophel autem uidens quod consilium eius erat spretum ascendit asinum suum et iuit in ciuitatem suam; et in domo sua ex ira et indignatione amaricatus suspendit se laqueo, sicut dignum erat. Absalon autem cum maximo exercitu ueniens contra patrem transiuit Iordanem et castrametatus est in terra Galaad. Dauid autem, considerato populo suo, constituit super eos tribunos et centuriones, et dedit tertiam partem exercitus Ioab, et alias duas partes duobus aliis ducibus; et ipse de consilio suorum remanens in ciuitate, mittens duces cum exercitu contra filium, mandauit ut in omnem euentum saluarent filium suum Absalon. Factum est autem proelium acre in monte Ephraim, et populus Israel caesus est a populo Dauid cum strage magna; nam uiginti millia hominum ex exercitu Absalon in acie ceciderunt, et fuga maxima facta est. Absalon autem fugiens supra mulo transiuit sub quercum densam et magnam, et caput eius adhaesit quercui, et illo remanente suspenso, mulus eius pertransiuit. Hoc autem nunciato Ioab accurrit cito et cum tribus lanceis transfixit cor Absalon; et cum adhuc palpitaret cucurrerunt decem iuuenes armigeri Ioab, et percutientes interfecerunt eum, sicut ipse decem concubinas patris maculauerat. Ioab autem reuocauit exercitum ne persequeretur populum fugientem, uolens parcere multitudini. Corpus autem Absalon proiecerunt in foueam grandem, et superiecerunt aceruum lapideum magnum nimis. Dauid autem expectans inter duas portas urbis, audita morte Absalon, prorupit in fletum magnum; et deambulans clamat: fili mi, Absalon, Absalon, fili mi; et in die illa uictoria conuersa est in luctum omni populo; tamen Ioab increpans Dauid retraxit eum in planctu. Nunc ad literam redeundo, dicit Bertramus confitens graue delictum suum: {Achitofel non fee più d'Absalone e di Dauid}, quasi dicat: non seminauit maius scisma inter Absalon filium et Dauid patrem, quam ego fecerim inter Iuuenem filium et Henricum patrem, {con maluagi pungelli}, idest, iniquis stimulis pungentibus prauarum suggestionum. Et hic nota quantum comparatio ista est propriissima per omnes partes sui: sicut de rege patre ad regem patrem, de filio regis ad filium regis, de consiliario prauo ad consiliarium prauum. Sicut ergo Absalon iuuenis pulcerrimus omnium deuenit ad bellum contra patrem suum Dauid opera Achitophel; ita Iuuenis placidissimus omnium deuenit ad bellum contra patrem suum Henricum opera Bertrami; et sicut par fuit culpa filiorum, ita par poena: nam sicut Absalon uictus transfixus fuit triplici telo ex quo mortuus est, ita Iuuenis uictus transfixus est hasta uel sagitta ex quo mortuus est; et sicut Dauid amare fleuit filium suum Absalonem quamuis rebellem, ita Henricus acerbe fleuit suum filium Iuuenem quamuis rebellem, et uterque autor rebellionis punitur pari poena; quia debes imaginari quod Achitophel incedit in ordine cum Bertramo del Bornio portans caput truncatum a corpore in manibus suis.
|
||
|
||
{Et elli.} Hic autor ostendit quomodo magister Grifolinus ita adiuratus ab eo, manifestauerit sibi istum secundum spiritum et alium primum quem iam nominauerat. Ad cognitionem igitur istius furiosi est breuiter referenda res turpis, quam Ouidius describit ualde diffuse X sui maioris, quae in effectu est ista: Cinaras fuit rex Paphi quae est insula Cypri, qui poterat dici felix, si numquam prolem habuisset; nam habuit filiam sceleratam nomine Myrrham, quae capta est illicito amore patris, et intus ardens igne occulto luctabatur secum more amantium quae arguunt pro et contra. Nunc enim dicebat: nonne alia animalia luxuriantur inter se sine ulla reuerentia sanguinis? nonne et multae gentes contrahunt coniugia cum consanguineis? et sic duplicatur amor asserens illas felices, quibus ista licebant, et damnans leges malignas quae prohibent illud quod natura permittit, dicens se felicem si nata fuisset in partibus illis. E contra autem recognoscens suum abhominabile scelus, deliberabat recedere a patria; sed ardor amoris retinebat eam, quia absens non potuisset uidere patrem, tangere, amplecti et osculari, sicut de more solebat. Et dicebat iterum intra se: an tu eris pellex matris, adultera patris, soror filii, et mater fratris? Interim Cinaras pater, cuius filiam multi quaerebant amatores, interrogabat Myrrham quem uellet in suum sponsum. Illa autem ardens amore et pudore non poterat dare responsum. Unde ille, credens hoc procedere a pietate, consolabatur et osculabatur eam; quae iterum interrogata respondit, se uelle uirum similem illi. Et pater non intelligens laudabat dictum. Illa uero adueniente nocte, non inueniens remedium furori suo, decreuit finire dolorem morte; et accipiens zonam suam suspendit ad trabem in camera sua, et applicans collo suo parabat mori; sed quaedam uetula nutrix eius, audito murmure, accurrit, et flens remouit laqueum a collo eius, adiurans eam ut diceret sibi causam desperationis. Illa autem stans cum oculis deiectis ad terram, non poterat dare uocem; et cum nutrix diceret inter exhortationes, quod pater et mater bene uolebant, Myrrha audito nomine patris, emisit suspirium a profundo pectoris; et uetula, adhuc instante et quaerente quem amaret, quia numquam pater hoc sciret, tunc Myrrha furibunda proiiciens se super lectum, coepit clamare: recede, precor, et parce misero pudori meo. Tunc uetula coepit blandiri et minari Myrrhae quod manifestaret patri suspendium eius, nisi ipsa manifestaret sibi suum amorem. Myrrha tamen, impediente naturali pudore, non poterat loqui, sed finaliter dixit cum dolore: O matrem felicem tali marito! Tunc nutrix sentiens flagitium damnabile, tota obstupefacta et tremens multa dixit ad excutiendum furorem ex animo amantis. Sed Myrrha maledicta disposita erat omnino mori, nisi optato potiretur amore. Nutrix uidens eius obstinationem iurauit per Deos coeli prouidere uitae suae; et fortuna praestitit causam delicto; nam tunc celebrabatur festum Cereris, in quo cautum erat quod omnis mulier abstineret sibi a contactu uiri per nouem noctes, et uxor Cinarae cum aliis iuerat ad festum; ideo nutrix, captata occasione temporis et loci, accessit ad Cinaram offerens se habere pulcerrimam puellam dignam amore eius; et illo interrogante quantae esset aetatis, dixit: est aequalis Myrrhae; et tempore noctis introduxit filiam in cameram patris sine lumine ne cognosceretur. Myrrha misera tremebat et gaudebat simul. Pater uero ignarus rei dicebat exhortans: ne timeas filia: et illa ad uelandum scelus uocabat eum patrem; quae concepit ex patre: et sequenti nocte et alias saepe rediuit ad eum, semper cauens ne furtum deprehenderetur. Tandem Cinaras, quia nitimur in uetitum, uolens scire quae esset ista, accepto lumine cognouit filiam et suum scelus; et obstupefactus subito eripuit ensem de uagina pendentem ad caput lecti. Myrrha uero fugiens beneficio noctis euasit. Et hic nota, lector, quod ista uidetur tota historia uera praeter finem, quia dicitur quod Myrrha fugiens peruenit in Arabiam, ubi conuersa est in arborem sui nominis quae producit myrrham. Ouidius tamen dicit quod non uult quod istum factum credatur; et si creditur credatur quod poena secuta est ad culpam. Unde ad detestationem tanti mali, fingit quod luna et alia sidera obtenebrata sunt quando Myrrha intrauit talamum patris loco matris. Ex praedictis ergo satis patet qualiter ista mulier fuerit infuriata, et digne punitur furore suo. Nunc ad literam; dicit autor: {et elli}, scilicet magister Grifolinus, {a me}, supple, dixit mihi ita dulciter adiuranti eum, {quell'èe l'anima antica}, quia istud scelus est antiquissimum, {di Mirra scelerata}, filia Cinarae regis Cypri, ubi semper fuit ardens luxuria conformis calori regionis; ideo dicit: {che diuenne amica al patre fuor del dritto amore}, scilicet, extra amorem naturalem honestum, qui est inter patrem et filium, incidit in amorem concupiscibilem damnatum et omni lege prohibitum.
|
||
|
||
{L'una.} Hic Adam nominat primo spiritum aegyptium a crimine calumniae, dicens: {l'una èe la falsa ch'accusò Ioseppo}. Ad intelligentiam claram istius literae est sciendum, quod haec pulcerrima historia scribitur ualde diffuse libro Genesis; tamen cum notissima sit, quia publice legitur in cathedris et uulgatur in pulpitis, ipsam breuissime summare curabo. Igitur Iacob, ut iam tactum est secundo capitulo huius libri, habuit duodecim filios, ex quorum semine descenderunt duodecim tribus Israel, quorum clarissimus fuit Ioseph, qui fuit undecimus filius patris ex Rachele, utrique carissimus; matri quidem, quia abstulerat opprobrium sterilitatis eius; pater uero diligebat eum prae caeteris, tum quia genuerat eum in senectute, tum quia mirabile ingenium pueri faciebat eum amabilem non solum parentibus, sed fecit eum gratissimum barbaris et regi crudelissimo. Sed quanto erat carior patri, tanto odiosior fratribus ex inuidia, quia singularius diligebatur a sene, et quia puer liberius accusabat fratres, et quia mirabilia somnia eius uidebantur praesagire seruitutem eorum, et illius magnam gloriam et imperium. Semel ergo Ioseph missus a patre ad uidendum fratres qui pascebant oues in deserto a longe, uenditus est ab eis mercatoribus qui ibant in AEgyptum triginta denariis; paruum certe praetium magni uiri, sed figura maioris pari praetio uendendi. Delatus in AEgyptum, iterum uenditus fuit eunuco regis Pharaonis nomine Putiphar, qui erat dux exercitus et magister militiae eius. Qui incredibilem gratiam inuenit in oculis domini sui, ita quod in breui praefecit eum domui suae et totae familiae; sed sicut dominus erat captus industria fidelis serui, ita uxor eius pulcritudine formae, quae, urgente flamma libidinis, quam accendebant otium et deliciae et suauis aspectus iuuenis et mariti castrati fastidium; captato loco et tempore cepit illum petens concubitum eius, sed cum nihil proficeret precibus, ultimo parauit uim. Ille autem inuictus subtraxit ab ea corpus et animum inuiolatum, relicto pallio in manibus eius, quo illa ceperat eum. Illa autem, magis accensa dolore repulsae et pudore, conuertit statim amorem in odium, et clamans conquesta est familiae, deinde uiro, quod uir hebraeus ipsam attrectare tentauerat, et sic ex impudentia audacis foeminae et zelotopia creduli uiri, Ioseph uir iustus iniuste traditus est carceri regali, in quo tamen diuina iustitia non deseruit eum. Nam princeps carceris fecit eum custodem omnium; elapso autem biennio rex Pharao fecit duo somnia, quibus uiderat septem uaccas pingues pulcras deuorari a septem macris et turpibus; et ita septem spicas plenas a septem uacuis et aridis. Et cum non posset habere interpretationem somniorum a suis sapientibus et auguribus, quidam pincerna regius, cui Ioseph in carcere exposuerat somnium de relaxatione sua, dixit regi, qualiter iuuenis hebraeus erat in carcere, qui forte interpretaretur somnia ista. Ioseph ideo de mandato regis adductus ad praesentiam eius aperuit ei, quod per somnia pretendebatur septennium ubertatis, ad quam continuo sequebatur aliud septennium sterilitatis; ideo prouidendum esse futurae fami remedio magnae copiae. Qua re Pharao credens hominem habere spiritum diuinum fecit eum praepositum totius regni, mandans ut tamquam sibi ab omnibus pareretur, et uocauit eum saluatorem mundi, et dedit illi uxorem aegyptiam. Ioseph ergo sublimatus cum magna prouidentia et diligentia sua conseruauit ita fruges in ubertate, et ita dispensauit in caritate, ut solus omnia ageret, et totam terram AEgypti regis faceret. Interim fames crescens et affligens omnes terras, inuasit domum Iacob, qui ex undecim filiis misit decem, retento minimo, nomine Beniamin, qui uenientes in AEgyptum secundo anno famis adorauerunt fratrem principem AEgypti, quem non nouerunt, cum iam excessisset trigesimum septimum annum. Ipse uero bene cognoscens eos, sed simulans uocauit eos exploratores; et tandem dato eis tritico, et praetio reposito in saccis, dimisit eos cum pacto ut ducerent ad se fratrem eorum pro obside. Pater autem his auditis repletus dolore et stupore conferens secum mortem Ioseph, quem fratres finxerant fuisse a fera pessima deuoratum, et carcere Simeonis et periculo Beniamin induratus decreuit non mittere puerum solatium senectutis suae. Sed consumpta annona, fame uincente amorem, misit cum planctu Beniamin cum fratribus, et pecunia duplicata; quibus Ioseph fecit conuiuium liberato Simeone, et inquisiuit de statu patris eorum. Quibus respondentibus ad singula, iterum fecit dari frumentum et reponi pecuniam in saccis, et insuper scyphum argenteum in sacco fratris minimi. Cum autem illi laeti et ignari rei recederent, capti sunt in uia, et tamquam rei furti reducti ad Ioseph, et inuento scypho fatebantur se dignos seruitute. Ioseph autem dicebat, quod solus Beniamin debebat remanere seruus eius; sed Iudas offerebat se, asserens patrem descensurum ad inferos, nisi puer expectatus reuerteretur ad eum. Ioseph autem non ualens amplius resistere naturali pietati, remotis arbitris, solus remanens cum undecim fratribus, cum planctu exclamans super eos dixit: Ego sum Ioseph; et consolatus est animos eorum stupentium nouitate rei, et trementium recordatione ueteris offensae. Et commisit eis, ut reducerent patrem in AEgyptum, quia adhuc restabat per quinquennium tempus famis et penuriae, missis muneribus regis ad eum, et curribus ad portanda necessaria in itinere. Iacob igitur repletus multiplici gaudio iuit in AEgyptum, cui Ioseph dilectissimus filius uenit obuiam, et illum receptum cum piis lacrymis perduxit ad regem. De cuius mandato positus fuit in optima regione AEgypti, ubi superuixit decem septem annis, et tandem defunctus est expletis centum quadraginta septem annis, et relatus est ad sepulcrum suorum in Ebron manibus filiorum suorum, ubi requiescebant cineres Isaac patris et Abraam aui. Ipse uero Ioseph centum decem annos in uita feliciter expleuit. Ad propositum ergo uidere potes ex narratis falsitatem, quam maligna mulier commisit in sermone et uerbis fictis in perniciem pudicissimi Ioseph, quem Deus per tot gradus malorum erexit ad tantam altitudinem ad salutem suorum.
|
||
|
||
{E l'idropico.} Hic autor ponit responsionem magistri Adae contra Sinonem; et quia Sinon obiecerat sibi crimen falsitatis monetae, cuius causa ipse est aeterne damnatus; ideo magister Adam obiicit sibi crimen falsi sermonis, cuius arte ipse cepit nobilissimam urbem Troiae. Et ad declarationem huius literae satis breuis oportet necessario scire longam fictionem, quam facit Uirgilius II Eneidos, per quam patebit aperte quis fuerit Sinon, et qualis fuerit equus quo tradidit Troiam graecis. Fingit ergo Uirgilius Eneam narrare reginae Didoni apud Carthaginem excidium Troiae. Narrat enim quod reges et duces graecorum fessi et fracti diuturno bello desperantes de uictoria fecerunt fabricari equum magnum de lignamine ad modum montis in honorem deae Palladis, et ostendentes se fecisse hoc ad placandam deam iratam contra eos, incluserunt in uentrem uiros electissimos, et simulantes recedere ab obsidione accesserunt ad insulam Tenedos ex opposito Troiae, et ibi latuerunt in insidiis. Troiani ex hoc credentes illos uere recessisse, apertis portis, coeperunt exire ciuitatem, et discurrere per uaria loca, ubi fuerant castra graecorum, et aliis suadentibus ut equus introduceretur in Troiam, aliis ut cremaretur uel praecipitaretur in mare; ecce quidam pastores troiani trahebant quemdam iuuenem manibus post tergum religatis. Hic erat graecus nomine Sinon, qui de industria sponte obtulerat se capiendum, ut sua fraude traderet Troiam graecis. Cunctis autem illudentibus Sinon coepit conqueri, et dicere: heu me miserum! quae terra, quod mare debet me recipere? quod refugium restat mihi, cum apud graecos non inueniam locum, et ipsi troiani offensi petunt supplicium et mortem meam? Troiani ad haec uerba placati coeperunt hortari ipsum, ut diceret quis esset, et quid iret faciendo. Tunc Sinon, quasi timore deposito, respondit cum magna arte: O rex Priame, ego referam tibi uera: ego non negabo me natum de gente graeca, et si fortuna fecit me miserum, certe non faciet me mendacem et uanum ipsa praua. Nescio si audisti aliquid de nomine et gloriosa fama Palamedis, quem innocentem graeci necauerunt sub nomine falsae proditionis, quia uetabat bella fieri contra troianos; nunc deplorant ipsum mortuum et priuatum uita. Ego fui socius et consanguineus eius missus ad eum a paupere patre meo a pueritia, et ego etiam habui aliquid nominis et honoris; sed mortuo Palamede afflictus ducebam uitam in planctu et dolore, conquerens de indigna morte innocentis amici: sed tamquam stultus tacere non potui, imo minabar me facturum uindictam si unquam haberem fortunam et redirem uictor ad Argos; et sic meis uerbis procuraui odium contra me, et ex hoc Ulyxes qui fuerat fraudulentus autor mortis Palamedis fuit semper mihi infestus, et inueniebat noua crimina contra me. Sed ego ad quid plura loquor minime uobis grata? Si uos habetis pariter omnes graecos odio, iam sumite poenas de me, ita uult Ulyxes; et Agamemnon et Menelaus emerent hoc praetio magno. Tunc troiani facti auidi, ignorantes fraudem et artem graecam, coeperunt exquirere causas. Sinon quasi trepidans coepit ficte loqui sub tali forma uerborum: graeci saepe toediati et fatigati longitudine belli uoluerunt recedere dimissa obsidione Troiae, et o utinam fecissent! sed aspera tempestas maris saepe detinuit eos, potissime postquam hic equus factus est. Graeci itaque dubii miserunt Eurypilum augurem magnum ad oraculum Apollinis ad sciendum quid esset agendum; ille reportauit tale responsum: o graeci, uos placastis uentos immolata uirgine, quando primo uenistis ad partes Troiae, et ita per sanguinem oportet uos quaerere reuersionem in patriam, et sacrificandum est anima unius graeci. Hac uoce publicata in uulgo, omnes exterriti sunt ualde, quia quilibet timebat sibi esse ille. Tunc Ulyxes protraxit in publicum Calchantem alium augurem magnum cum magno clamore petens quem dii sibi uolebant; et continuo, dicit Sinon, multi diuinabant mihi mortem. Calchas autem per quindecim dies tacuit, et absconsus noluit nominare aliquem; tandem compulsus magna instantia Ulyxis, dixit me esse immolandum: et continuo omnes assenserunt, ut eorum timor transferretur in mortem unius miseri. iam uenerat dies infelix, iam parabatur sacrificium supra caput meum. Certe ego dico uerum: ego rupi carcerem, et fugiens latui in ualle palustri tempore noctis, et sic liberaui me a morte expectans si forte illi recesserunt; nec habeo aliquam spem uidendi unquam antiquam patriam, dulces filios, et desideratum patrem, quos forsitan ipsi graeci cruciabunt et necabunt propter fugam meam, et sic purgabunt culpam meam morte miserorum. Propter quod rogo te, inclyte rex, per deos caelestes, et per fidem inuiolatam, si adhuc aliqua remansit in hominibus, miserere tot et tantorum laborum et mei, qui dico tibi uera. Troiani ergo capti his lacrymis coeperunt misereri eius, et ipse Priamus mandauit quod solueretur, et consolatus est eum amicabiliter, dicens: Quisquis es, trade obliuioni graecos, quia eris noster troianus, et dic mihi ueritatem: quare graeci construxerunt equum tam magnum? Ille Sinon plenus fraude et arte graeca leuauit manus solutas ad coelum, inuocans deos in testes quod posset aperire secreta graecorum, quia non tenebatur amplius patriae in aliquo, nec erat obligatus aliquibus legibus; et breuiter narrauit, quod graeci habuerant totam spem et fiduciam incoepti belli in auxilio deae Palladis usque quo impius Diomedes et Ulyxes inuentor scelerum rapuerunt ui et fraude fatale Palladium occisis sacerdotibus custodibus arcis de sacrato templo ipsius deae: ex illo tempore coepit retrocedere spes graecorum, quia dea irata et indignata est contra eos. Unde Calchas sacerdos statim dixit, quod erat recedendum in Graeciam, quia numquam graeci possent armis expugnare Troiam, nisi repeterent auguria et placarent iterum deam quam placauerant quando primo uenerant ad Troiam, et ideo pro satisfactione huiusmodi iniuriae ordinauerunt imaginem hanc, et statim redibunt quod non perpendetis. Et Calchas fecit fieri equum tam magnum et immensum ne posset recipi per portas et trahi intra moenia Troiae, nec protegere populum troianum sub religione, sicut Palladium erat solitum facere; nam dicit Calchas, quod si uiolaretis manu istud donum Mineruae magnum excidium uenturum esset imperio Priami, et ipsis troianis; quod augurium dii citius reducant super ipsum et suos. Si uero traheretis ipsum in urbem manibus uestris, tunc Troia uictrix ueniret contra Graeciam et uastaret ipsam. Et concludit tandem Eneas quod, talibus insidiis et arte periuri Sinonis, res credita fuit, et troiani capti sunt dolis et lacrymis, quos nec Diomedes, nec Achilles, nec anni decem, nec mille naues domare potuerant. Nam troiani fractis muris et apertis portis ui traxerunt fatalem equum in medium urbis, et caecati non perpenderunt de tanta fraude, et collocauerunt ipsum in sacro templo Mineruae cum magno gaudio et festo. Sed nocte sequenti adueniente, cum omnia quiescerent, graeci reuersi sunt furtiue cum nauibus a Tenedo, et dato signo Sinon emisit graecos ex equo, scilicet Ulyxem, Menelaum, Pyrrhum et alios multos; qui omnes, trucidatis custodibus et apertis portis, intromiserunt socios et totum exercitum graecorum, qui simul iuncti, inuaserunt urbem somno et uino sepultam, et uastantes omnia ferro et igne, spoliatam rebus et captiuis funditus euerterunt. Sed dices forte, lector, quid sibi uult ista fabula longa et uana? Dico, iudicio meo, quod equus iste troianus dedicatus Mineruae, non uidetur uelle dicere aliud nisi quod graeci obtinuerunt uictoriam contra Troiam non tam uiribus armorum, quam armis Mineruae, scilicet ingenio, arte, industria, astutia. Unde Lycophron poeta graecus scribit, quod graeci exquisiuerunt a captiuis troianorum, a quo receperant plus damni, an ab Ulyxe astutissimo, an ab Aiace fortissimo; et quia inuenerunt prudentiam Ulyxis plus nocuisse troianis, adiudicauerunt sibi arma Achillis; ideo non placet mihi quod quidam dicunt quod Uirgilius uoluit fictione sua ostendere Troiam non esse captam proditione Eneae; nam Homerus per tot saecula ante Uirgilium fecerat mentionem de isto equo Mineruae. Alii tamen credentes istam rem fuisse uere factam non fictam, dicunt quod iste equus introductus fuit in Troiam per unam portam, quae dicebatur porta equi, sicut a simili dicitur porta leonis; sed nihil credo, imo graeci inclusi in uentre Mineruae ceperunt Troiam uoluptuosam. Ex dictis ergo potes faciliter perpendere si iste Sinon bene nouit artem fallendi et mentiendi, et si autor bene nouit artem fingendi, qui introducit Sinonem falsum ad contendendum cum uno falsatore. Nunc ad literam redeundo dico, quod magister Adam latinus obiicit Sinoni graeco crimen falsi, quo damnatus est, et primo confitetur suum crimen, dicens; {e l'idropico}, supple, dixit Sinoni: {tu di' uer di questo}, quia negare non possum quod non falsauerim pecuniam, et quod ex hoc combustus fui, {ma tu non fosti sì uer testimonio, oue fosti richiesto a Troia del uero}.
|
||
|
||
{Non quella.} Hic praedictus spiritus in detestationem tanti mali per modum comparationis nominat et detegit alios proditores eiusdem speciei, ut ostendat quod nulli fuerunt similes istis; et primo nominat quemdam antiquum proditorem, qui prodidit patrem suum nimis enormiter. Ad sciendum igitur quis fuit iste perfidissimus proditor uolo te scire quod, sicut scribit Gualterius anglicus in sua chronica quae britannica uocatur, in qua admiscet multa falsa ueris in exaltationem suae regionis, Arturus rex clarissimus occidentis, mortuo patre, qui uocatus est Uter pandragon, adolescentulus quindecim annorum tantam gratiam uirtutis et felicitatis habuit in insula Britanniae, quod totam patriam probiter reformauit, deuictis saxonibus qui infestabant ipsam, et omnes insulas circumadiacentes subiugauit. Deinde reuersus in Britanniam tredecim annis moram fecit, quo tempore suam familiam ordinauit, inuitatis quibusdam nobilibus regnorum, ita ut nullus nobilis extimaret se aliquid, nisi in habitu indumentorum et armorum ornaretur ad modum militum Arturi. Arturus ergo non contentus regnum suum intra maris litora arctari magnis uiribus uicit Noruegiam et Daciam; deinde transiens in Galliam, quam tunc tenebat Leo imperator, celeri successu uictoriarum omnes prouincias subiugauit spatio nouem annorum. Tandem reuersus in Britanniam, ne uirtus marceret otio, de consilio Merlini tunc florentis ordinauit tabulam, quam anglici uocant rotundam; ad quam conuocauit quasi ad conuiuium celebre omnes famosiores armis et moribus nobilibus, quibus dedit certas leges societatis, scilicet, ut arma semper ferrent, iura debilium defensarent, neminem uiolarent, se inuicem non laederent, pro salute amicorum pugnarent, pro patria uitam exponerent, sibi solummodo acquirerent honorem, fidem nulla ex causa fallerent, et ut breuiter dicam, omnia laudabiliter gererent; quae singula cum magno fauore quotidie uulgi ore celebrantur, quibus iam felix Arturus tributum petitum romanis superbe denegauit, et cum maximo apparatu ueniens in Galliam uictoriose superauit Lucium consulem romanum habentem secum reges multos orientales, scilicet regem Graecorum, Medorum, Parthorum, Lybiae, Aegypti, Babyloniae, Bythiniae, Phrygiae, Cretae et alios multos; sed certe nescio uidere quomodo iste somniauerit ista tam uana nulli credenda prudenti. Quis enim sciens historiam ignorat, quod tempore Arturi iam Roma erat in magna declinatione? cum iam per multa saecula romanum imperium translatum esset in Graeciam, per Constantinum, et iam Roma saepe capta erat a gothis et barbaris; et quomodo reges Parthorum, Medorum et Babyloniae erant cum Lucio consule romano, qui non fuerant subiecti romano imperio, quando Roma fuerat in summo culmine potentiae suae? Sed procedo ulterius in historia: Arturo iam elato parabatur ruina; nam dum processurus in Italiam iam appropinquaret ad alpes, Mordretus filius eius ex concubina, cui Arturus commiserat gubernationem regni, iuuenis audax ad omne facinus, iam diu captus cupiditate regnandi, captata occasione fortunae, coepit solicitare animos omnium ad se muneribus et promissis, conuocare amicos, conducere stipendiarios, munire urbes, denegare patri necessaria, et patrem mortuum literis fictis praedicare; et quod cuncta eius mala excedit, reginam Gauinaram sibi calcato pudore in coniugem copulauit, quae erat pulcerrima mulierum anglicarum. Sic igitur Mordretus contraxit innumerabilem exercitum tam christianorum, quam paganorum. Arturus autem cum haec nuntiata essent sibi, arma quae parauerat contra hostes coactus est retorquere contra filium; et magnis copiis perueniens ad litora rutupina, habuit filium obuium, quem post acerrimum proelium uertit in fugam, et proditor intrauit Uintoniam uel Gratoniam. Arturus autem, quia perdiderat tot millia suorum, acriori ira accensus inuasit ciuitatem et nequissimum ribaldum obsedit. Mordretus uero obstinatae perfidiae, exhortatis suis magnis promissionibus, uolens potius uincere uel mori, quam turpiter fugere, uenit in proelium contra patrem; et Arturus animans suos, ut cum ira et indignatione pugnarent contra uiles latrones commisit proelium miserabile, in quo magna caedes hinc inde facta est cum magno furore, ita quod quasi omnes egregii milites Arturi perierunt. Arturus igitur uidens casum suorum, et Mordretum quasi renouatis uiribus discurrentem, et sua uirtute uictoriam quaerentem, accepta lancea, abiecta affectione paterna, toto impetu recentis equi irruit in Mordretum, et eius miserum pectus tota hasta transfodit, nec impune; nam iuuenis crudelis parricida lethali uulnere incitatus, contractis totis uiribus in unum, patris capiti tam durum uulnus inflixit cum gladio, quod non defendente galea peruenit ad cerebrum. Rex uero transportatus equo, cum lanceam retraheret de corpore moribundi, ita ampliatum est uulnus, ut dicitur, quod sol, qui tunc erat in occasu, illud suis radiis penetrauit. Et sic Mordretus cadens, finem fecit infelici uitae et insanae temeritati. Ex dictis igitur clare patet, quare autor hic nominauerit istum innominabilem proditorem, et quare descripserit eum ab isto mirabili uulnere, quod sibi pater Arturus suprema in morte donauit, licet receperit reciprocum ab eo. Arturus demum sentiens finem suum statim mandauit se transferri in insulam Nauallonis et ibi moriens tradidit coronam regni Constantino cognato suo, uel ut alii dicunt, nepoti, anno ab Incarnatione Domini quingentesimo quadragesimo secundo. Et sic tanta gloria Arturi infeliciter uersata est in confusionem opera Mordreti mordentissimi serpentis. Nunc ad literam ueniendo dicit iste spiritus: {non quella}, idest, non inuenies illam umbram magis dignam figi in geladicium, {a cui fu rotto il petto, e l'ombra}, quia corpus Mordreti oppositum soli ante uulnus faciebat umbram per totum corpus, sed post uulnus amplissimum, radii libere transibant, nec faciebant umbram in parte illa, {con esso un colpo}, scilicet lanceae, {per la man d'Artù}: Arturus iste dicitur expectari ab anglicis, siue quia mors eius de industria celata fuit a Constantino successore, siue quia in tanta perturbatione rerum, Arturus paucis consciis mortuus est, et sine ullo apparatu sepultus, ex quo inclytum regem uanum uulgus tamquam uenturum semper expectat.
|
||
|
||
{De gli altri.} Hic Uirgilius nominat alios duos qui prodiderunt principem romanum, scilicet Brutum et Cassium, qui prodiderunt Iulium Caesarem. Et ad intelligentiam claram istius litterae est sciendum, quod M. Brutus et Caius Cassius post mortem Iulii Caesaris fugientes a Roma occupauerunt prouincias sibi datas ab ipso Caesare, scilicet Syriam et Macedoniam. Augustus autem, uicto Antonio apud Mutinam, fecit deinde foedus secum, ut posset cum illo mortem Caesaris uindicare. Contractis ergo uiribus utrorumque exercituum in Thessalia, quae destinata erat bellis ciuilibus romanorum, pugnatum fuit cum tanto feruore quod aliquandiu neutra partium uictrix uel uicta uidebatur; sed fortuna fauens Augusto, tandem dedit illi uictoriam duplici errore. Nam Cassius contra Antonium ardenter pugnans cum compulisset ipsum retrocedere, uisus est uidere Iulium Caesarem obuium facientem impetum in eum. Credo ego quod timor animi finxit sibi talem imaginem; quo monstro perterritus refugit: et cum iam sui inuasissent castra Augusti, et lectum mucronibus perforassent, quia credebant illum infirmum ibi esse, qui tamen erat in proelio, Cassius, cuius castra similiter capta fuerant, uidens suos reuerti, credens illos fugere, fugit in montem proximum; sed puluis, strepitus et nox uicina non permiserunt sibi sentire rem. Unde cum explorator ad hoc missus tardaret reuerti, Cassius proprio gladio se transfixit, et sic poenam parricidii dignam luit, suis adhuc pro parte uincentibus. Brutus autem, cum perdidisset animum ex morte Cassii, fugiens, omni spe perdita, precibus obtinuit ut a Stratone socio suo interficeretur, cuius corpus Antonius fecit cum suo pallio honorifice cremari. Augustus autem, ut dicit Suetonius in secundo, non temperauit prosperitatem uictoriae, sed misit caput Bruti Romam, ut subfigeretur statuae Iulii Caesaris, et in omnes nobiles aduersarios crudeliter se habuit factis et uerbis. Unde uni petenti sepulturam, indignabundus respondit, quod hanc curam auibus relinquebat. Ideo uide qualiter autor ultra uindictam temporalem det eis poenam aeternalem. Sed ulterius ad cognoscendum culpam eorum est sciendum, quod, sicut scribit Suetonius in primo, coniuratum est a sexaginta senatoribus, cuius coniurationis tres fuerunt autores principales, scilicet Marcus Brutus, Decimus Brutus et Gaius Cassius: Caesar occisus fuit in curia pompeiana, quae est in latere montis Tarpeii. Quidam Tullius Cimber primo cepit eum per togam et utraque spatula, Cassius uulnerauit eum infra gulam. Sed Caesar subito extorto pugione de manu eius transfixit illi brachium, et uolens sic insurgere, alio uulnere retardatus est, quod medici dixerunt esse mortale. Tunc Caesar uidens se peti undique ferro, et se solum inermem sine auxilio aliquo, collegit uires animae in unum ne diceret uel ageret aliquid turpe in ultimo, et uelauit sibi caput cum toga manu dextra, cum sinistra uero extendit sinum uestimenti ad inferiores partes corporis, ut honestius caderet; et sic uictor omnium uiginti tribus uulneribus uictus est, et quod peius morte fuisset, decreuerunt iactare corpus in Tiberim, bona publicare, et acta rescindere; sed exterriti magnitudine facinoris et timore M. Antonii, qui tunc erat consul, et Lepidi qui erat magister equitum ipsius Caesaris dictatoris, destiterunt, et fuga salutem petierunt. Caesar magnificentissime cum omni pompa crematus est et sepultus in campo Martio; nam eius cineres repositi sunt in columna lapidis Numidici altitudinis uiginti pedum, in qua scriptum est: parenti patriae. Ad quam sacrificare, uouere, iurare per Caesarem diu obseruatum est, et relatus est in numerum deorum, non solum autoritate principum, sed etiam opinione populari, sicut factum fuerat de Romulo primo conditore urbis. Et quod miraculosum uidetur nullus interfectorum superuixit ultra triennium, et nullus mortuus est morte naturali; sed omnes diuersis casibus perierunt; alii naufragio, alii bello, quidam eo ipso pugione quo uulnerauerant Caesarem semetipsos occiderunt: sic adeo mors illa indignissima uisa est displicuisse Deo et hominibus. Nunc ad literam dicit Uirgilius: {de gli altri duo c'hanno il capo di sotto}, per contrarium Iudae habent pedes et crura in ore Luciferi, et caput pendens inferius, {quel che pende dal nero ceffo}, idest, ab ore nigro sinistro Luciferi, {èe Bruto}. Et hic nota quod Dantes de industria non expressit de quo Bruto potius intelligeret, ut relinqueret lectori locum inquirendi; tamen mihi uidetur quod debeat intelligi potius de Decimo Bruto, quia fuit ingratior; nam semper fuerat cum Caesare, et in bellis ciuilibus et gallicis, et Massiliam oppresserat pro eo; unde Suetonius ad arguendam malignam ingratitudinem proditorum scribit, quod multi, ex illis qui occiderunt eum erant nominati tutores filii sui, si aliquis nasceretur. Aliqui etiam erant substituti, sicut Decimus Brutus in testamento quod fecerat paucis mensibus ante mortem. Uidetur etiam posse intelligi de M. Bruto, qui licet fuisset semper infestus Caesari et gener Catonis, tamen clementissimus princeps, qui omnibus ignouerat, numquam solitus ulcisci, non merebatur mortem a Bruto, qui uenia donatus et prouincia sublimatus aut debebat beneficia recusare, aut esse amicus eius; et ipse fuit principalis in ista coniuratione. Fuit enim uir magni animi et ingenii literati, quem Tullius summe commendat in libro Philippicarum, tamquam autorem libertatis, et Lucanus saepe hoc confirmat. Unde autor dicit: {Uedi come si torce e non fa motto}; in signum uiri fortis qui nescit conqueri.
|
||
|
||
Et specificat alium ab habitu corporis, dicens: {e l'altro}, scilicet pendens ab ore dextro, {è Cassio}, intellige de Gaio Cassio; nam fuit alius Cassius in ista coniuratione, scilicet Cassius Parmensis; et dicit: {che par sì membruto}, quia corpore magnus. Nota etiam quod Caesar uisus dignissimus tali morte; quia qui totam terram ciuilis sanguinis fusione resperserat, suo sanguine totam curiam debuit inundare, etiam quia talem mortem uidebatur optare; nam paulo ante mortem eius orta quaestione in coena quod esset optimum genus mortis, ipse mortem subitam et inexpectatam praetulerat; et in quodam sermone saepe erat solitus dicere se satis diu uixisse uel naturae uel gloriae. Demum percursis generaliter omnibus poenis inferni, debes notare, lector, totum ordinem et dispositionem istius ciuitatis. Considera ergo quod sicut imperator, rex uel dominus stat in medio ciuitatis, ita Lucifer stat in centro istius ciuitatis; et sicut apud regem stant nobiles et magnates, qui sunt sibi magis familiares et amici, ita de prope Luciferum stant isti proditores sub umbra alarum eius; et sicut circa palatium, ad portas et in platea stant custodes, ita hic in circuitu circa lacum stant gigantes magni et fortes, tamquam satellites et stipatores deputati ad custodiam tanti regis, per quorum manus omnes transeunt ad curiam eius. Et sicut postea in tota terra per diuersos uicos et contratas stant ciues, mercatores et artistae, ita in tota ista ciuitate sunt fraudulenti et uiolenti per diuersas bulgias et circulos; quia in omni contrata inueniuntur diuersae fraudes mercatorum et artistarum, et ita diuersae uiolentiae diuitum et nobilium, qui nituntur suppeditare alios quantum possunt; et sicut in suburbiis ciuitatis stant rustici, uiles et incogniti, ita hic extra ciuitatem fortem et muratam stant incontinentes; et sicut communiter extra ciuitatem est flumen per quod transitur ad ciuitatem, ita hic est Acheron magnus fluuius per quem transitur ad istam ciuitatem maximam omnium, quae continet in se magnam partem ciuium omnium ciuitatum mundi. Et sicut longe a ciuitate stant strenui et bellatores in campis qui gerunt bella, et philosophi et heremitae qui speculantur in solitudine; ita hic in campo herboso et amoeno stant uiri illustres, philosophi et poetae separati ab omni turba confusa aliorum gloriosi; sicut haec omnia singula patent in tractatu istius libri primi qui dicitur Infernus.
|
||
|
||
{Com'io.} Nunc poeta, ostensa amoenitate aeris et pulcritudine coeli, describit uenerabilem senem custodem loci. Hic autem erat Cato Uticensis. Et quia hic uidetur error satis enormis, rogo te, lector, ut uires animi parum colligas ad considerandum quid poeta noster intendat sub ista mirabili noua fictione, quae uidetur sapere haeresim; nimis enim uidetur absurdum quod ponat Catonem custodem purgatorii, quem debuisset ponere in inferno, tum quia fuit paganus infidelis, tum quia interfecit se ipsum; unde debebat melius reponi inter uiolentos contra se ipsos. Ad hoc dicunt aliqui quod poeta propter mirabilem uirtutem Catonis imaginatur quod Deus inspirauerit sibi ueram cognitionem fidei; sed istud nihil ualet, *quia ubi te inuenero, ibi te iudicabo*. Licet enim possibile sit quod suspendens se laqueo habeat contritionem et saluetur, tamen non possumus nec debemus iudicare nisi de damnatione eius. Ideo si poeta habebat respectum ad excellentiam uirtutis Catonis, sufficiebat ponere ipsum inter uiros illustres cum Socrate, Seneca, et aliis magnis uiris, quos ponit sine poena in loco luminoso et herboso. Alii dicunt, et communiter omnes, quod Cato hic ponitur pro honestate; nec istud ualet, quia Augustinus primo de Ciuitate Dei circa principium, ubi egregie disputat contra istum Catonem quia se occidit, dicit: *non honestas turpia praecauens, sed infirmitas aduersa non substinens*. Praeterea honestas figuratur potius in Martia uxore Catonis, ut dicetur paulo infra. Sed omissis ambagibus pro uera intelligentia huius passus debes memorare, quod poeta noster ut plurimum loquitur de purgatorio morali. Quod ut clare pateat est notandum: M. Cicero in epistolis quas scribit Q. Ciceroni fratri suo, qui, parui corporis, sed magni animi fuit, legatus Iulii Caesaris in Gallia, ut patet apud Iulium Celsum, cum fecisset illi multas persuasiones ad uirtutem, concludit quod frater faciet hoc faciliter si putauerit ipsum Tullium esse praesentem omnibus rebus quas dicet et faciet. Ecce qualiter Tullius proponit se ipsum fratri suo in exemplum uirtutis. Seneca autem scribens Lucilio amico suo optimo noluit proponere se in exemplum illi, quia non fuit ita cupidus gloriae; sed suadet ut ipse fingat sibi praesentiam alicuius clarioris uiri, cuius autoritate se custodiat, sicut Catonis, Scipionis, aut Laelii, qui fuit amicus perfectissimus Scipionis. Et addit quod si Cato uidetur sibi nimis rigidus, quod eligat Laelium uirum remissiorem, uel alium, cuius uita et ordo placuerit sibi. Sic ergo Seneca reliquit nobis libertatem eligendi quem uolumus, dummodo eligamus illum cuius uita sit nobis nota. Ad propositum ergo Dantes ingressurus uiam uirtutis moralis sequitur consilium Senecae, et eligit Catonem rigidum, quia ipse etiam multum fuit rigidus et durus; similiter multi eligunt sibi ipsum Senecam sicut ego mihi elegi ipsum Dantem. Nec mireris, lector, si sic moraliter dixi istum passum fore intelligendum, quia etiam Uirgilius non habet hic locum, nisi loquamur de purgatorio morali, quia non nouit purgatorium essentiale, neque in uita cum fuerit paganus, neque post mortem cum sit damnatus. His notatis, uide qualiter poeta noster cum consilio Senecae moralis fingit sibi praesentiam Catonis, qui dirigit ipsum ad uiam uirtutis altissimae; et sicut dixi de uirtutibus, ita intellige de scientiis, quia Tullius conatur imitari Platonem, Uirgilius Homerum, Statius Uirgilium. Nunc descende ad literam quam ordina sic: ego Dantes, {uidi presso di me un uecchio}, scilicet Catonem Uticensem, quia erat senex aetate, quia diu uixit, et sapientia multa, {solo}, sine socio, quia non indigebat duce, sicut poeta noster qui erat sociatus Uirgilio, uel, {solo}, idest, solitario, quia solitudo est maxime amica uiris sapientibus et uirtuosis; et dicit: {degno di tanta riuerenza in uista}, idest in apparentia. Erat autem Cato summe reuerendus ratione aetatis, quia senex; natione, quia romanus; dignitate, quia senator urbis, et functus multis magistratibus; claritate sapientiae et uirtutis, quae reddebant eum uenerabilem etiam hostibus, {che più non dee al padre alcun figliuolo}. Et hic nota bene quod parentes sunt honorandi a filiis post deos, ut dicit philosophus: sed si parentibus qui dederunt nobis corpora debemus omnia, et si datoribus beneficiorum debemus multa; quanto magis de nobis sunt bene meriti praeceptores et magistri qui formauerunt animos nostros? Primi enim dederunt nobis donum corruptibile et caducum; alii uero donum immortale. Et hunc senem uidi, {com'io dal loro sguardo fui partito}, idest, statim cum remoui oculos meos ab inspectione illarum quatuor stellarum, {un poco me uolgendo a l'altro polo}, scilicet ad nostrum articum; et non intelligas quod uiderit ipsum, quia, ut iam dictum est, non poterat simul uidere utrumque polum; nec autor dicit se uidisse ipsum polum, imo dicit contrarium, quia dicit: {là onde il carro}, idest, constellatio circa polum nostrum, quae dicitur ursa maior, {già era sparito}; per quod dat intelligi quod iam transiuerat ad aliud hemisperium ubi non apparebat polus noster, qui tamen bene apparebat in nostro hemisperio superiori antequam transitum faceret ad illud hemisperium. Nec exponas, sicut aliqui falso exponunt, quod autor uelit dicere quod iam fiebat dies, quia tunc plaustrum disparet nobis quantum ad uisum nostrum; sed totum contrarium erat, quia dies fiebat in illo hemisperio inferiori, in nostro uero fiebat nox, et incipiebat plaustrum uideri a nobis.
|
||
|
||
{Lunga la barba.} Hic poeta describit istum uenerabilem senem ab habitu corporis et animi, scilicet a uirtutibus. Sed antequam ueniam ad expositionem literae, primo est curiose insistendum ad tollendum unam dubitationem, quae omnes intelligentes adducit in magnam admirationem, scilicet quare poeta noster non potius inducit hic Catonem superiorem, qui fuit optimus morum censor, et correxit in urbe mirabiliter malos mores, et habuit ingenium diuinum, uersatile ad omnia? et ut uideas clare quod non immerito mirantur de hoc, est consideratione dignissimum quod multi fuerunt Catones, puta septem de eodem sanguine, sicut patet per A. Gellium libro Noctium Atticarum, ubi tractat de genealogia Catonum, quorum primus et ultimus fuerunt uiri praestantissimi, scilicet Cato Censorius et Uticensis. Cato prior oriundus de Tusculo ciuitate, proauus istius Catonis Uticensis, primus uenit Romam. Ergo M. Porcius Cato, a quo Portia familia originem habuit, uidetur superior Catone posteriore non solum aetate, sed uirtute et probitate multiplici. Nam primo quidem promeruit cognomen singulare sapientiae, in qua non uidetur habere parem, de naturali sapientia intellige; et non solum magnam sapientiam, sed etiam magnam scientiam literarum; nec solum literis latinis, sed etiam graecis operam dedit, cum tamen latinas iam senior didicisset. Scripsit librum de originibus, opus famosum, et librum de agricultura; fuit enim optimus agricola sui temporis. Ultra scientiam magnam habuit maiorem eloquentiam quam aliquis suus contemporaneus, quia latina eloquentia nondum peruenerat ad summum culmen, quod postea fecit sub Cicerone, ut testatur Seneca libro Declamationum. Ideo fuit eloquentissimus orator suo tempore; nam scripsit orationes innumerabiles. Sicut enim scribit Titus Liuius, quadraginta quatuor uicibus pro se causam dixit; nec unquam senectute coactus ut uellet defendi per alium, et semper sententiis absolutus fuit, quod erat signum magnae seueritatis et innocentiae. Fuit enim clarissimus prudentia in consulendo rei publicae, et uirtute bellica. Ipse consul creatus profectus in Hispaniam, magna proelia gessit cum magna industria et audacia; sed cum non posset continere gentem ferocem a rebellione, ablatis armis quibus semper assueuerant et sine quibus uiuere nesciebant, ut tolleret illis omnem causam et materiam rebellandi, misit singulis ciuitatibus literas cum mandato, ut statim uisis praesentibus singulae prosternerent muros et moenia sua. Unaquaeque credens sibi soli praecipi paruit mandatis; multae tamen rebelliones continuo fiebant, sed rigidissimus dux omnem asperitatem uincebat in nullum seuerior quam in se ipsum, laboris, uigiliae, famis, somni, patientior in se quam in aliis, nihil habens in exercitu suo praecipuum nisi curas et nomen imperii. Nam dum iret in Hispaniam consul populi romani usus est eodem uino et cibo quo remiges, contentus ministerio trium seruorum. Pro certo hic uir fuit insignis et in omni re mirabilis; nam cum quidam essent apti ad scientiam iuris ciuilis, quae tunc erat in praetio maximo; alii ad scientiam rei militaris, iste pariter ad omnia promptus erat; si literis operam daret, crederes illum natum ad literas; si armis ad arma; et breuiter quicquid agere attentasset, id suum artificium iudicasses. Unde non erat facile iudicare cui rei esset aptior, cui arti esset habilior; nam, ut utar uerbo Plinii UII Naturalis Historiae, fuit optimus orator, optimus senator, optimus imperator. Orator, inquam, elegantissimus, senator grauissimus, imperator uictoriosissimus. Nam in iuuentute multis claris pugnis ornatus, postquam ad aetatem et dignitatem uenit, laude muliplici extitit honestatus, nulli hominum secundus, in omni re quam aggrediebatur modestissimus, in aduocatione acerrimus, nulli cedens, imo tanto durior, quanto ille contra quem orabat, erat maior, saepe accusans nobiles, saepe accusatus ab illis, sed semper absolutus; nec unquam uictus labore et periculo, aut territus; securus semper et indefessus ad omnia, ita ut uideretur ferreus animo et corpore; nam numquam aliquam partem uitae tranquillam duxit, quia numquam a rei publicae ministratione cessabat, nec ullam partem uitae ab inuidia aemulorum tutam egit. Ideo octuagesimo sexto anno accusatus de crimine capitali, cum haberet paratos iuuenes oratores qui possent adiuuare et defendere innocentiam et aetatem tanti uiri, nullius auxilium uoluit; quod adstantibus miraculum uisum est, quia nullus potuit notare uocem trementem, aut memoriam uacillantem senio ex aliqua parte. Demum anno nonagesimo opposuit se Sergio Galbae oratori facundissimo accusanti Hispanos, et quos iuuenis uicerat ense et consilio, senex lingua et oratione defendit, et ipsum Galbam fecit de accusatore reum, et protraxit ad iudicium populi. Ipse uero de uictoriis Hispaniae iustissime triumphauit. Ipse deinde fuit legatus Actilii Glabrionis, consul secundum Titum Liuium, et secundum Tullium tribunus militaris, et militans sub eo fuit magna pars magnae uictoriae quam ille habuit de Antiocho potentissimo rege Syriae ad montes Thermopylarum in Graecia. Et non multo post contra uoluntatem nobilium, qui hunc uirum oderant et timebant, factus censor cum L. Ualerio Flacco quem ipse uoluit collegam egit seuerissimam censuram, multos notatos infamia expulit de Senatu, praecipue L. Quintum Flaminium fratrem Titi Flaminii magni ducis, qui uicerat Philippum regem Macedoniae, quia ille Lucius Placentiae fecerat decapitari hominem in conuiuio quamuis reum mortis ad instantiam unius suae meretriculae, quae dicebat numquam uidisse hominem decollari; mores nouos et corruptos extirpauit et antiquos reformauit: et ut concludam cito, talis fuit ista censura, quod cum prius et postea multi fuerint censores uiri illustres, Cato solus meruit cognomen censoris, et uocatus est Cato Censorius. De Catone superiore satis dictum est: de posteriore dicta sunt mirabilia Inferni capitulo XIIII. Hic enim Cato habuit corpus infatigabile et animum inuincibilem, qui fortiter et patienter portauit in arena Africae omnia intolerabilia incommoda, pericula, damna, sicut uiolentiam uenti austrini, excessum caloris, inopiam aquarum, errorem uiarum, multum timens omnibus suis, sibi uero nihil. Sed omnia haec mala erant laeuissima nisi inuenisset diuersa genera serpentum pestilentium, infligentium uaria genera mortium inaudita, sicut plene scriptum est Inferni capitulo XXIIII et XXU, et tamen inter tot pestes et mortes suorum numquam hic Cato uisus est fractus aut negligens; imo uirtus Catonis similis erat uirtuti nutritiuae quae numquam quiescit, imo caeteris quiescentibus ipsa uigilat, et magis laborat digerendo cibum et ministrando omnibus membris alimentum. Ideo Cato iste merentius triumphasset de arena Africae, quam alter Cato pro Hispania subiugata. Multa sparsim scripta sunt apud diuersos autores de laudibus huius Catonis, quas omnes, ut claudam uno uerbo, dicit Tullius uno uerbo de eo quod nemo melior natus est, nemo pietate praestantior. Ualerius uero dicit, quod qui unum bonum ac sapientem nominare uoluerit, sub Catonis nomine diffiniat. Nota tamen quod Cato primus tantum laudatus fuit ualde aduersus Africano superiori duci clarissimo, sub quo quaestor militauerat tempore secundi belli punici, et fuit causa quia ille recederet de Roma; fuit etiam autor quod Carthago euerteretur contra Scipionem Nasicam uirum optimum; unde ex sententia Catonis, ipso iam mortuo, Carthago deleta est, quae erat tamquam eos semper acuens romanam uirtutem. Fuit enim iste Cato prior semper magnus stimulus nobilium, et habuit linguam amarissimam nimis. Cato uero Uticensis fuit inimicissimus Caesaris; ideo cum Cicero fecisset librum de laudibus Catonum, Caesar fecit librum in contrarium quem uocauit Anticatones. His ergo bene libratis potes faciliter perpendere, lector, quod isti duo Catones, diuerso licet tempore, fuerunt duo lumina clarissima romanae uirtutis; sed licet Cato Censorius in multis uideatur excedere pronepotem suum, quia fuit excellens in literis, armis et in artibus urbanis et rusticis, tamen poeta noster potius elegit sibi istum secundum quam primum, quia magis faciebat ad suum propositum; quia iste Cato fuit maxime centrum quatuor uirtutum moralium, quas finxit iam apparuisse sibi in isto principio tendenti ad purgatorium, et fuit acerrimus defensor libertatis, quam solam poeta nunc ibat quaerendo. Nunc est tempus redeundi ad literam. Igitur poeta describit istum Catonem prius ab eius canitie ueneranda, dicens: et ille senex {portaua la barba lunga e mista di pel bianco}, idest, canam, {ai suoi capegli somigliante}, idest, barbam similem suis capillis canis: est tamen idem effectus; in canis enim est prudentia. Et hic nota quod hoc est acceptum a Lucano, qui scribit in secundo, quod quando orta sunt bella ciuilia inter Caesarem et Pompeium, Cato permisit sibi crescere barbam et capillos in signum doloris, tamquam pater amantissimus patriae; unde dicit: *Urbi pater est, urbique maritus, in commune bonus* etc., et dicit: {di quai}, scilicet capillis, {doppia lista cadeua al petto}, scilicet per utrumque humerum; et moraliter loquendo potest intelligi de uirtute et sapientia quae dependebant ab illo sacrosancto capite.
|
||
|
||
{Or ti piaccia.} Nunc Uirgilius facit suam petitionem principaliter intentam Catoni, et adiurat ipsum per causam acceptabilem quae inducit eum ut dignetur admittere ipsum, qui summo studio quaerit libertatem exemplo ipsius Catonis. Sed ad intelligendam istam literam nobilem et subtilem, uolo te apertius multa pulcra notare. Et primo quidem quod felix genus romanorum pro magna parte gessit magnalia libertatis amore. Unde Augustinus de Ciuitate Dei: *Haec fuerunt praecipue illa duo, quae compulerunt romanos ad gesta miranda, scilicet defensio libertatis et cupiditas gloriae*; quia enim gloriosum uidebatur eis dominari atque imperare; inglorium uero famulari atque seruire, primo studuerunt eorum patriam fore liberam, deinde dominam. Nonne Brutus primus autor romanae libertatis amorem illius praetulit amori filiorum, quos sub oculis suis magno animo fecit occidi, quia reges a se expulsos reducere conabantur? et ipse fortiter pugnans in campo filium regis amore uindictae hasta transfixit, ab eo pariter transfixus? Nonne Uirginius recuperator libertatis oppressae Uirginiam uirginem filiam propriam manu sua et alieno gladio libere occidit? Notandum etiam quod aliqui sunt liberi et serui a natura, aliqui a fortuna, ut probat philosophus libro Politicorum: naturaliter enim sapientes et qui uigent intellectu dominantur, et insipientes et carentes ratione seruiunt. Alii uero serui et liberi a fortuna, sicut capti in bello efficiuntur serui capientium, et uictores liberi imponunt leges uictis de iure gentium, aut praetio uendunt. Et quid populus liber poterat dare maius libertate? Unde Titus Flaminius consul romanus, de quo facta est mentio paulo supra, liberata Graecia de manibus Philippi regis Macedoniae, oratione magnifica exhortatus est graecos ad libertatem, et gratis donauit libertatem omnibus ciuitatibus Graeciae; ideo ad sonum tam iocundae uocis, tam laetus et altus clamor factus est, ut aues de coelo cecidisse dicantur: quoniam nullum maius bonum, nullum dulcius dare poterat. Naturale enim est omni homini allici libertatis amore; ideo bene Cato liber homo natus in libera ciuitate merito oderat Caesarem, qui libertatem quingentorum annorum abstulerat de Roma. Notandum etiam, quod uera libertas nunquam inuenta est, et nusquam nec apud romanos, nec apud graecos, et multo minus apud alios populos, tamen romanus fuit liberior cunctis et diutius; et omnis populus, quando habet abutitur libertate. Unde Titus Liuius: Haec natura multitudinis est, aut humiliter seruit, aut superbe dominatur; libertatem autem quae media est, neque spernere temperate, nec habere sciunt. Uera tamen libertas est libertas animi, qui est liber a uitiis, et hanc sibi quisque potest dare quantumcumque sit in seruitute uel captiuitate alterius positus, et hanc nullus potest eripere habenti. Hanc non eripuit Dionysius tyrannus sapienti Platoni. Hanc libertatem quaerebat hic nobilis poeta Dantes. Et ut cito ueniam ad propositum, Uirgilius uidetur sic arguere: si Cato philosophus paganus tolerauit omnia incommoda discrimina aduersa, et etiam sponte se occidit pro libertate temporali defendenda, quia, ut ait Ualerius, neque libertas uixit post Catonem, quanto melius poeta christianus pro acquirenda libertate aeterna, debet alto animo tolerare omnes labores, et aspera, et si expediat mortem, ut liber euadat a seruitute hostium, scilicet uitiorum, quae tam diu obsederant illam nobilem animam in carcere corporis? Nunc ad literam: dicit Uirgilius Catoni de Dante: {Libertà ua cercando ch'è sì cara}, quam quidam gloriosae mortis praetio emerunt, sicut scribit Augustinus de Ciuitate Dei de Theobrotto philosopho, qui lecto libro Platonis de immortalitate animae praecipitauit se de alto muro, ut ad uitam aeternam ex hac uita mortali miseriae transmigraret. Simile fecit Cato; unde adducit ipsum in exemplum, dicens: {come fa chi per lei uita rifiuta}, sicut tu Cato fecisti.
|
||
|
||
Et continuo Casella assignat causam sui dicti, dicens: {che di giusto uoler lo suo si face}; construe sic: {che lo suo}, supple, uelle, {si face di giusto uoler}, idest, quia uoluntas Angeli fit ex uoluntate diuina, quae est semper iusta, quasi dicat: Angelus nemini potest facere iniuriam cum sit minister diuinae uoluntatis iustae. Et hic nota bene, lector, quod sicut dicit Calcidius comentator super Thimaeum Platonis, ut Deus iuxta Angelum, sic Angelus iuxta hominem. Angeli enim sunt nobis usui nuntiantes Deo nostras preces et hominibus Dei uoluntatem intimantes, et illi nostram indigentiam, certe ad nos diuinum auxilium deferentes; quam ob causam uocati sunt Angeli ob assiduum officium nuntiandi. Huius beneficii testis est uniuersa Graecia et tota Italia; nam natura generis humani nimis infirma indiget auxilio melioris et perfectioris naturae: quam ob rem creator omnium et conseruator Deus uolens genus humanum esse, praefecit eis Angelos, per quos recte regerentur: et isti quidem ministri Dei protectores nostri sunt contra aduersam potestatem, de quibus ait Plato, quod sunt quadam admirabili prudentia, memoria uel docilitate, quia omnia sciant, et cogitationes hominum introspiciant, et bonis quidem eximie delectentur, improbos oderint, nec uisibiles, nec sensibiles.
|
||
|
||
{Uespero.} Hic Uirgilius soluit dubitationem Dantis assignans causam huius rei; et dicit breuiter quod hoc accidit, quia non habet carnem secum, quam reliquit sepultam in hemisperio superiori; et anima separata est substantia simplex, incorporea, spiritualis, nullam habens densitatem per quam possit impedire penetrationem radiorum. Tangit autem locum suae sepulturae, dicens: {Uespero è già colà}, idest, iam est sero in Italia, quia, ut dictum est clare in capitulo praecedenti, iam erat facta lux ubique in illo hemisperio inferiori, ubi erant isti; ergo tenebra noctis facta erat in nostro superiori, ubi iacet corpus Uirgilii, ideo dicit: {dou'è sepolto lo corpo}, scilicet meum, {dentro al qual io faceu'ombra}, scilicet, cum anima mea erat coniuncta corpori in uita: et declarat in speciali locum et modum sepulturae. Et hic nota, lector, quod sicut poeta noster fecit in inferno Uirgilium describere patriam in qua natus est, scilicet Mantuam in honorem et laudem Uirgilii, quia Mantua est nobilissima ciuitas; ita nunc in purgatorio fingit Uirgilium tangere patriam, qua maxime delectatus est in uita, et apud quam sepultus est, scilicet Neapolim. Est enim Neapolis ciuitas litorea nobilissima, non dicta ab Enea sicut dicit uulgus, imo potius ab hostibus troianorum, scilicet a graecis. Est enim graeca ciuitas, quae olim uocata est Parthenope a uirgine conditrice, ciuitas olim dilecta Uirgilio, cuius ipse meminit in fine libri Georgicorum, ubi dicit: *Illo Uirgilium me tempore dulcis alebat, Parthenope*. Ab una parte Neapolis non longe a Puteolis est mons Phalernus celebratus carminibus poetarum propter praerogatiuam uini, et inter Phalernum et mare est quidam mons saxeus manibus hominum excauatus, quem uocant criptam neapolitanam, quem uulgus dicit a Uirgilio magicis incantationibus perforatum, sicut et in caeteris quae miranda uidentur uisui, sicut etiam dicunt quod castellum Oui factum est ab eodem Uirgilio. Unde nouissimus poeta Petrarcha scribit quod interrogatus semel a serenissimo rege Roberto quid de hoc sentiret, respondit ridenter, se nunquam legisse Uirgilium fuisse marmorarium aut lapicidam; quod rex approbans ait: non uestigia magicae, sed ferri illic esse. Est ergo uia publica arcta sed longissima per medium huius montis tenebrosa, et horribili nocte semper obscura, de qua etiam dicit uulgus aliud mirabile, scilicet quod inuiolata est tempore belli, et nullis latrociniis attentata, cuius in epistolis ad Lucilium Seneca facit mentionem. In fine uero huius obscuri itineris, ubi primo incipit uideri coelum in alto monte uidetur sepulcrum Uirgilii operis antiqui; et ex hoc forte nata est opinio quod Uirgilius fuerit autor huius caueae. Uirgilius enim peregre moriens, dum proficisceretur in Graeciam infirmatus in uia inter extrema suspiria recordatus est suae Neapolis, et obtinuit reduci ad eam, ut quam uiuus amauerat, defunctus incoleret. Ab alia parte Neapolis est alius mons olim dictus Uesuuius, hodie uero uulgo uocatur Summa: hic mons biceps, imperante Nerone, factus est ardens, et per multa saecula ignem emisit. Ad quod spectaculum olim accessit Plinius secundus ueronensis gratia uidendi et cognoscendi causas incendii, sed uento cinerem et fauillam excitante oppressus est; sicque illud ardens ingenium uiuum sepultum est in cineribus illis. Sic Neapolis ex una parte custodit Uirgilium mantuanum, ex alia Plinium ueronensem, uirum multiplicis scientiae et floridae eloquentiae. Est autem iste mons mirabilis fructu multarum rerum, sed praecipue ubertate uini, quod graecum appellatur, quia illa pars Italiae olim a graecis possessa Magna Graecia uocabatur. Et nota quod tota illa regio, quae hodie dicitur Terra Laboris, fuit olim pars Campaniae et utraque appellatio ab urbe facta est a camporum fertilitate, et terrarum cultu, quoniam ager Campanus non solum pulcerrimus Italiae, sed etiam orbis terrarum, ut ait Liuius. Hoc ideo diffusius tetigi, ut uideas quod poeta digne fecerit memoriam de terra fertilissima, in qua iacent ossa fructiferi ingenii et alti eloquii in montibus fructiferis et altis apud Neapolim.
|
||
|
||
{State.} Hic Uirgilius facit suam suasionem circa naturale desiderium sciendi, et dat optimum consilium generale omnibus hominibus, ut debeant animum captiuare in obsequium fidei, dicens: {state contenti, umana gente}, idest, o genus humanum, {al quia}, quasi dicat: sufficiat uobis credere quia sic est, et non quaerere propter quid est, in his de quibus a nobis non potest plene assignari ratio uel causa; debemus enim simpliciter confiteri quia talia sunt supernaturalia, nec de eis possumus habere notitiam nisi per reuelationem. Ad quod nota quod secundum philosophum duplex cognitio, siue demonstratio habetur de re, scilicet propter quid et quia. Demonstratio propter quid est quando demonstratur et probatur effectus per causam quae fit a priori; demonstratio uero quia est quae fit a posteriori, scilicet quando demonstratur causa per effectum, sicut gratia exempli simile uidemus in rebus naturalibus; magnes enim attrahit ad se ferrum, et non tamen attrahit aerem sibi uiciniorem et leuiorem; sed si adhibes adamantem, ut dicit Augustinus, desinit trahere et remittit. Hoc ego scio cognitione, quia scilicet ab effectu, quia ad oculum uideo, tamen nescio propter quid, quia ignoro causam; unde sapientes dixerunt quod magnes habet hoc a uirtute specifica, ita possem dicere de multis. Modo ad propositum poeta noster fingit quod Uirgilius, qui est sua ratio naturalis, hic sponte se subiicit fidei, et suadet aliis ut sint contenti credere quia sic est, et non quaeramus rationem, sicut fides dictat, quod Deus est trinus et unus, et quod est infinitae potentiae, et quod Christus est Deus et homo, et quod anima patitur ab igne corporeo: ergo si non uis errare, noli inuestigare, crede et manduca. Et confirmat Uirgilius quod dixit duplici ratione, quarum prima uidetur talis: si possibile esset per rationem humanam cognoscere diuinitatem et ordinem illius in creaturis, certe hoc nouissent primi parentes formati manu diuina in natura integra et perfecta; sed si isti non potuerunt noscere omnia, quanto minus nos concepti in corruptione, nati in peccato inter tot errores? Dicit ergo: {chè}, idest, quia, {se possuto aueste ueder tutto}, idest, scire et cognoscere omnia clare, {mestier non era parturir Maria}, quia si Deus uoluisset hominem scire omnia, non praecepisset primis parentibus ne gustarent de ligno scientiae boni et mali, et si illi non gustassent, non esset damnatum genus humanum; et si genus humanum non esset damnatum, non oportebat Christum nasci et pati pro redemptione eius: ideo de primo ad ultimum si homo potuisset scire omnia non oportebat Mariam parere Christum. Scio tamen quod aliqui faciunt instantiam contra istam solutionem dicentes, quod etiamsi Adam non peccasset oportebat Christum nasci, quia fuerat aeternaliter praedestinatus. Et tunc litera exponetur sic: si potuissetis uidere totum per rationes naturales, non oportebat Mariam parere Christum qui daret nobis fidem quae non quaerit rationes; sed quicquid dicatur credo quod prima expositio sit magis de intentione poetae, quia Thomas de Aquino, quem ipse satis sequitur in diuinis, tenet quod si Adam non peccasset non oportebat Christum nasci; nam ubi non est plaga, non est opus medicina; sed unusquisque suo ingenio teneat quam opinionem uult. Unum tamen notandum uidetur, quod non solum licet homini scire omnia, sed non licet scire pauca, ita ut uera uideatur sententia dicentis: Latet omne uerum, discurre per singulos sapientes rerum diuinarum et humanarum, et inuenies omnia erroribus plena. Augustinus et Hieronymus tanti doctores sacrae Scripturae, qui intendunt salutem animarum, quantum inter se aliquando discordant? medici qui intendunt salutem corporum, quomodo conueniunt? pete Auicennam et Auerroim: legistae qui curant uitas et substantias hominum, quantum habent opiniones contrarias? decretistae quomodo inuicem contradicunt? astrologi qualia mendacia dicunt? De caeteris taceam.
|
||
|
||
{Orribil.} Nunc Manfredus ad confirmationem dicti sui, confitetur in genere peccata sua, ut ostendat infinitam misericordiam Dei. Unde dicit: {Orribil furon li peccati miei}. Ad sciendum plene horribilitatem peccatorum Manfredi in particulari, est memorandum quod Manfredus peccauit in patrem, fratrem, nepotem, et matrem ecclesiam. Solus enim praesens morti paternae, ut aliqui scribunt, praeuenit horam, quod si uerum fuit Federicus recepit a filio naturali, quod crudeliter fecerat in filium legitimum. Conradus autem audita morte patris descendit ex Alemannia in Italiam, et uenit Ueronam cum fauore Eccirini: deinde transiens in regnum recuperauit Siciliam et omnia praeter Neapolim; quem Manfredus laete recepit, licet dolens animo, quia ipse uolebat dominium. Conradus continuo obsedit Neapolim magnis uiribus; qua tandem obtenta, omnes rebelles sibi amicos ecclesiae tam religiosos quam seculares contriuit. Ex quo si diutius superuixisset uidebatur futurus persecutor ecclesiae non minus patre, auo et proauo; sed fatum sueuiae stirpis trahebat illum. Nam cum regnasset duobus annis infirmatus est, et uenenatus opera Manfredi per unum medicum in uno clysterio, ex quo remansit paruulus filius Conradinus in Alemannia natus ex filia ducis Pauariae cui pater, licet excommunicatus, reliquit ecclesiam tutricem, anno quarto post mortem Federici. Mortuo Conrado, Manfredus remansit gubernator regni, quo tempore Innocentius papa IU cum magno exercitu intrauit regnum; sed non multo post mortuus est Neapoli et sepultus. Manfredus autem propter longam uacationem ecclesiae, quae durauit pluribus duobus annis sine pastore, occupauit omnia: et magnopere studuit contrahere et confirmare amicitias fidelium imperii in Tuscia et Lombardia. Et uolens facere se regem conciliauit sibi animos baronum regni. Usus est ergo fraude honesta; nam conuocatis magnatibus finxit se habuisse per literas, qualiter Conradus nepos infirmabatur ad mortem, de quorum consilio misit legatos in Germaniam ad explorandam ueritatem. Legati igitur profecti in Germaniam, inuenerunt quod mater Conradini sollicita de salute filii tenebat eum cum aliis pueris coetaneis in eodem habitu. Quae uidens magna munera missa a Manfredo, timens ne filius biberet de eo poculo quo pater, subornauit alium loco pupilli; cui ambassiatores dederunt uenenum in confectione quadam, ex quo puer mortuus est. Ipsi uero credentes uere interfecisse Conradinum, reuersi Uenetias fecerunt fieri galeae suae uelum et caetera instrumenta nigra, et ipsi assumpserunt uestimenta nigra, et secundum ordinem datum retulerunt mortem pueri. Manfredus assumpta ueste nigra post magnum planctum, cum fauore amicorum et magno consensu totius multitudinis factus est rex in Sicilia apud Montem Realem, anno Christi millesimo ducentesimo quinquagesimo quinto. Post mortem Innocentii et longam uacationem electus est papa Alexander IU de Anagnia, qui sedit annis septem. Et uidens Manfredum regni solio florentem absque autoritate apostolica excommunicauit eum contumacem; contra quem misit unum legatum, sed mortuo Alexandro creatus est Urbanus IU de ciuitate Turonensi in Francia, qui uir ignobilis genere, sed nobilis uirtute animi, uidens ecclesiam conculcatam uiribus Manfredi quasi in tota Italia, qui posuerat exercitum saracenorum in patrimonio Petri, fecit praedicari crucem contra eos, quos repulit in Apuliam; et ut cito dicam, celebrauit concilium, in quo proposuit, quomodo ecclesia erat subiugata a Manfredo, qui non degenerabat a maioribus suis, qui semper tribulauerant ecclesiam; ideo ad reuocandam libertatem uidebatur sibi mittere pro Carolo fratre boni Ludoici regis Franciae, de quo facta est mentio supra. Et demum multis dictis in commendationem Caroli cum magno assensu omnium, Carolus uocatus est contra Manfredum; qui ueniens in Italiam tam faciliter, quam feliciter, habuit uictoriam de Manfredo apud Beneuentum; postea de Conradino, ut plene scripsi Inferni capitulo XXUIII. Ex dictis ergo uides si magna fuerunt peccata Manfredi; sed maior est misericordia Dei. Ideo ipse dicit: {ma la bontà infinita}, scilicet Deus, {ha sì gran braccia, che prende ciò che si riuolge a lei}, scilicet per poenitentiam, quia recipit etiam illos quibus ecclesia claudit gremium.
|
||
|
||
Et tangit modum suae inspectionis, dicens, quod, ut uigoraret uisum ad respiciendum melius solem, reflexit oculos ad terram; unde dicit: {gli occhi prima drizzai ai bassi liti}, idest, ad extremam ripam illius insulae planae et bassae, ubi sol primo oriebatur, ubi fuerat lotus rore et cinctus iunco a Uirgilio, quasi dicens tacite in mente sua: si non tantum me humiliassem, non essem iam tantum exaltatus; et ab inde oritur sol, idest, gratia Dei facientibus tale iter. Unde dicit: {poscia gli alzaua al sole et ammiraua}, quia uidebat contrarium eius, quod erat solitus uidere; et ecce, {che da sinistra n'erauam feriti}, scilicet ab ipso sole, et sic umbra erat proiecta in dextram. Unde nota quod si homo est conuersus ad orientem in isto nostro hemisperio habitabili, sol ferit ipsum a dextra et iacit umbram a sinistra. In illo hemisperio inferiori facit contrarium; ideo nunc sol feriebat Dantem a sinistra et iacebat umbram in dextram, quia noster occidens est ibi oriens et e conuerso; et ita quando in nostro est nox, in illo est dies. Nota etiam quanta arte utitur hic poeta noster in ista fictione, quia tacite dat intelligi quod uir sapiens, qui nunquam uult perdere tempus, quando fessus cessat ab operatione uirtutis, uacat scientiae meditando cum mente circa aliqua pulcra, sicut ipse nunc circa subtilia contra pigros et ignaros qui faciunt residentiam hic.
|
||
|
||
{Et uno incominciò.} Ista est tertia pars generalis in qua poeta agit et tractat de uno spiritu moderno in speciali, qui procurauit sibi mortem sua temeritate. Et ad intelligentiam huius literae, quae est satis male intellecta apud extraneos, uolo te scire, quod Azo III marchio estensis magis famatus fuit apud modernos quam Azo II uel I, non ratione maioris uirtutis sed potentiae et magnificentiae: fuit enim dominus Ferrariae, Mutinae et Regii, et cognatus regis Roberti, coepit graue bellum contra ciuitates Parmae et Bononiae, quae tunc temporis erant florentes et potentes. Causa belli fertur fuisse, quod marchio quaerebat dominium Parmae, sperans per hoc faciliter occupare Bononiam; quapropter bononienses cum parmensibus fecerunt confederationem inter se, ut obuiarent conatibus Azonis. Pars illorum de Sancto Uitali de Parma, quae fauebat rebus Azonis, expulsa est cum episcopo, qui erat de domo illa; et marchio indignans conabatur reducere eam. Igitur anno Domini MCCXCU marchio conuertens totum impetum belli supra Bononiam, inuasit eam a duobus lateribus. Nam ex una parte colligauit se cum Maghinardo Pagano domino Fauentiae, et aliis ghibellinis de Romandiola, scilicet cum Scarpetta de Ordelaffis de Forliuio, Ugucione de Fazola et Lambertatiis exulibus Bononiae. Maghinardus, contractis undique auxiliaribus cum subsidio equestri et pedestri Azonis, uenit contra Imolam, quam tunc tenebant bononienses, numero quatuor millia: qui exiuerunt obuiam, ut impedirent transitum fluminis Santerni, quod tunc intumuerat ualde, sicut est de more illius fluuii. Sed Maghinardus audax et intrepidus compresso impetu aquae, cum fortibus equis, sicut olim Caesar in transitu Rubiconis, transiuit flumen, et bononienses conuertit in fugam, et Imolam cepit, capta magna parte bononiensium. Ex altera parte marchio faciebat reaedificari unum castellum nomine Bazanum, quod ex antiquo pacto facto inter bononienses et mutinenses debebat stare destructum perpetuo. Sed bononienses, qui iuerant ad impediendam aedificationem, audito sinistro rumore Imolae, reuersi sunt. Et sic eodem die Imola perdita est, et Bazanum reaedificatum contra bononienses: unde dictum est: *Quam propriam norat, Imolam Bononia plorat: Azo Bazanum releuat quod marchio planum*. Igitur Azo lacessens et lacessitus bello, cum non uideretur posse consequi uictoriam speratam procurauit sibi magnos amicos. Et fecit magnam partem in Bononia et breuiter eo res deducta est, quod qui regebant rem publicam Bononiae, coeperunt uocare rectores et officiales de parte ghibellina, quia guelphi erant fauorabiles marchioni; sed postea in breui fecit pacem primo cum parmensibus, deinde cum bononiensibus. Tempore igitur belli bononienses elegerunt in Potestatem eorum ad iura reddenda nobilem militem dominum Iacobum del Cassaro de ciuitate Fani. Qui uir temerarius, et qui non bene didicerat regulam iuris: potentioribus pares esse non possumus; semper obloquebatur temere de dicto domino, semper uocans eum proditorem estensem, qui reliquerat ghibellinos Romandiolae. Marchio saepe audiens haec et indignans dixit: certe iste agaso Marchianus non impune feret imprudentiam suam asininam, sed castigabitur fuste ferreo. Dedit ergo operam, quod certi famuli idonei ad hoc persequerentur illum, quocumque pergeret, finito officio Bononiae. Cum autem ille iret de Uenetiis Paduam in confinio territorii ueneti et paduani, inuasus a famulis qui latebant in insidiis, nesciens quo fugeret, ignarus uiarum et locorum, trucidatus est, ut aperte tangitur in litera. Nunc ad literam; dicit poeta: {Et uno}, scilicet praedictorum spirituum, qui erat Iacobus del Cassero, {incominciò}, supple, dicere, captans beneuolentiam: {ciascun si fida del beneficio tuo}, quod tu offers, {senza giurarlo}. Et hic nota, quod iuramentum non debet fieri nisi urgente necessitate; nec tunc debet quis iurare per creaturam, sed per creatorem, quia iuramentum est species latriae, idest, diuini cultus. Cum enim homo iurat, inuocat Deum in testem quod uerum dicit; et in hoc praestat reuerentiam Deo. Nota etiam quod simplex uerbum in uiro sapiente debet habere plus autoritatis quam sacramentum in uiro uulgari. Et dicit: {pur che 'l uoler non possa non recida}, uult dicere: dummodo impotentia non impediat uoluntatem, quasi dicat: si habueris facultatem, sicut habes uoluntatem. Et hic nota, quod tria secundum philosophum concurrunt ad executionem omnis effectus, scilicet, uoluntas, scientia et potestas, sicut autor iam dixit Inferni capitulo XXXI. Potest enim quis habere uoluntatem et potentiam, et tamen, quia non habebit scientiam, non habebit effectum; potentia enim ducit aptitudinem, et non actum, ut cum quis est actus natus ad doctrinam, quia potest discere mediante exercitio et studio; sed poeta hic, sicut et Boetius, capit potentiam perfecte, quae praesupponit scientiam; nam frustra est potentia quae non potest reduci ad actum, et frustra est calceamentum cuius non est calceatio, ut utrumque dicit philosophus.
|
||
|
||
{Et io a lui.} Hic poeta ostendit, quomodo inquisiuerit a Bonconte de eius sepultura, quae numquam fuit scita. Et ad declarationem istius literae, quae non est bene intellecta, est praesciendum, quod anno Domini MCCLXXXIX, florentini sociato Carolo II qui reuertebatur Neapolim, ueniens de Aragonia, ubi fuerat captiuus, ut dicetur alibi, iuerunt contra Aretium cum duce, quem dederat eis dictus Carolus, qui uocatus est Aymericus de Nerbona, uir probus et prudens in proelio, contractis undique uiribus guelphorum de Senis, Luca, Pistorio, Uulterris, et etiam de Bononia. Et inter alios uenit in subsidium florentinorum Maghinardus Paganus, uir peritus armorum, de quo dictum est paulo supra. Ex altera parte episcopus aretinus de Ubertinis, Boncomes de Montefeltro, et comes Guido Nouellus, tunc Potestas Aretii, cum exercitu uenerunt Bibenam, et fidentes uiris ualentibus, quia habebant secum duodecim electissimos, quos Palatinos uocabant, petiuerunt pugnam cum florentinis, non timentes numerum hostium, qui erant duo millia equitum et duodecim millia peditum. Ipsi uero habebant solum octingentos equites et octo millia pedites. Ex quo Aymericus de Nerbona fertur dixisse: Aut sumus proditi, aut isti sunt uiri insani; et continuo mutauit totum ordinem belli. Aretini tamen paruipendebant hostes temere dicentes, quod florentini molles erant magis familiares Ueneris, quam Martis, licet esset antiquus patronus eorum. Cum autem quidam seniores suaderent, non esse bellandum, unus iuuenis aretinus nimis calidus, dixit: Qui timet, fugiat. Tunc miles antiquus florentinus dixit: Neri, Neri, quia sic uocabatur, tu habes rostrum citrinum, quasi dicat: tu es nimis iuuenis; tu fugies, et ego remanebo. Et ita fuit de facto. Et breuiter, ordinatis aciebus, hinc inde cum magna arte concursum est cum tanto ardore animorum, quod primi percussores florentinorum fuerunt feliciter debellati. Tunc Cursius de Donatis, strenuus miles, licet poena capitis esset mouenti se ab acie, magnanimiter ingessit se in hostes transuersaliter cum impetu tanto, quod fuit principium uictoriae suorum. Magnis uiribus pugnatum est: tandem florentini uictoriam obtinuerunt. Ex hostibus occisi sunt plusquam duo millia. Inter alios Guillielmus episcopus, et alius Guillielmus de Paççis, uir strenuissimus, illo tempore nepos ipsius episcopi, et Boncontes de Montefeltro. Ex hac uictoria non solum arrogantia aretinorum, sed tota pars ghibellina fuit multum attenuata. Ad literam ergo: dicit poeta, {et io a lui}, supple, dixi illi Bonconti, {qual forza o qual uentura ti trauiò sì fuor di Campaldino}; istud proelium factum est apud Poppium et Bibenam in contrata, quae dicitur Certus mundus, in planitie, quae appellatur planities Campaldini; {che non si seppe mai tua sepoltura?} Nam corpus ipsius numquam potuit inueniri; sed poeta fictitie facit sibi sepulturam.
|
||
|
||
{Quiui.} Hic poeta describit quosdam spiritus modernos notabiles; et primo nominat unum magnum iurisconsultum de Aretio, qui fuit tempore illo famosus et acutus in ciuili sapientia, audax nimis. Unde semel interrogatus a scholaribus suis Bononiae de quodam puncto iuris, non erubuit dicere: Ite, ite ad Accursium, qui imbractauit totum corpus iuris. Unde dicit: {Quiui era l'Aretin}. Hic uocatus est dominus Benincasa, licet male cesserit sibi; et fuit de uno castello comitatus Aretii, quod dicitur Laterina. Et tangit occisorem eius, uirum omnium sui temporis uiolentissimum, quem notanter describit a ferocitate sua, dicens: {che dalle braccia fiere di Ghin di Tacco ebbe la morte}. Ideo, lector, uolo quod scias, quod iste Ghinus non fuit ita infamis, ut aliqui scribunt, quod fuerit magnus sicarius et spoliator stratarum. Iste namque Ghinus Tacchi fuit uir mirabilis, magnus, membratus, niger pilo, et carne fortissimus, ut Scaeua leuissimus, ut Papirius Cursor prudens et largus; fuit de nobilibus de la Fratta, comitatus Senarum; qui expulsus uiribus comitum de Sancta Flora occupauit nobilissimum castrum Radicofani contra papam. Et cum suis famulis manipulariis faciebat multas et magnas praedas, ita quod nullus poterat ire tutus Romam uel alio per partes illas. Sed fere nullus incurrebat manus eius, qui non recederet contentus, et amaret et laudaret eum. Et audi morem laudabilem in tali arte latrocinandi: si mercator erat captus, Ghinus explorabat placibiliter quantum ille poterat sibi dare; et si ille dicebat quingentos aureos, auferebat sibi trecentos, et reddebat ducentos, dicens: Uolo quod possis negotiari et lucrari. Si erat unus sacerdos diues et pinguis, auferebat sibi mulam pulcram, et dabat ei unum tristem roncinum. Et si erat unus scholaris pauper uadens ad studium, donabat sibi aliquam pecuniam, et exhortabatur ipsum ad bene agendum et proficiendum in scientia. Et certe si iste nobilis Ghinus numquam fecisset aliud laudabile, nisi quod tam egregie medicauit abbatem Cluniacensem delicatissimum et ditissimum, et curauit optime a morbo stomachi, pro quo ibat ad balnea cum superbo apparatu gallico, ut pulcerrime scribit uir placidissimus Boccatius de Certaldo sermone materno in libro suo, qui dicitur Decameron, satis esset laudandus. Sed ut cito ueniam ad propositum, accidit semel, quod quidam frater Ghini captus, adiudicatus est suspendio per praedictum iudicem Benincasam, qui erat tunc assessor in ciuitate Senarum; sed timens ferocitatem Ghini, finito officio, factus est auditor papae, ut sic tutior esset. Cum autem sederet semel pro tribunali ad bancum in sala publica, in qua erant millia personarum, ecce Ghinus Tacchi incognitus, uelut Scaeuola, magis timendus, quam timens, inuasit eum terribiliter, et gladio transfossum praecipitauit ab alto. Et fugiens euasit, transiens uelut fulmen ardens per medium turbarum. Et hoc est quod dicit nunc poeta de Benincasa; {che da le braccia fiere di Ghin di Tacco ebbe la morte}. Et nota quod et ipse Ghinus habuit mortem uiolentam ab alio. Nam papa Bonifacius magnanimus, audita natura mirabili istius hominis, relatu et rogatu praefati abbatis Cluniacensis misit pro eo et petiuit, quare tam nobilis animus sic se inhonestabat arte praedandi. Cui Ghinus respondit, quod exercebat uitium rapinae, ut posset uti uirtute liberalitatis. Tunc Bonifacius uidens, quod istud erat uitium fortunae, non animi, fecit eum militem Sancti Iohannis, et dedit ei magnum beneficium, quo posset honeste facere magnificentias. Semel autem stans apud Asinam Longam in comitatu Senarum inermis, inuasus a multis armatis, probiter pugnans interfectus est. De quo audiui illud mirabile, quod scriptum est de Caesare, scilicet, quod omnes percussores eius in breui mala morte obierunt. Ideo forte Dantes nominat eum hic, ut ponat eum saluum. De homine isto plura non dico, de quo posset fieri tragoedia. Deinde poeta addit alium aretinum. Et ad sciendum, quis fuerit iste innominatus, debes scire, quod in ciuitate Aretii ex nobilibus de Petra Mala fuit unus dominus Tarlatus antiquus, qui genuit Angelum primogenitum; ex quo natus est Guido episcopus aretinus, famosus dominus Aretii, uir magnanimus et magnificus, nihil habens clericale, qui Aretium patriam suam magnis honoribus et multis commodis decorauit. Ex dicto Tarlato natus est alius filius nomine Zutius patruus dicti episcopi, iuuenis strenuus armorum. Hic, cum Tarlati gererent bellum cum Bostolis nobilibus de Aretio, qui exules recipiebant se in castello, quod dicitur Rondine in Ualle Arni, equitauit contra illos; et cum persequeretur quosdam, equus fortis transportauit ipsum in Arnum, et suffocatus est in quodam pelago. Cuius corpus inde extractum Bostoli ludibriose sagiptasse dicuntur; quapropter acerbum odium natum est inter partes. Dicit ergo bene: {e l'altro}, scilicet, aretinus, {che annegò}, scilicet, in flumine Arni, {correndo in caccia}, dum persequeretur hostes, uel illi eum.
|
||
|
||
{Non.} Hic Ninus probat, quod ista non bene fecerit nubendo secunda uice, quia non erat sibi tam honorabile post mortem dici uxor Galeatii, sicut si diceretur uxor Nini. Dicit ergo: {la uipera}, insignium uicecomitum de Mediolano, {che i milanesi accampa}, idest, quam mediolanenses portant in campo, quia Galeatius erat tunc dominus Mediolani, {non le farà sì bella sepoltura}, idest tam honorabilem, {com'auria fatto il gallo di Gallura}. Nam Gallus est insignium iudicum Gallurae; quasi dicat: pulcrius fuisset sibi, quod in epitaphio siue titulo sepulturae legeretur: Hic iacet Beatrix, uxor iudicis Nini de Gallura, quam quod legatur: uxor domini Galeatii de Mediolano. Et dicunt communiter exponentes, quod Ninus erat nobilior et melior illo, sed de hoc non facio curam hic; sed dico quod loquitur subtilius, et uult dicere: maior honor erat huic illustri mulieri dici uxor unius uiri tantum, scilicet primi, quam secundi; ita quod tacite tangit eam, quod nupsit secundo, unde iam doluit de hoc supra. Et certe istud est laudabile in muliere, et fuit laudabilius olim in Roma, quae aliquandiu fuit quoddam templum pudicitiae. Unde Ualerius dicit, quod quae uno erant contentae matrimonio corona pudicitiae honorabantur; imo usque in hodiernam diem, non habetur mulier in magno pretio uel honore in urbe, quae nubit post primum uirum; sed certe uenit lex noua quae dicit: mulier soluta lege uiri, quotiens uult nubat in Domino. Ista nobilis domina, quid debebat facere uidua, quae erat iuuenis et formosa, et sine filiis masculis? Et quomodo potuisset etiam si uoluisset contradicere marchioni fratri suo potentissimo? Sed ulterius non erit superfluum considerare hic quod poeta noster non sine quare descripsit hic incidenter istam domum mediolanensem ab insignio, quia armatura ista terribilis et domus fuit nimis potens diu in Lombardia. Unde primo nota quod uipera est serpens strictus superius, amplior inferius, habens caput dentatum, os acutum, sed masculus tantum duos dentes inferius, et alios duos superius correspondentes illis; foemina autem habet plures: et in hoc cognoscitur morsus masculi a morsu foeminae, ut dicit Auicenna. Et de isto animali Plinius et multi dicunt quod exitus superfluitatis est sicut puncta acus, ideo non potest concipere nec parere sicut alia animalia; quod totum Albertus magnus reputat falsum, et dicit quod numquam natura dedit actum, cuius non daret naturalem potentiam et facultatem; ideo dicit, quod omnia genera serpentum concipientium primo oua, et postea parientium animal propter duas sui uteri dispositiones dicuntur uiperae, quasi ui intrinseca parientes. Ad propositum ergo domus uicecomitum de Mediolano portat uiperam pro armatura, quae tenet infantulum totum sanguineum in ore, quem nunc deglutit, nunc euomit, sed tenet in continuo cruciatu. Uult ergo dicere Ninus, quod Beatrix plus esset honorata gallo, armatura primi uiri, aue domestica, quam uipera, armatura secundi uiri, serpente feroci; qui gallus naturaliter inimicatur serpenti. Circa secundum, uidelicet circa potentem domum est sciendum, quod primus promotor domus uicecomitum fuit cardinalis Octauianus de Ubaldinis, qui fecit fieri Othonem uicecomitem capellanum suum, archiepiscopum Mediolani; qui uir astutissimus rogauit eumdem, ut faceret fieri Raymundum de la Turre patriarcham Aquileiae, ut illi de domo sua sequerentur eum: et sic factum est. Qui Raymundus tenuit patriarchatum uiginti sex annis; et fuit frater domini Alemanni, qui primus fuit capitaneus Mediolani. Igitur anno Domini MCCLXXUI expulsis dominis de la Turre de Mediolano, qui diu fuerant potentissimi, Otho cum suis intrauit Mediolanum cum isto modo et pacto, quod plures ex nobilioribus domibus eligerentur capitanei, qui regerent ciuitatem successiue, quorum primus fuit dominus Maffaeus uicecomes nepos eius, ob reuerentiam eius. Cum autem Maffaeus diceret in fine anni patruo suo, officium finiri, Otho extorsit gladium de uagina nepoti, et dixit: Eripe a me, si potes, hunc gladium. Ille notauit dictum, et continuauit regimen. Iste Maffaeus fuit prouidentissimus tyrannus; et sua solertia fecit multa magnalia, et uixit ultra nonaginta annos, et usque ad mortem uiguit magno intellectu. Cum autem Maffaeus uellet omnia sibi, et non participaret consortibus suis et aliis, expulsus fuit de Mediolano; et illi de la Turre cum uiribus patriarchae uenerunt supra Mediolanum cum magno exercitu et magnis potentibus Lombardiae. Et breuiter opera Alberti Scotti de Placentia, Guidottus de la Turre intrauit Mediolanum, et paulo post factus est capitaneus; duxit asperum dominium ualde, et multum persequutus fuit Maffaeum et filios, ita quod quasi reduxit eos ad nihilum. Unde fugientes paupercule de terra in terram, reduxerunt se ad unum paruum castellum in comitatu Ferrariae, propter affinitatem Beatricis, de qua dictum est. Guidottus non contentus persecutione, illudens fortunae Maffaei, de industria misit hominem curialem sagacem ad eum, qui fecit Maffaeo duas petitiones, scilicet, quomodo stabat, et quando sperabat redire Mediolanum. Maffaeus prudens lepide respondit ad primum; et subito dixit: Uidetur mihi bene stare, quia scio uiuere secundum tempus. Ad secundum dixit: Quando peccata domini tui praeponderabunt meis, tunc reuertar Mediolanum. Guidottus facta sibi relatione per uirum curialem, dixit: Bene lucrifecisti palafredum et robam. Et ista bene sunt uerba prudentissimi Maffaei. Et sic fuit in breui. Nam Maffaeus reintrauit Mediolanum, quando minus sperabatur, reductus per Henricum UI. Iste Maffaeus habuit quinque filios, quorum primus fuit Galeatius, qui successit patri in dominio, et Azo filius eius tenuit dominium post eum. Secundus fuit Iohannes archiepiscopus Mediolani, uir satis simplex, sed multum regebatur consilio suorum consiliariorum. Et fuit summus cum Luchino tertio genito, et defuncto Luchino (qui fuit iustissimus tyrannus) Iohannes solus regnauit. Hic fuit potentissimus; nam ultra terras Lombardiae, quas tenuerat Luchinus, habuit Bononiam et Ianuam cum omni iurisdictione sua. Quartus fuit Marcus miles strenuissimus armorum. Quintus Stephanus, qui dum propinaret poculum Bauaro, et uellet illi dare uenenum, ut ordinatum erat cum fratribus, Bauarus praesentiens, dixit: Bibe tibi; qui coactus bibere mortuus est. Hic Stephanus fuit pater Barnabouis et Galeatii, qui duo diebus nostris ita lacerant Lombardiam.
|
||
|
||
Ad primum ueniens dico, quod poeta describit unum mirabile somnium; unde attende quod istud capitulum est ualde difficile et subtile, ideo poteris uidere si Dantes fuit mirabilis poeta. Uolens ergo describere somnium primo praemittit somnum, describens horam temporis qua obdormiuit; et sententialiter non uult aliud dicere, nisi quod dedit se somno, exigente natura, circa finem tertiae horae noctis iam surgente aurora lunae, quae in quarta hora noctis apparere debebat: describit ergo auroram lunae poetice, dicens: {La concubina di Titone antico}. Sed aduerte quod ista litera uidetur multum difficilis et dubitabilis, quia poeta uidetur dicere unum quod numquam fuit dictum uel fictum per alium poetam, scilicet quod aurora lunae sit concubina Titonis; ideo aliqui dixerunt quod autor describit hic auroram solis, sed hoc est falsum et impossibile si quis bene consideret literam istam. Dico ergo quod simpliciter describit auroram lunae; sed cum uocat eam concubinam Titonis, dico et credo, quod poeta noster de nouo hoc fingit, sicut saepe, imo quasi semper facit nouas fictiones in omni materia. Considerauit enim quod omnes poetae dant auroram solis in uxorem Titoni; ideo ipse dat illi amicam, scilicet auroram lunae, quia uxor stat prope uirum, amasia uero a longe. Uult ergo dicere, quod erat tertia hora noctis primae, quia aurora lunae iam surgebat, quae est concubina Titonis. Ad cuius intelligentiam debes scire, quod Titon filius Laomedontis regis troiani non iure, sed uiribus et auxilio fortunae acquisiuit certam terram in extremo orientis, cuius fuit rex: ideo poetae finxerunt quod Titon esset maritus Aurorae, quia habuit terram, unde uenit auroram subiectam sibi, sicut uir habet uxorem, et ex ea procreauit filium nomine Memnonem, qui in auxilium regis Priami uenit ad Troiam dum obsideretur a graecis, et fuit ibi bellando peremptus, sicut scribit Uirgilius.
|
||
|
||
Ad primum ueniens dico, quod poeta praemittit orationem quam cantant isti superbi, quia, scilicet, cantant orationem dominicam, dicentes: {Pater noster}. Sed antequam ueniam ad expositionem literae, est primo praeuidendum, quod aliqui mirati sunt, imo quasi truffati, cur poeta inserat hic istam orationem communem, quam sciunt omnes pueri et puellae. Ad quod dico, quod non inutiliter, non superflue hoc fecit, cum in ea sint multi passus non bene intellecti; ideo ipsam ponit, et in quibusdam punctis exponit. Et est notandum quod poeta potius ponit istam orationem sanctam hic, quam alibi, quia isti superbi damnabilius peccauerunt, et plus fecerunt contra istam orationem; ideo orationem perfectissimam omnium canunt. Ad cuius perfectionis intelligentiam uolo te tota mente notare, quod oratio est perfectissima; primo ratione autoris est excellens et authentica, quia non a discipulo uel propheta, sed a Dei sapientia instituta; ratione materiae est sufficiens et completa, cuncta necessaria homini comprehendens; ratione formae, quia breuis et expedita. Sic enim decuit ut uerbum abreuiatum faceret Christus in oratione, ne quis de ignorantia eius posset se excusare, quasi tardus ingenio uel ineptus ad studium; ergo bene est oratio perfectissima; unde Augustinus: Si per omnia sanctarum precationum uerba discurras, quantum existimo nihil inuenies, quod ista non contineat uel excludat. Ista ergo oratio non continet nisi bonum, quod patet discurrendo per omnes petitiones. In duabus enim primis petimus consequi ultimum finem; et prima enim, quae est sanctificetur, petimus dilectionem nostri in Deum. In duabus sequentibus petimus quae per se sunt utilia ad finem ipsum consequendum, unum quidem directe, cum dicimus fiat; aliud uero instrumentaliter cum dicimus, panem. In tribus sequentibus petimus quae utilia sunt per accidens: in prima quidem rationem peccati, cum dicimus, et dimitte; in secunda, superationem hostis, cum dicitur: et ne nos; in tertia liberationem a malo, cum concluditur: sed libera. Quia uero in omni deprecatione beneuolentia reconcilianda est eius quem deprecamur, ut ait Augustinus, ideo breuis praemittitur prologus, scilicet, Pater noster qui es in coelis, in quo disponitur animus deprecantis: primo per hoc quod dicitur Pater: dulce uerbum est, ubi olim terribiliter dicebat: ego Dominus, ego Dominus, nunc uult appellari Pater, et sic fiduciam praestat obtinendi quod petitur filiis adoptionis. Quanta cura ergo debet conari qui dicit: Pater noster, quod tanto patre non sit indignus: et dicit noster, et non meus, ut confitearis filiationem esse communem aliis, et non uelis derogare iuri fratrum tuorum. Pater enim est specialiter solius Christi, sed generalis omnium. Et quia uoluntas exauditionis ostenditur inesse Deo, per hoc quod dicitur Pater, ita et potentia per hoc quod dicitur, qui es in coelis; sed cum sit ubique, dicitur potius esse in coelo, quia ut dicitur primo coeli et mundi, propter incorruptionem coeli omnes posuerunt coelum locum spirituum. Dicit ergo poeta in litera inuocatiue: {O Padre nostro, che nei cieli stai}; et declarat quomodo sit in coelis, dicens, {non circonscritto}, quia non continetur a coelis, sed solus est omnia continens, ut ait Augustinus; nam immensitas diuinae magnitudinis est, ut intelligamus eum intra omnia non inclusum, extra omnia non exclusum; unde non est magis in coelo quam in terra uel alibi, sed constituit sibi locum excelsum et luminosum, in quo angeli et beati contemplarentur eum. Unde dicit: {ma per più amore ch'ai primi effetti}, scilicet, angelis ab initio seculi, {di lassù tu hai}; quia magis diligit eos, et diligitur ab eis.
|
||
|
||
Et ne sua petitio uideatur uana ostendit, quod merito debeat sperare conductum, dicens, {tu scaldi il mondo}, tamquam lampas indeficiens, {tu sour'esso luci}, omnia illuminans, et ideo: {li toi raggi den sempre esser duci}, omnium itinerantium per omnem callem, {saluo s'altra ragion in contrario non pronta}; et est pulcerrima metaphora. Sicut enim sol sensibilis semper illuminat mundum, et tamen interdum nubes uel nebula eripit nobis conspectum eius; ita lux diuinae gratiae semper illuminat nos, nisi tenebra peccati priuet nos illa. Sed antequam ulterius procedam, lector, nolo praetermittere quaestionem difficillimam quae oritur hic; quare scilicet poeta noster tam curiose et seriose hic pertractat de inuidia, de cuius poena nullam mentionem fecit in inferno; nec minus uidetur dubitandum de uana gloria, de qua tam egregie iam tractauit hic, et in inferno uidetur omnino praeteriisse. Ad cuius fortis nodi dissolutionem est dicendum, quod poeta potest dici punisse inuidiam et inanem gloriam in inferno, sed implicite et occulte. Considerauit enim, quod ista duo uitia, licet uideantur diuersa et habere diuersos effectus a superbia, tamen ambo sunt ab uno stipite et magis adhaerentia matri quam caetera; nec tam superba et diligens mater potest ex aliqua parte se conuertere quin has duas filias semper secum trahat. In purgatorio uero de his tractat explicite et aperte, quia duplicem habuit respectum secundum duo diuersa loca. Homo enim positus in inferno, idest in statu uitiorum, non cognoscit nec discernit peccata, nisi in communi et in confuso, sicut in materia praesenti, dicit aliquando superbus: bene cognosco uitium meum, bene scio quod sum superbus; sed non dicit: sum inuidus, sum gloriosus, sum temerarius, et ita de aliis filiabus superbiae. Sed positus in purgatorio, idest in statu poenitentiae, discernit et ruminat omnia tam principalia quam accessoria, et de singulis dolet, et poenitentiam agit; sicut etiam potes uidere, quod in inferno sub inuolucro tractauit in uno capitulo de auaritia, prodigalitate, iracundia et accidia in generali et compendiose, non nominando in speciali aliquem auarum, prodigum, irosum et accidiosum. In purgatorio uero tractat de singulis distincte, diffuse; de singulis faciens non unum capitulum sed plura, et in singulis nominatim, notans aliquos tali uitio. Sed hic statim suboritur alia dubitatio, quae non uidetur habere minus difficultatis. Hic enim obiiciet aliquis et merito: si poeta in purgatorio magis minute exquirit et discutit peccata, quare ergo in purgatorio non punit et purgat tot species uiolentiarum et fraudium, quas tanta arte et studio describit et distinguit in inferno? nam in toto purgatorio nihil dicit de blasphemis, desperantibus, foenerantibus, et contra naturam agentibus; similiter nec de adulatoribus, furibus, diuinatoribus, scismaticis, falsariis, proditoribus, de quibus singulatim tractat in inferno? Dicendum breuiter, ut mihi uidetur, quod hic diligens trutinator in purgatorio tractat diligenter de septem peccatis principalibus eorum maxime qui peccauerunt per incontinentiam, quia de talibus inueniuntur multi qui ueniunt ad purgatorium et poenitentiam in uita, uel in morte. Sed illi qui peccant per malitiam raro ueniunt ad purgatorium in uita uel morte; ideo de talibus noluit facere tractatum per se sicut fecerat in inferno.
|
||
|
||
{La casa Trauersara.} Hic Guido non contentus nominasse supra solum Petrum Trauersarium de Rauenna, nunc nominat ipsam stirpem, quae fuit tota clara et aliam familiam famosam ualde de dicta terra; unde dicit: {la casa Trauersara}. De ista domo fuit alius miles magnus princeps in Rauenna, scilicet Paulus Trauersarius, qui simul cum uiribus uenetorum expulit Salinguerram principem de Ferraria, {e gli Anastagi}: isti fuerunt magni nobiles et potentes, a quibus una porta in Rauenna usque hodie denominatur porta Anastasia. De ista domo fuit nobilis miles dominus Guido de Anastasiis, qui mortuus est per impatientiam amoris cuiusdam honestissimae dominae, quam numquam potuit flectere ad eius amorem. Fuerunt et aliae familiae clarae in Rauenna, sicut familia Honestorum, de qua fuit nobilis adolescens Anastasius de Honestis, qui amoratus de filia pulcerrima Pauli Trauersarii, tandem illam habuit in uxorem, sicut honeste scribit Boccaccius, curiosus inquisitor omnium delectabilium historiarum. Et hic nota, lector, quod poeta noster facit hic istum Guidonem nominare aliquos uiros claros saeculares modernos, quia sic conueniebat uiro militari. Sed alios uiros illustriores antiquiores genuit haec patria, sicut Petrum Damianum, de quo poeta scribit capitulo XXI Paradisi, et Romualdum de Honestis, de quo scribit capitulo XXII Paradisi. Nota etiam, quod Rauenna est tota sphaerica, habens muros antiquissimos, amplissimos magis infra terram quam supra, signum magnae uetustatis; ubi quondam Caesar facturus ciuile bellum, moram traxit, tamquam in confinio prouinciae suae, ut scribit Suetonius; quam duo flumina amplectuntur, quae ibi coniunguntur in unum; habuit portum capacissimum, qui modo repletus est. Rauenna templorum multitudine et pulcritudine est decorata, fide catholica insignita; nam ab initio fidei, Petrus misit Apollinarem discipulum Rauennam ad seminandam fidem; ex quo tempore fuit postea potentissima, temporibus gothorum, langobardorum, et uandalorum; habuit saepe reges; multa et magna proelia fecit et tulit, licet hodie sit tantum languida et exhausta; sed decrepita amisit uires suas proxima occasui. Sicut enim scribitur in libro Chronicae Rauennae, qui dicitur pontificalis, Rauenna condita est a pronepotibus Noe post Diluuium ante Natiuitatem Christi per annos duo millia quadringentos nonaginta nouem. Quod non credo, quia de tam longa antiquitate nulli autores authentici, quos ego uiderim, aliquid scribunt. Rauenna enim fuit colonia sabinorum, ut dicit Plinius; et dicunt quidam sequentes opinionem communem, quod sic dicta est, quia ratibus uenientes condiderunt eam. Non mirum ergo, si poeta nobilis elegit sibi uiuere et mori in nobili ciuitate, ubi iacet apud locum Minorum in tumulo ualde graui. Et certe dignius quiescit Dantes in terra madida sanguine martyrum, in qua fuit honoratus in uita, quam in terra maligna et ingrata, ut ipse ait, de qua uiuens digne factus est exul. Et concludit poeta de duabus familiis praecipuis de Rauenna: {e l'una e l'altra gente}, scilicet, genus Trauersariorum et Anastasiorum, {è diretata}, quia non extat haeres suus. De quo dolendum est.
|
||
|
||
Et ponit responsionem suam ad Uirgilium, dicens: {diss'io: o dolce padre mio, se tu m'ascolte, io ti dirò ciò che m'apparue}, in uisione quam feci, {quando le gambe mi furon sì tolte}, sicut tu uides, quia amisi omnes uires corporis ex magna perturbatione animi. Et hic nota quod poeta noster subtiliter fecit istam fictionem: fingit enim se ita fessum et fatigatum ista uisione, qua debebat potius esse uigoratus contra impetum irae, ut per hoc det intelligi, quod ira quae est appetitus uindictae, est ita naturalis homini, quod Homerus dixit, quod ira est dulcior melle distillante. Durissimum ergo uidebatur sibi quidquid uiderat in fictione illa, scilicet, quod deberet more Mariae se habere ad filium, quando esset prouocatus ad iram; et quod deberet more Pisistrati remittere iniuriam factam in filiam suam; et quod more Stephani deberet parcere dantibus sibi innocenti mortem, quia increparet illos iuste. Certe uidebatur sibi difficilius parcere offendenti, quam superbos humiliari, et inuido misereri. Ipse enim aliquando appetiuerat uindictam, quod maxime faciunt florentini; et uere ita uidetur difficile homini parcere, quod multi constituti in articulo mortis, cum in caeteris essent bene dispositi, nulla ratione uel persuasione potuerunt inclinari ad parcendum. Sic ergo uide quod istud capitulum est ualde subtile in multis passibus suis.
|
||
|
||
{In sul paese.} Ista est quarta et ultima pars huius nobilis capituli, in qua hic nobilis Marcus ad dilatandam hanc materiam, pro confirmatione dicti sui describit mutationem Lombardiae, quae propter discordiam papae et imperatoris amisit bona temporalia et spiritualia. Et ad huius literae expositionem oportet breuiter perstringere aliqua de Friderico II, de quo aliqua scripsi Purgatorii capitulo III. Fridericus ergo, elatus magna potentia multorum regnorum et nobili prole proborum filiorum, temporalia et spiritualia conculcabat: propter quod fuit excommunicatus ab Honorio III papa et stetit contumax sex annis. Honorio mortuo, successit in pontificatu Gregorius IX de Anagnia, qui sedit quatuordecim annis; quo tempore Fridericus habuit inexorabile bellum secum. Post hoc Fridericus magna classe nauali transiuit ad Terram Sanctam, ubi priuauit regno Hierusalem Iohannem Brenensem socerum suum; de quo fecit se coronari anno Domini MCCXXXU. Gregorius IX, audita pace ficta quam Fridericus fecerat cum Soldano, dedit operam, quod dictus rex Iohannes intraret regnum Apuliae, quod totum fecit rebellare Friderico. Sed Fridericus, uelut ardens fulmen belli, cum summa celeritate reuolauit in Italiam cum duabus galeis, et totum regnum celerius recuperauit: et ultra hoc occupauit patrimonium sancti Petri, ducatum Spoleti et Marchiam Anconae, ducens secum saracenos de Nuceria, quos traxerat de Sicilia de montibus Drepani, ut Sicilia esset tutior et Apulia subiectior. Deinde cum Gregorius ordinasset Concilium contra Fridericum, magnus numerus praelatorum ueniens de partibus Galliae, captus fuit apud Pisas, quos postea Fridericus pauperrime dimisit, instante Ludouico rege Franciae: et tunc natum est bellum inter ianuenses et pisanos. Post hoc Fridericus aspirare coepit ad dominium Lombardiae. Unde sentiens, quod Mediolanum, Parma et Bononia et plures aliae terrae Lombardiae et Romandiolae coniurauerant cum ecclesia contra eum, descendit de regno in Lombardiam magnis uiribus; et post multa proelia mediolanenses totis uiribus suis, ecclesiae et colligatorum, cum uenissent in auxilium brixiensium, concurrerunt cum Friderico in loco dicto Curte Noua; et post acre proelium mediolanenses debellati sunt cum magno damno suorum et exaltatione Friderici, qui in illa pugna strenue se gesserat. Cuius rei dolore Gregorius infirmatus mortuus est Romae paulo post: Fridericus uero uictor cepit magnam partem Lombardiae et Romandiolae. Quo tempore habuit elephantem, ad quem uidendum confluebant multi de populis Lombardiae. Tandem creatus est papa Innocentius IU uir nobilis ianuensis ex nobilibus de Flisco, anno Domini MCCXLI, qui sedit annis undecim et repleuit ecclesiam multis cardinalibus ex diuersis partibus christianitatis. Quo audito Fridericus turbatus, fertur dixisse: Heu! perdidi amicum meum; praesagiens quod futurum erat. Nam Innocentius, prudens et magnificus, uidens potentiam et contumaciam Friderici, qui quasi totam possidebat Italiam, fecit armari apud Ianuam uiginti galeas per consortes suos; et cum cardinalibus et curia iuit de Roma Lugdunum, supra Rhodanum, ubi celebrato concilio, cui interfuit bonus Ludouicus rex Galliae, damnauit et excommunicauit Fridericum. Interim consanguinei Innocentii et amici ecclesiae, expulsi de Parma, intrauerunt Parmam cum consensu populi. In quorum auxilium continuo uenit Gregorius de Monte Longo legatus ecclesiae cum mediolanensibus, placentinis et mantuanis, et parauerunt se ad defensionem. Fridericus indignatione plenus et ira, contractis magnis uiribus, et Eccelino de Romano, obsedit Parmam, et fecit ibi Bastitam magnam in formam ciuitatis, quam Uictoriam appellauit, iurans numquam recedere, nisi Parma capta, quam conceperat destruere, et transferre Uictoriam. Igitur Friderico impugnante et ecclesia defensante Parmam per spatium sex mensium, saeuitia hyemis cogente, militia ciuitatum utrinque ad propria remeauit. Fridericus uero remansit in Uictoria, expectans tempus aestatis, spe expugnandae ciuitatis, quae penuria uictualium paruo tempore poterat resistere. Ideo Fridericus, paruipendens obsessos, die quadam iuerat extra Uictoriam ad Falconem. Tunc parmenses quasi desperati furiose exeuntes, inuaserunt Uictoriam, quam captam ferro et igne destruxerunt, et praeda magna ditati sunt. Fridericus uero Cremonam fugiens uix euasit, amissis iocalibus suis et corona, quam habuerunt parmenses. Haec gesta sunt die Martis prima februarii anno Domini MCCXLUIII; et anno sequenti Henricus filius eius bellicosus captus est a bononiensibus apud Mutinam: qua uictoria bononienses elati sunt ualde. Deinde altero anno Fridericus mortuus est, nihil de tanta potentia secum trahens, nisi sarcinam peccatorum. Nunc descendendum est ad literam, quam sic ordinabis, {ualore e cortesia}, idest, uiri ualentes et liberales, {trouarsi solea in sul paese}, scilicet, in Marchia Taruisina et Lombardia, {ch'Adige e Po riga}, idest, balneat; quia Athesis nobilis fluuius labitur per Marchiam Taruisinam, per ciuitatem Ueronae; quae regio dicto tempore fuit crudeliter afflicta per Eccerinum de Romano, confoederatum cum Friderico; sicut Padua, Uerona, Uicentia, Taruisium. Padus uero nobilissimus fluuius diuidit Lombardiam per medium; quae regio fuit miserabiliter lacerata per Fridericum, ut patet ex dictis. Et hic nota, quod iste Marcus bene nouerat dominos et uiros nobiles utriusque riperiae, quam solebat saepe frequentare, et mores laudabiles uirorum et mulierum referre. Unde semel discurrens per riperiam Padi, dum iret de Ferraria Rauennam, audiens multum commendari Margaritam consanguineam Azonis III, marchionis estensis, intrauit Argentam, ubi illa erat, tentaturus ueritatem. Margarita autem ualens, et bene morata, cum audisset de fama Marci, recepit ipsum laetanter; cui Marcus magnifice loquens, ait: Illustris domina, alta uirtus tua ubique nota conduxit me huc, ut gloriari possim uidisse et audiuisse dominam, quae excedit caeteras nobilitate generis et uirtute animi. Marchionissa, uolens experiri circumspectionem Marci, prudenter respondit subito: Certe, Marce, non possum de te dicere illud bonum, quod tu de me dicis. Et Marcus continuo dixit: Immo bene potuissetis, si uoluissetis de me mentiri, sicut ego mentitus sum de uobis. Ex quo domina subridens, perpendens uerum esse, quod de Marco audiuerat, donauit illi certum iocale, et permisit ire ad uiam suam. Et hic nota quod Marcus nouit facere mirabilia scommata, quia bonum scomma debet mordere auditorem ut ouis, non ut canis; et debet fieri praesto et sine mora. De qua materia pulcre tractat Macrobius libro Saturnalium. Et dicit Marcus: {prima che Federigo auesse briga}, idest, bellum cum ecclesia cum Innocentio IU. Et subdit Marcus, nunc esse contrarium in Marchia et Lombardia; unde dicit: {or può sicuramente indi passarsi}, per dicta loca, quae sunt derelicta a bonis, {per qualunque}, scilicet, prauum, {lasciasse per uergogna di ragionar co' buoni}, quia sunt ibi rari, {o d'appressarsi}, illis bonis. Quasi dicat: quicumque uerecundaretur colloqui et conuersari cum bonis et curialibus potest audacter transire per has partes, quia inueniet multos de suis uiles et uitiosos.
|
||
|
||
{Un mese.} Hic Adrianus ostendit, qualiter modica experientia cognouit importabile pondus papalis dignitatis dicens: {Un mese e poco più proua' io come pesa 'l gran manto}, per mantellum Petri dat intelligi papatum, et maxime, {a chi dal fango il guarda}, sicut a labe auaritiae, gulae, et luxuriae, quae foedant uirtutes omnes, ut iam dictum est in prima parte. Et hic nota, quod uere laboriosum est onus pontificale, si debeat bene seruari immaculatum. Et magis experto poterat credere Adrianus, scilicet sanctissimo papae Gregorio I, qui in multis libris et locis dolet et deplorat istud grauamen; ex quo ostendit sarcinam illam nimis molestam esse omnibus, qui custodiunt illam illaesam. Ideo bene Coelestinus IU quasi mortifero fasce deposito, cum gaudio et laetitia solitudinem repetebat, nisi retractus fuisset opera Bonifacii; et tamen in illo priuato carcere sancte uixit, et animam feliciter Deo reddidit; ubi Bonifacius infeliciter et desperate uitam finiuit. Et confirmat dictum suum per comparationem claram, dicens: {che men mi sembran tutte l'altre some}, idest, quia caetera onera, quantumcumque grauissima, uidentur leuissima in comparatione ad istud. Et hic nota, quod uere nullum onus est par isti; nam qui summum pontificatum adeptus est, omnium curas, omnium sarcinas in se ipsum transtulit; quoniam intrauit mare magnum cum parua nauicula, quae semper agitatur turbine omnium uentorum; et ex libero factus seruus in magnam miseriam incidit: omnium enim linguae de eo loquuntur, et lacerant eius uitam, et quidquid mali fit ubique totum ex illo, quasi uno fonte malorum, prouenisse dicunt. Ideo bene alius papa Adrianus, natione anglicus, dicebat, quod pastor erat similis uentri, contra quem olim omnia membra iniuste coniurauerunt, ideo iuste defecerunt. Nam stomachus quasi seruus publicus dispensans omnia omnibus alimenta subtraxit. Ideo, ut breuiter concludam, summus pontificatus, si bene geritur, est summus honor, summum onus, summa seruitus, summus labor: si uero male, est summum periculum animae, summum malum, summa miseria, summus pudor. Ergo dubium est ex omni parte negotium. Ideo bene praefatus Adrianus papa quartus dicebat, cathedram Petri spinosam et mantum eius acutissimis per totum consertum aculeis, et tantae grauitatis, ut robustissimos premat et conterat humeros. Et concludebat: nonne miseria dignus est, qui pro tanta pugnat miseria? Et dicit: {un mese e poco più}, quia stetit in papatu forte quadraginta diebus. Et hic nota quod cum omnis hominum uita sit breuis, regum est breuior, pontificum breuissima. Unde multo maior numerus pontificum, quam imperatorum inuenitur. Quia raro aliquis uocatur ad culmen tantae dignitatis, nisi senex uel uergens in senium.
|
||
|
||
Unde infelix, in quo auaritia fixit radices suas, pacisceretur cum quocumque de quota parte uitae suae, si posset uendere alteri tempus sibi datum a natura: {perchè men paia il mal futuro e 'l fatto}. Hic Hugo amare commemorat facinus impium quod praegrauat caeteris. Ad cuius intelligentiam est utile scire, quod Philippus Pulcer rex Franciae, conceperat indignationem contra Bonifacium UIII, qui promiserat facere Carolum de Ualois fratrem suum imperatorem romanorum, quando uenit pro paciario in Tusciam; sed nihil seruauerat, quia audisti quam ualenter se habuerit; immo eodem anno confirmauerat Albertum ducem Austriae. Ideo Philippus indignatus superbe tenebat et honorabat Stephanum de Columna inimicum eius, et beneficia conferebat in Francia pro uoto suo. Propter quod Bonifacius magnanimus et alti cordis factus est palam sibi infestus; et ad iustificandam causam suam fecit citari praelatos Franciae ad concilium et Philippum prohibentem et contumaciter recusantem se subditum Ecclesiae, temporaliter excommunicauit. Philippus obiiciens multa crimina Bonifacio, dicebat ipsum fore deponendum; sic hinc inde accenso igne irarum et discordiarum, alter in alterius perniciem coniurabat. Bonifacius irritabat flandrenses contra regem, et Albertum electum inuitabat in Italiam. Philippus peiora meditans de consilio Stephani misit quemdam legatum suum in Tusciam cum Musatto Francesio milite florentino. Qui uenientes in comitatum Florentiae, ad Stagiam castellum dicti Musatti, simulabant sagaciter agere de bono pacis; et clandestine cum magnis pecuniis et donis, corruptis multis proceribus Campaniae et Anagniae, ordinauerunt capere Bonifacium in patria; ubi stans intrepidus nihil tale sentiebat. Quo facto Sciarra de Columna cum tercentis equitibus et multis amicis et mercenariis peditibus, sub uexillo regis uno mane intrauit Anagniam cum clamore; et ingratus populus secutus est signa regalia, et cinxit papale palatium. Bonifacius audito tumultu, omnium auxilio destitutus, tamquam magnanimus dixit secum: Ex quo debeo mori per proditionem ut Christus, moriar ut uicarius Christi. Et continuo assumpto habitu pontificali cum clauibus, conscendit papalem sedem. Sciarra cum suis, uolente Deo, ut sancta dignitas seruaretur intacta, non iniecerunt manus in eum, sed illum solis uerbis lacessitum, sub honesta custodia relinquentes, conuersi sunt ad rapiendum thesaurum. Post tertiam diem populus Anagniae recognoscens errorem suum, ruens in arma, duce Luca de Flisco cardinali, expulit Sciarram cum complicibus. Bonifacius liberatus tertia die more Christi non potuit laetari, indurato corde dolore. Sed recedens cum curia, uenit Romam ad sanctum Petrum, cum intentione celebrandi concilium, et faciendi altam uindictam de iniuria atrocissima facta sibi per regem; sed intenso dolore superante animum eius, conuersus in rabiem furoris, coepit se rodere totum; et sic uerificata est prophetia simplicissimi Coelestini, qui praedixerat sibi: Intrasti ut uulpes, regnabis ut leo, morieris ut canis. Uide igitur si iuste poeta detestatur tam crudele scelus in Philippo.
|
||
|
||
{E le romane.} Hic poeta, tacta sobrietate Mariae, quae fuit perfectissima mulierum, nunc adducit exemplum unius generis mulierum clarum, et bene. Poterat enim dicere hic aliqua mulier: non sum Maria, quae repleta est spiritu sancto, immo sum foemina fragilis, quae habeo appetitus inordinatos; ideo ecce exemplum non unius sed multarum paganarum. Nam romanae olim, ut est apud Ualerium, non bibebant uinum ne in aliquid dedecus prolaberentur. Unde narrat ipse Ualerius de Romano, qui mactauit uxorem fuste, quam reperiit bibisse uinum furtim. Nam ab ebrietate ad libidinem faciliter fit transitus, maxime in muliere; nam quicumque uinum appetit uitiis ianuam aperit; tamen romani permittebant eis licenter cultum personae. Et tamen Seneca iam tempore suo conqueritur quod mulieres non minus potant quam uiri, et uiros uino prouocant; et dicit quod olim non patiebantur caluitium neque podagram sicut nunc. Dicit ergo poeta quod illa eadem uox ueniens ab arbore dixit: {E le romane antique furon contente d'aqua per lor bere}; utinam contentarentur hodie uno et simplici uino.
|
||
|
||
{Non credo.} Hic poeta manifestat extremam maciem istorum famelicorum per unam pulcerrimam comparationem et propriissimam. Ad cuius cognitionem est primo sciendum, quod sicut fingit Ouidius libro octauo maioris circa finem Erisicthon de Thessalia uir sacrilegus temere spernebat deam Cererem et colentes eam, adeo quod nemus consecratum illi dicitur uiolasse; et uni ex famulis formidanti incidere quercum dedicatam deae in furore amputauit caput, et arborem ipsam prostrauit ad terram. Irata dea altam uindictam fecit de homine insano: nam immisit famem inauditam in uentrem eius; unde Erisicthon in nocte somniabat comedere, uane uorans uentum, et crescente in dies fame uendidit et comedit omnia sua; nam quod satis fuisset uni populo non sufficiebat uni homini, et quanto plura uorabat, tanto plura appetebat more ignis. Demum omnibus consumptis uendidit unicam filiam suam pluribus uicibus, et ad tantam extremitatem deuenit quod coepit comedere membra sua uorans se ipsum. Uisa fabula, considera ueram allegoriam quae latet sub cortice literae. Erisicthon namque figuratiue est gulosus qui inconsulte spernit Cererem deam bladi, quia scilicet, non contentus pane et uino et aliis fructibus terrae quaerit sapida summo artificio praeparata; ideo uindicta debita iusto iudicio Dei parata est, quia fames intrat corpus eius; nam si bene prandet, uult melius coenare; si multum bibit, semper plus appetit: et sic continuo magis ardet appetitus corruptus, ita quod in nocte somniando ducit labia et dentes, et uelut ignis consumit illud, de quo possent uiuere mille; quid ultra? hodie uendit campum, cras uineam, ut satisfaciat uentri importunissimo creditori. Consumpta pecunia, uendit domum, equum, uestem, ancillam, et absorbet et deglutit omnem substantiam suam; demum uendit filiam propriam, uxorem, sororem; quando prostituit pudicitiam alteri pro pretio ut respondeat improbae gulae. Postremo deficientibus omnibus uertit furorem in se ipsum, cum efficitur seruus alterius, famulator, adulator, leno, et quod est horribile dictu, comedit se ipsum dum uadit ad hospitale, imo ad fossatum; et ubi comedit omnia sua pediculi comedunt eum, et uermes paulatim ipsum adhuc uiuentem comedunt et rodunt. Ergo sic maledicta gula damnosissimum uitium, irremediabile malum. Nunc ad literam. Dicit poeta: {Non credo che Erisitone si fosse fatto secco}, idest, macilentus extenuatus, {a buccia strema}, sine aliqua carnositate, {per digiunar}, idest, propter famem, {quando più n'ebbe tema}, scilicet, cum coepit uorare se ipsum.
|
||
|
||
{Io.} Hic poeta manifestata fame maxima exemplo unius, manifestat ipsam exemplo multorum; ideo comparatio ista est propriissima ad factum. Et ad intelligentiam istius literae est sciendum, quod sicut habetur ex Iosepho et aliis multis autoribus tempore illius durissimae obsidionis, qua Titus Uespasianus premebat Ierusalem omnibus intolerabilibus incommodis, crudelissima fames et nulli alii comparanda plus quam caetera mala urgebat miseram urbem, de qua non possem breuibus uerbis dicere, quandoquidem homines stercora et urinas iumentorum coacti sunt capere; sed quod miserabilius fuit et cum lacrymis memorandum, mulier quaedam nobilis genere et diuitiis nomine Maria inuenta est in alia multitudine quae confluxerat ad urbem tempore obsidionis, ut alibi dictum est supra; cuius facultates tyranni primo inuaserant, deinde per momenta satellites latronum reliquias rapiebant, propter quod mulier indignatione et insania accensa saepe illos prouocabat maledictis ad interficiendum se; sed cum nullus uel ira uel miseria mactaret illam, nec aliqua uia posset quaerere uictum, fame et ira, pessimis consultoribus, instigante, armatur contra iura naturae. Nam assumpto infantulo quem lactabat dicere coepit: infelicis matris infelicior fili: in bello, fame, rapina latronum cui te reseruabo? Nam si uita sperari possit, iugo romanae seruitutis seruamur; sed iam nunc ipsam seruitutem fames praeuenit, et praedones peiores fame et seruitute nos premunt. Ueni ergo, mi fili, esto matri cibus, praedonibus furor, saeculis fabula, quae sola deficiebat miseriis iudaeorum. Et cum haec dixisset, simul filium iugulauit, et medium assauit, et reliquum reseruauit. Et ecce praedones incitati odore carnis, mortem minantes nisi cibum quem senserant daret. Tunc illa infuriata dixit: certe partem optimam reseruaui; et continuo detexit membra infantis; sed illi quamuis crudeles territi sunt nimis, nec potuerunt facere uerbum, uincente naturali pietate. Illa uero uultu crudeli ferocior latronibus, dixit: filius meus est, meus partus, meum peccatum, comedite; nam et ego prior comedi quae genui: nolite fieri misericordiores matre, aut foemina molliores. Illi trementes recesserunt, hunc solum miserae matri relinquentes cibum. Et continuo repleta est ciuitas flebili rumore, et quilibet abhorrebat factum uelut si ipse fecisset; et laudabant mortuos, postquam talium rerum non polluerentur auditu. Nunc ad literam: dicit poeta: {Io dicea, fra me stesso pensando: ecco la gente}, perfida iudaeorum, {che perdè Ierusalemme}, unde Iosephus narratis infinitis calamitatibus eorum, concludit; ut autem breuiter dicam, neque puto aliam ciuitatem unquam fuisse passam talia, neque ullam nationem post hominum memoriam ferocioris fuisse malitiae. Et ecce quando: {Quando Maria nel figlio diè di becco}, cum bucca. Et sic nota quod sicut Maria filia Ioachim hebraea uidit filium agnum immaculatum crudeliter affigi ligno crucis; ita nunc alia Maria filia Eleazari hebraea proprium filium innocentem crudelissimo affixit spito et dentes iniecit in eum.
|
||
|
||
Et ostendit quod sic expedit eis propter nimiam impudentiam earum. Unde dicit interrogatiue: {quai barbare, quai saracine fur mai?} quasi dicat: numquam uel nusquam, {cui bisognasse discipline o spiritali}, idest, uel spirituales, sicut excommunicatio; uel habitus bonus, qualem dedit beatus Gregorius mulieribus romanis, sub quo honeste latent; {o altre}, scilicet, uel disciplinae temporales, sicut statutum ciuitatis, uel poena officialis, quae uetat inhonestam et enormem decisionem pannorum circa collum; sicut aliquando factum est Florentiae propter istas barbagienses. Et hic nota, quod poeta noster meritissime facit inuectiuam contra istas. Nam nulli artifices in mundo habent tam uaria organa et diuersa instrumenta et subtilia argumenta pro exercitio suae artis, sicut mulieres florentinae pro cultu suae personae. Non enim contentae naturali pulcritudine, semper conantur addere, et contra omnes defectus incredibili arte sagaciter se armant. Nam paruitatem adiuuant cum planula alta; carnem nigram dealbant; faciem pallidam faciunt rubicundam; capillos faciunt flauos; dentes eburneos; mamillas breues et duras: et ut breuiter dicam, omnia membra artificiose componunt. Quid mulierum tuscarum mores referam, de quibus Gerius de Aretio satyram fecit ad imitationem Apuleii? Non solum autem mulieres tuscae, sed ubique terrarum intemperantes factae sunt, sicut Seneca ostendit de mulieribus romanis. Feminae autem florentinae uel Florentiae comedunt et bibunt, antequam uadant ad nuptias uel ad ecclesiam.
|
||
|
||
{Quando.} Hic Dantes tacto ortu solis describit dispositionem Beatricis erga ipsum solem, quae acutissime respiciebat in ipsum. Unde dicit: {Quando}, idest, in qua tam bona hora temporis, {uidi Beatrice}, quae parabat ducere me ad beatitudinem, {riuolta in sul sinistro fianco}, ubi primo erat a dextera currus, ut patuit in fine Purgatorii; uel hoc pro tanto dicit, quia erant oppositi nostro situi, ita quod sol ibat eis ad sinistram, ubi nobis uadit ad dexteram eundo uersus orientem, {e riguardar nel sole}, idest, aeternum solem iustitiae Deum. Et tangit perspicuum modum suae intuitionis per nobilem comparationem aquilae respicientis nostrum solem sensibilem. Et est hic fixa mente animaduertendum quod Dantes uidere meo non poterat facere perfectiorem comparationem nec magis propriam, si uolumus colligere nobiles proprietates aquilae. Aquila enim primo est auis magna ualde, talis est haec sacra scientia, et habet alas ualde magnas, rostrum magnum, et fortes ungues, ita ista aquila nobilis est regina aliarum auium, ita ista est super omnes quia diuina imperat et dominatur humanis. Aquila ultra caeteras aues uolat altius et uidet acutius, ita Beatrix sola ascendit coelum et uidet Deum: inquisitio enim theologiae est causa cognoscendi Deum; unde theologia uocatur scientia post naturam, quae est finis scientiarum et perfectio earum; ipsa enim est finis ad quem tendit omnis inquisitio et in ea quiescit. Aquila sola inter aues non fulminatur, teste Plinio, sicut nec laurus inter arbores; ita ista inter scientias non potest eclipsari, sicut ostensum fuit II capitulo Inferni. Aquila sola intueri potest radios solis, et filios non ualentes hoc facere non nutrit sed expellit; et ita Beatrix. Aquila est auis boni augurii non solum apud poetas, sed etiam apud historicos, et adhuc una penna aquilae coniuncta multis pennis anseris consumit eas; et dicit Albertus se fuisse expertum hoc in pennis alarum, ita uolatus istius altissimae aquilae deprimit uolatum aliarum scientiarum quae sunt tardae, sicut anseres respectu aquilae. Est etiam quaedam nobilissima aquila, quae non depascitur nisi corda aliarum auium, quas capit in nutrimentum sui; ita ista nobilissima scientiarum solum capit quaedam principia aliarum. Ad literam ergo dicit poeta: {aguglia sì}, idest, tam firmiter, {non gli s'affisse unquanco}, quasi dicat: quod aquila corporalis non tam fixe intuetur solem corporalem, sicut ista scientia spiritualis solem spiritualem qui Deus est. Et hic nota bene quod autor optime dicit; quoniam aquila non posset bene respicere rotam solis ex sola oculi puritate, quia lux solis fortissima, calidissima super oculum spericum et politum facit multas reflexiones radiorum ad medium oculi, ubi est humor glacialis, in quo sigillantur formae uisibilium, et reflexio illa calefacit et dissoluit humorem illum; ideo oculi lacrymantur quando quis uidet lucidum excellens. Oculus enim est quasi speculum animatum conuexum; sed natura solers et sagax dedit aquilae pupillam nigram et cilia grossa, ut melius resistat; et tamen non posset hoc facere diu, quia humor ille frigidus dissolueretur et corrumperetur: sicut simile uidemus in salamandra quae aliquandiu uiuit in igne, quia frigidissimae naturae extinguit ignem sicut glacies; sed si diu steterit in igne uincitur et moritur. Bene ergo dicit poeta quod aquila nunquam respexit solem, sicut nunc Beatrix: nam oculus intellectualis purissimus istius dominae quanto diutius et fixius respicit solem aeternum, tanto fortius uigoratur et conualescit.
|
||
|
||
Et claudit poeta capitulum primum, dicens: {quinci riuolse}, illa Beatrix, {inuêr lo cielo il uiso}, ut dirigeret meum uisum intellectualem in illud. Et hic ultimo nota, lector, quod uere non erat mirum sicut dicit ista domina, si iste homo ueloci et facili motu currebat nunc in coelum, et ferebatur in Deum, qui calcatis omnibus uitiis, purgatus omnibus peccatis peruenerat ad montem celsum tangentem coelum, ubi fuerat lotus duplici aqua mundissima, quarum altera induxerat obliuionem malorum, altera memoriam bonorum in animam depuratam ab omni affectionum perturbatione, sine superbia et cupiditate, quae sunt duae radices omnium peccatorum, receptus et inuestitus a septem uirtutibus quibus reuolabat in patriam, ubi felix uictor infestissimorum hostium, gloriosissimum triumphum suis meritis praedestinatum iam sperabat. Quid mirum, inquam, si diuinus hic poeta tanto cursu promissum brauium properanter petebat? ad quod nos tandem peruenire dignetur qui autorem uiuentem per omnes regiones coeli ad se trahere dignatus. Amen.
|
||
|
||
{L'acqua.} Hic poeta assignat rationem dissuasionis quam fecit, et causam quare ipse audet intrare; dicit ergo primo: {L'acqua ch'io prendo}, idest, materiam quam nunc assumo describendam, {giammai non si corse}, idest, nunquam ab alio descripta fuit poetice intelligas; et sic est quasi mare oceanum non nauigatum amplius ab alio quam ab eo. Et nota quod poeta bene dicit. Quis enim unquam excogitauit facere unum coelum artificiale, quale hic poeta mirabilis? Et in hoc tangitur eximia commendatio nostri poetae, quia nemo unquam ante eum poetice descripsit paradisum, similiter nec purgatorium; et sic non habuit quem imitaretur in duabus partibus sui poematis. Infernum uero si Homerus scripsit graece, et Uirgilius latine, tamen multum nude, breuiter et confuse; sed hic poeta nouum fabricauit infernum summo artificio mirabiliter fingendo noua genera suppliciorum. Quis enim unquam puniuit decem genera fraudium sicut ipse? quis descripsit talem arenam uiolentorum cum tam diuersis poenis? et talia multa, quae non sine magna utilitate et delectatione audientium quotidie leguntur: unde inferni liber plus habet artis, ut mihi uidetur. Nota etiam quod aqua quam autor nunc primo assumit percurrendam est profundissima omnium aquarum, ut testatur Augustinus. Audiui tamen quosdam ridenter dicentes, quod theologia, nisi moderni theologi admiscerent sibi philosophiam, tota staret in paruo libro parui pretii. Sed indignanter respondeo quod nimis impudenter mentiuntur, quoniam in nulla scientia inuenitur tam immensum uolumen, sicut Biblia in sacra scientia; imo forte in caeteris facultatibus non inuenitur tantus numerus librorum, quantus in diuina scriptura. Quis enim posset in uita tantum legere, quantum Augustinus scribere, qui circa mille uolumina edidit, etsi non fecisset nisi magnum uolumen super Psalterium? ut nihil dicam de Origene qui multa millia fecit, et de aliis infinitis. Et quia posset quis quaerere: unde uenit tibi audacia intrandi istam magnam aquam? respondet autor: quia habeo bona auxilia, scilicet, Palladis, Apollinis et Musarum. Ad quod est praesciendum quod, sicut patet apud diuersos autores, Minerua fuit femina, cuius origo ignota fuit; sed dicta est absque matre ex cerebro Iouis nata propter eius coelestem sapientiam; unde et uocata est Athena, idest, immortalis. Haec semper uirgo fuit inuentrix multarum artium; nam prima reperiit lanificium ignoratum antea omnibus, et opus texendi mira arte composuit; adinuenit prima oliuam et olei liquorem optimum; similiter artem militarem, peritiam armorum, calculum numerorum; ideo merito totum fuit celebrata per orbem, et praecipue apud Athenas. Modo ad propositum dicit poeta: ego nauigo istam aquam, quia habeo uentum prosperum, scilicet, fauorem Mineruae; unde dicit: {Minerua spira}, idest, infundit mihi spiritum sapientiae, {e conducemi Apollo}, quasi dicat: habeo bonum nautam et gubernatorem meae nauis, scilicet, Apollinem deum poetarum, cuius auxilium implorauit in praecedenti capitulo; et tertio habeo magnetem et acum, quae ostendunt mihi tramontanam, ad quam nauigo in isto magno mari. Unde dicit: {e noue muse}, musae dicuntur nouem deae poetarum, de quibus plene dixi primo capitulo Purgatorii, {mi dimostran l'Orse}; nam in nostro polo septentrionali sunt duae constellationes, scilicet ursa maior et minor, in qua est tramontana, ut dicetur clare XU capitulo huius libri; uel expone subtilius, {noue muse}, idest, nouellae, quia de nouo incipio poetare de uero Deo aeterno, non de aliis gentium, sicut fecerunt antiqui poetae, qui, teste Aristotele, fuerunt primi theologizantes de diis.
|
||
|
||
{Quei.} Hic poeta uolens animare ipsos scientificos ad sequendum suum opus, ostendit mirabilem effectum eius per unam comparationem pulcerrimam. Ad cuius intelligentiam nota quod socii Iasonis habuerunt duplicem admirationem; primo, quando uiderunt primam magnam nauim, cum Iason nauigauit mare, quod nunquam in antea fuerat; secundo, quando uiderunt ipsum dum peruenisset ad terram Colchorum seminare dentes serpentis, ex quibus continuo nati sunt homines armati. Ita ad propositum uult dicere autor: uos primo uidebitis magnam nouam nauim, idest, magnum opus nouum, quod antea non uidistis; secundo, uidebitis, quod ex re uili nascentur milites armati, idest, ex uerbis uulgaribus nascentur fortes sententiae. Ad literam ergo dicit Dantes: {Quei gloriosi}, idest, incliti iuuenes, qui uocati sunt argonautae; fuit enim flos iuuentutis Graeciae, {che passaro a Colco}; Colchi fuerunt populi in finibus Ponti, quod hodie dicitur magnum mare; nec terra eorum fuit insula, sicut quidam ignoranter scripserunt. Colchos Pompeius gloriosus dux romanus uicit in septentrione; {non s'ammiraron, come uoi farete}, supple, quando uiderunt primo Iasonem nauigantem, ut sit comparatio propria de nauigatione Iasonis ad nauigationem autoris: deinde, {quando uider Iason fatto bifolco}, idest, more bubulci arantem terram et seminantem dentes uipereos: haec historia nota est communiter apud omnes. Sed ut magis uideas, lector, quanto nobilis haec comparatio sit propriissima, uolo notes, quod Iason primus cum prima magna naui intrauit mare magnum; ita Dantes primus poeta cum magno ingenio intrauit mare magnum, idest, altam materiam paradisi: Iason acquisiuit magnum thesaurum, et Dantes summum bonum: Iason gloriosissimus fuit post Herculem, imo Herculem duxit secum in magna naui et Orpheum poetam et alios nobiles, et triumphauit de dracone, bobus uomentibus ignem, et terrigenis qui inter se fecerunt ciuile bellum se perimentes mutuo usque ad unum; et ita Dantes gloriosissimus poeta post Uirgilium, imo Uirgilium traxit secum in sua naui et Statium et alios nobiles autores, et triumphauit de dracone, idest, daemone, et bobus, idest, uoluptatibus emittentibus flammas et incentiua libidinum, et gigantibus, idest uitiis, quae nascuntur ex terra, et inter se habent fraternam discordiam et impugnant se simul: Iason prius nauigauit inter uana mundi, transiens per Troiam terram uoluptuosam, et decipiens mulieres; sed postea pulsus ex patria factus est gloriosior, nam rediuit in Colchos, ubi emendauit errorem suum; nam restituit socerum in regnum, unde postea decreti sunt sibi diuini honores, et ob egregiam uirtutem reperiit inuidiam post mortem; ita recte Dantes diu nauigauit inter uana mundi transiens per uoluptuosam terram Florentiae, et aliquando fallens mulieres, sicut ipse notauit quodam capitulo Inferni; demum exul a patria emendauit uitam corruptam, et fecit sacrum poema, unde factus est diuinus et inuenit inuidiam.
|
||
|
||
Et probat quod diuersae sunt naturae in stellis, quia in mundo sunt diuersi effectus, quos oportet prouenire a diuersis causis, quae sunt principia formalia rerum quas producunt; et nos uidemus in mundo esse diuersos effectus qui non sequerentur a raro et denso, quia facerent solum duos; et sic sequeretur quod omnia principia formalia essent nulla praeter unum, scilicet rarum et densum. Dicit ergo: {uirtù diuerse conuegnon esser frutti}, idest, effectus, {di principii formali}, idest, de principiis diuersis causarum formalium, {e quei}, scilicet, principia, {seguiterieno distrutti a tua ragion}, idest, secundum rationem quam fecisti de raro et denso, {fuor ch'uno}, idest, praeter unum principium, scilicet rarum et densum. Nec dicas quod autor hic loquatur de Deo, sicut multi ignoranter dixerunt, quia de Deo diceret uerum autor, sicut infra patebit in solutione quaestionis. Sed hic nota quod ratio quam facit hic autor, non uidetur procedere quia non est simile de aliis stellis et luna, quia omnes stellae illuminantur a sole secundum totum praeter lunam: est enim una pars lunae aliquanto rarior altera; unde est hic altius repetendum, quod omnes stellae recipiunt lumen a sole, sed tamen in receptione luminis est differentia secundum diuersitatem nobilitatis naturae. Quaedam enim sunt purissimae et nobilissimae dyaphanitatis, ita quod lumen statim penetrat totum corpus stellae, et totum corpus fit lucidum puro lumine tam ex parte quae nos respicit, quam ex parte uersa ad solem; et lumen talium stellarum non declinat in aliquo a candore, sicut patet in Ioue et aliquibus aliis. Quaedam autem licet statim penetrentur lumine, tamen, quia corpus earum non est ita nobile, lumen declinat ad ruborem, sicut est manifestum in Marte. In quibusdam autem lumen declinat ad obscuritatem sicut in Saturno: in quibusdam ad colorem lacteum, sicut in Gallasia: et in quibusdam ad pallorem sicut in Uenere; sed tamen in omnibus istis est tanta peruietas quod statim in receptione luminis totum corpus stellae illuminatur secundum totam superficiem, profunditatem et altitudinem ex omni parte. Luna autem licet sit corpus quintae essentiae, est tamen terrestris naturae, idest, non ita purum, ideo non est in toto peruia, sed lumen receptum diffunditur parum in interiora eius, et non penetrat; ideo aliquando apparet ut nouacula, et cum est coniuncta soli, superficies quae nos respicit est tota obscura, et macula quae uidetur in ea etiam quando est plena ostendit naturam eius non esse omnino puram et tersam: ideo corpus lunae cum sit tenebrosum de se potest obsistere ne uideamus radios solis.
|
||
|
||
{Perch'io.} Hic Dantes ostendit quid secutum est sibi ex huiusmodi uisione. Et dicit breuiter, quod ex hoc ipse incurrit errorem contrarium errori Narcissi: Narcissus enim credidit suam imaginem apparentem in fonte esse ueram substantiam; et Dantes nunc e contra credebat substantias ueras, quae apparebant in luna, esse imagines rerum repraesentatarum in ea. Et ad plenam intelligentiam istius literae est primo sciendum quod Thiresias olim famosissimus augur in ciuitate Thebarum in uita uisus est dare uera responsa petentibus circa futura, ut patet per Statium in IU et in X Thebaidos, et post mortem similiter; unde Homerus XI Odysseae inducit Thiresiam in inferno cum aureo sceptro in manu apparentem Ulyxi praedicere sibi multa de periculis laboribus et morte eius. Igitur primum uaticinium Thiresiae fuit de Narcisso, qui natus in Graecia, puer mire formosus, de quo mater nomine Liriope consuluit illum utrum filius esset uicturus usque ad tempora senectutis: qui respondit quod sic si non cognosceret se ipsum. Responsio uisa est uana et risu digna; tamen euentus probauit ueritatem rei. Nam Narcissus factus iuuenis sexdecim annorum magno studio dabat operam uenationi: accidit ergo semel quod Narcissus fessus calore et labore peruenit ad fontem lucidissimum in loco amoenissinio, et inclinans se ad undam fontis ad sedandam sitim inuasus est ab alia siti peiore; quoniam, uisa imagine sua pulcerrima in aqua, putans esse rem ueram non umbram, captus est amore sui, et coepit mirari oculos suos qui uidebantur duo sidera, capillos aureos, qui uidebantur radii solis, et ruborem faciei mixtum cum candore; et breuiter, singula membra pulcra uelut mulier in speculo. Deinde abiectis uestibus nudus intrauit aquam, uolens amplexari et osculari umbram: sed brachia nuda reducebat ad pectus; et sic saepe faciens stabat illusus sine cibo, potu et somno, nec satiabatur uidere suam fallacem formam, et conquerebatur secum quod nec maria, nec montes, nec muri clausis portis, sed parua aqua. Tandem Narcissus coepit resolui uelut cera ad ignem et bruma ad solem; et conuersus est in florem sui nominis, qui est albus rubens in medio, ut dicit Ouidius III Maioris. Hoc uiso, uideamus breuiter quid sibi uult ista iocunda fabula, et quis est iste Narcissus: certe est iuuenis uanus, uagus, qui more pauonis gloriatur et delectatur mirabili forma sua et sibi placet; et sic captus amore sui credit uidere in se rem ueram non umbram, cum tamen potius e contra pulcritudo corporis sit umbra quae uanescit inter oculos ipsorum mirantium et laudantium: ideo bene uertitur in florem, qui cito marcescit ad modicam febriculam et paruam aduersitatem; et si forte duret aliquandiu, senectus sibi non parcit. Sicut ergo nil gratius, ita nil breuius forma. Et certe omnis terra habet suos Narcissos, nec est diu quod uidi unum recte talem, qui florem suae formae stultius et infelicius perdidit quam Narcissus, acerba et infami morte. Nunc ad literam dicit autor: {Perch'io corsi dentro all'error contrario a quel}, scilicet, errori, {ch'accese amor tra l'uomo}, scilicet, Narcissum; est autem Narcissus flos pulcer, qui latine uocatur lilium album; {e 'l fonte}, quem uocauit alibi speculum Narcissi.
|
||
|
||
{E così.} Hic Beatrix adducit aliud exemplum tractum ex historiis gentilium; et ad declarationem huius literae satis obscurae est sciendum, quod sicut pulcre scribit Dites Cretensis, qui asserit se interfuisse bello troiano, Agamemnon apud Aulidem insulam circa lucum Dianae, telo transfixit capream; et non multo post siue ira coelesti, siue corruptione aeris facta est pestilentia magna in exercitu graecorum sine remedio. Sed mulier quaedam Deo plena dixit quod ira Dianae hoc fiebat, quae poenam sacrilegii exigebat ab exercitu cuius dux capream interfecerat, nec placari posse nisi immolaretur filia eius; sed cum Agamemnon obstinate contradiceret, duces spoliauerunt eum ducis honore. Ulyxes uero fictus uulpinus interim iuit Micenas cum falsis literis Agamemnonis ad Clytemnestram simulans Iphigeniam desponsandam Achilli, quam mater libenter dedit cum uiro clarissimi nominis nupta uideretur. Ulyxe reuerso cum Iphigenia ad lucum Dianae, Agamemnon naturali pietate uolebat fugere, ne tam crudeli immolationi interesset, licet Nestor rex amplissimae autoritatis facundissima oratione retinuit eum. Cum ergo Ulyxes et Menelaus cum Calchante uirginem ad sacrificium adornarent orta est terribilis tempestas ualde; quare Menelaus et socii in magna perplexitate nesciebant quid agerent. Et ecce uox de sylua audita est, dicens, tale genus sacrificii non placere Deae, ideo abstinendum a corpore uirginis, quia Agamemnon lueret poenas dignas ab uxore post captam Troiam; sed immolarent loco uirginis quod in luco esset oblatum; et continuo cessauit tempestas: et deliberantibus cunctis stupefactis cerua pulcerrima apparuit ante aram, quam continuo immolauerunt. Et Achilles et alii clandestine destinauerunt uirginem ad regem scytharum, qui tunc erat: quo facto reges uenientes ad Agamemnonem moestum consolati restituerunt ipsum ad primum honorem. Quae res fuit gratissima exercitui, quia omnes illum uelut patrem sapientissimum colebant. Qualiter autem Orestes occisa matre peruenerit ad Iphigeniam sororem suam non prosequor, quia non facit ad propositum; sed si scire uelis hoc scribit Ouidius clare libro de Ponto. Sed hic nota, lector, quod secundum fabulam poeta noster uidetur dicere falsum; quia Agamemnon non uouit nec immolauit filiam sponte, imo semper uetuit; sed dicendum est quod autor accepit hoc a Tullio qui scribit tertio Officiorum quod Agamemnon cum deuouisset Dianae, quod in suo regno pulcerrimum natum esset illo anno, immolauit Iphigeniam qua nihil erat eo anno natum pulcrius. Et primo Tusculani dicit Iphigenia in Aulide duci se immolandam iubet, ut hostium sanguis effundatur. Nunc ad literam dicit Beatrix: {E ritrouar puoi}, scilicet homines, {lo gran duca de' Greci}, Agamemnonem, {così stolto}, in uouendo sicut Iephthe. Unde Tullius dicit: *promissum potius non faciendum, quam tam crudele peccatum committendum*. Et dicit: {onde pianse Ifigenia il suo bel uolto}, licet non sicut filia Iephthe, {e fe' pianger di se i folli e i saui}; quasi dicat, omnes habentes humanam affectionem, {che udir parlar di così fatto colto}; quanto magis qui uiderunt! Et certe simile fecisse narratur alius dux graecus Idomeneus, qui, ut scribit Uirgilius, imminente ualida tempestate cum rediret a Troia, uouit se immolaturum primam rem occursuram sibi; et cum primo filius occurrisset uolens ipsum immolare pulsus est a cretensibus de patria. Et hic nota quod Agamemnon potest uideri infelicissimus hominum; nam qui dux tot regum mactauerat filiam propriam, et tot laboribus et sumptibus bellorum uindicauerat adulterium Paridis, ipse mactatus est ab AEgistho sacerdote adulterio uxoris suae cum rediisset in patriam gloriosissimus triumphator more bouis.
|
||
|
||
{E sai.} Hic Iustinianus mirabiliter perstringit facta sub aquila per totum tempus regum; et tangit duo notanda gesta, primum sub primo rege, secundum sub ultimo. Ad euidentiam primi est primo sciendum quod Romulus fundata urbe Roma, et munita consilio et militia, quia sine mulieribus parum durare poterat, petiuit matrimonia a uicinis; sed negatas ui et fraude rapuit, simulato spectaculo ad quod uicinos inuitauerat. Quapropter sabini post omnes uenerunt armati contra Romam, et ingressi dolo ciuitatem habuerunt bellum atrocissimum cum romanis; cum autem se inuicem soceri et generi crudeliter trucidarent, finaliter sabinae raptae inter utramque aciem irruentes, supplicantes nunc uiris nunc parentibus ut uerterent arma in eas quae fuerant causa malorum, placauerunt utrumque populum, qui abiectis armis pacem fecerunt, et ex utraque gente unum populum; et Romulus Tatium regem sabinorum fecit consortem regni. Ad secundum est sciendum quod, sicut scribit Liuius in fine primi, cum Superbus esset in obsidione uicinae urbis filii eius et Collatinus consanguineus in conuiuio inter uina habuerunt sermonem de uxoribus, et quolibet commendante suam, Collatinus suam Lucretiam altius extollebat. Quare ad habendam experientiam acceptis equis uenerunt celeriter Romam ubi inuenerunt nurus regis inter conuiuia et ludos cum similibus: deinde euntes ad terram Collatini inuenerunt Lucretiam inter ancillas uigilanter laborantem; ex quo laus contentionis data est sibi. Sextus minor filius Tarquinii continuo inflammatus amore Lucretiae ratione pulcritudinis et honestatis post aliquot dies cum solo socio Collatiam rediit; ibi benigne receptus a Lucretia cum honore, de nocte omnibus sopitis ardens amore intrauit ad Lucretiam dormientem cum gladio in manu; et breuiter cum non posset uerbis expugnare pudicitiam mulieris, minatus est se iugulatum seruum nudum cum ipsa iugulata ponere, ut in turpi adulterio necata diceretur; quo timore obtinuit quod optabat. Lucretia tristis statim per nuntium uocatis patre, marito, Bruto et Ualerio, dixit breuiter quod corpus uiolatum erat non animus, et quod si se absoluebat a culpa, non tamen a poena; et continuo gladium defixit in cor. Mortua Lucretia Brutus accepto gladio sanguineo mirabiliter retraxit omnes a planctu ad uindictam; unde facto tumultu Collatiae uenit Romam, ubi conuocato populo, excitauit animos omnium in odium regis et filiorum, et facto tumultu, Tarquinii priuati sunt regno. Rex ab exercitu ueniens Romam reperiit portas clausas; Brutus per aliam uiam peruenit ad exercitum quem reduxit ad Romani liberatam a se amara seruitute. Nunc est redeundum ad literam: dicit Iustinianus Danti: {E sai quel che fe'}, illud signum aquilae, {dal mal delle Sabine}. Hic nota quod Augustinus de Ciuitate Dei damnat hoc factum; tamen excusari posse uidetur, quia ex necessitate factum est, et quia sabinae non ad adulterium, sed ad matrimonium raptae sunt, {al dolor di Lucrezia}. Et hic nota quod Augustinus ubi supra commendat Lucretiam a pudicitia, et culpat ab occisione, quia alienum crimen puniuit in se innocente: assignat tamen causam quare se interfecit, dicens: uelut romana mulier laudis auida uoluit ostendere hominibus poenam in testem, quibus conscientiam ostendere non poterat. Sed certe nobilis ira et indignatio animi fuit in ista nobili romana. Et dicit: {in sette regi}. Et hic nota quod autor mira breuitate complectitur primordia Romae et tempora regum, sub quibus primo gubernata est; populus enim romanus cum secreta prouidentia deberet effici gentium dominus, ab initio habuit reges ad fundandam tantam urbem. Nam Romulo nihil ardentius sub quo populo induit audaciam. Numa sacris intentus fuit, sub quo populus factus est religiosus, mitigato furore bellorum. Tullus Hostilius rei bellicae magister et ordinator, sub quo populus disciplinam rei militaris didicit, acuit ergo uirtutem fortitudinis contra pericula mortis pro republica. Ancus urbem cinxit muris, quia populus tutus esse non poterat contra tot uicinos potentes inimicos infestos. Tarquinius Priscus per assumpta et ordinata ornamenta magnam populo tribuit dignitatem. Seruius censum inuenit, ut respublica cognosceret suas uires, et prouide ordinauit ut romani de publico militarent. Ultimo Tarquinius superbus sua crudeli tyrannide fecit ut populus exagitatus iniuriis summum bonum libertatis acquireret. Et ut breuius colligam: romanus populus sub Romulo factus est bellicosus; sub Numa religiosus; sub Tullo armatus; sub Anco tutus; sub Prisco ornatus; sub Seruio praemiatus; sub Superbo liberatus; et regnauerunt reges ducentis quadraginta tribus annis. Et dicit: {uincendo intorno le genti uicine}, sicut populos latinos qui fuerunt multi. Unde Roma fuit in Latio; et ita Ueientanos, quorum ciuitas fuit florentissima in confinio Tusciae, longe ab urbe per decem octo milliaria, quam postea Camillus cepit post decennalem obsidionem.
|
||
|
||
{Sott'esso.} Hic Iustinianus tangit triumphos duorum clarissimorum principum romanorum; quorum primus non habuit parem in uirtute, alter non habuit parem in potentia. Scipio habuit gloriosissimum triumphum de Hannibale et Carthagine, de quo iam dictum est alibi, et de magnis laudibus eius dicetur inferiori capitulo. Ad cognitionem Pompeii oportet aliqua praemittere breuiter. Est igitur sciendum quod Pompeius iuuenculus decem octo annorum suscepit exercitum patris, fuit Syllanus, et Italiam, Siciliam, Africam, Hispaniam diuersis bellis liberauit de manibus ducum Marianorum. Hic Pompeius tres triumphos notabiles habuit: primum de Africa, quam totam liberauit de manibus Marianorum deuicto domino Mariano, et Ieritha rex Numidiae fautore Marii; et tunc primo cognominatus est magnus. Secundum triumphum habuit de piratis de Cilicia qui magna multitudine fere cum mille nauibus infestabant omnia maria, ita quod uenerunt usque Hostiam et ceperunt classem romanam cum consule cum magno pudore romanorum. Pompeius autem per multos magnos duces legatos suos, scilicet Catonem, Uarronem et alios occupauit fauces omnium marium; et incredibili uirtute et celeritate istos uicit in Cilicia; et sine damno, sine sanguine omnia maria reddidit secura spatio quadraginta dierum, et ex piratis fecit ciuitatem Laudem in Lombardia. Tertium triumphum duxit gloriosissimum de Mithridate Tigrane et multis nationibus orientis et septemtrionis. Mithridates namque potentissimus rex Ponti bellum gessit cum romanis per quadraginta annos, qui una die ultra septuaginta millia romanorum trucidari fecit; in Asia multas prouincias occupauit; aliquando uictus uirtute Luculli, felicitate Syllae, tandem debellatus a Pompeio in ultima desperatione ueneno et ferro spiritum expulit. Pompeius multa alia regna cepit in oriente; unde retulit in senatu se uicisse uiginti duos reges orientis: nullus ante eum plura bella gessit, plures prouincias fecit, nec tantum ampliauit terminos romani imperii: nam Asiam quam acceperat extremam prouinciam fecit Mediam, ut testatur Tullius in libello de laudibus Pompeii; quod declarat Plinius in UII. Nunc ad literam; dicit Iustinianus: {Sott'esso}, scilicet, sub signo aquilae, {trionfaro Scipione} scilicet, maior, {e Pompeo giouanetti}; nam Scipio erat forte triginta annorum quando triumphauit de Africa, et Pompeius erat uiginti sex annorum quando primo triumphauit de Africa; bis imperator antequam miles, et bis romanus eques loco consulis, et solus gessit tertium consolatum. Unde Tullius tribuit Pompeio quatuor necessaria summo imperatori, scilicet, scientiam rei militaris, uirtutem, autoritatem, felicitatem; et tamen in fine infeliciter debellatus, infelicius fugit, infelicissime mortuus est: qui primus romanorum cepit Ierusalem et templum illud mirabile ditissimum intrans intactum reliquit. Et addit Iustinianus incidenter unum factum quod tangit autorem, scilicet euersionem faesulanae ciuitatis, ex qua olim facta est Florentia. Nam, teste Salustio, Catilina pessimus pulsus ex urbe propter pestiferam coniurationem quam fecerat cum multis nobilibus de inuadenda republica et trucidando senatu confugit ad ciuitatem Faesularum, et inde recedens in agro pistoriensi prostratus est cum suis mirabiliter pugnans et ciuitas Faesularum destructa est. Dicit ergo, {et parue amaro}, illud signum, {a quel colle}, idest, monti faesulano, in quo fuit olim fortis ciuitas Faesularum, {sotto 'l qual tu}, scilicet, o Dantes, {nascesti}, scilicet in Florentia quae est propinqua et subiecta illi colli forte per tria milliaria, de quo alibi dictum est et dicetur.
|
||
|
||
{Poi uêr Durazzo.} Nunc Iustinianus tangit bella Caesaris contra Pompeium in Graecia: ad quorum cognitionem est sciendum quod Caesar uictor Hispaniae reuersus in Italiam magno ardore cum desiderio bellandi per medias tempestates et parua classe a Brundusio transiuit in Graeciam et in Epiro posuit castra non longe a Pompeio. Sperabat enim uictoriam suam in celeritate, Pompeius uero in tarditate; propter quod cum non posset aliquo modo prouocare Pompeium in proelium, tandem cinxit eum obsidione apud Durachium inexpugnabile; et consilium cepit ex natura loci. Erant enim circa castra Pompeii multi alti et asperi colles, quibus occupatis fecit uiginti quatuor castella, et ex castello in castellum munitionem duxit cum fossa per sexdecim milliaria; ibi plura proelia particularia facta sunt cum mirabili resistentia et patientia Caesariensium et potissime Sceuae centurionis; tandem una die facta est uiolentissima eruptio. Et Pompeius uictor, facta magna caede de hostibus, suos a proelio reuocauit, quia timuit insidias, quia non sperabat istam uictoriam, uel quia nox superuenit, uel quia sperabat uictoriam sine caede; sed certe error fuit: ideo bene Caesar tunc dixit: Pompeium uincere nescire. Caesar deinde consolatus suos transiuit in Thessaliam, et Pompeius secutus est ipsum qui sapientissime uolebat uincere cum dilatione; sed uictus querelis omnium inuitus laxauit habenas fortunae; tamen sequens consilium aliorum, finaliter fidens multitudine magna coepit pugnam. Labienus qui factus erat hostis infestissimus Caesari in bello ciuili animose incitauit Pompeianos. Caesar uero magnifice accendit suos et ordinem pugnae dedit; sed tardantes crastinus in rabie furoris omnes in proelium traxit, qui paulo post iustissime interfectus est iactato gladio in os eius. Pompeius studebat cum multitudine equitum circumuenire exercitum Caesaris; sed nihil magis nocuit sibi, quam multitudo et diuersitas quae per unum regi et fraenari non poterat. Caesar autem et fortissimi militis et summi ducis officium gerens, nunc feriens, nunc exhortans omnibus ad omnia succurrens, equites suos ad hoc deputatos immisit, deinde acies peditum conglobata uelut murus ferri sequuta est; et leuis armatura Pompeii faciliter dedit terga: et dicit Horosius, quod Caesar in mirabili uirtute germanorum hanc uictoriam obtinuit. Pompeius autem uisa fuga suorum fugit a proelio ne secum totus exercitus moreretur: quo remoto nullus in acie stetit, et Caesar qui principio belli clamauerat: miles faciem feri; in fine clamauit: parcite ciuibus, cum illos persequerentur, ut ait Florus. Ex legionibus et equitatu Pompeii quindecim millia perierunt; innumerabilis fuit strages aliarum gentium et auxiliorum quae toto oriente conuenerant: nunquam in uno campo tantum uirium romanarum fortuna contraxit. Nam ut scribit Florus, tercenta millia bellatorum hinc inde praeter auxilia regum et senatus: fuerunt undecim legiones ex parte Caesaris, ex parte Pompeii decem et octo, flos et robur italici sanguinis. Pompeius autem fugiens uno equo per terram, et una naui per mare, recepta uxore post deliberationem peruenit in AEgyptum, ubi Ptolomaeus, cui Pompeius tutor a senatu datus regnum fideliter seruauerat, habito consilio suorum illum interfici fecit, et corpore in undas abiecto caput dono Caesari reseruatum est. Et Caesar cum paucis fidens fama sui nominis, quae non minus suo ualebat exercitu, Alexandriam peruenit, ubi fuit quasi in maiori periculo quam unquam. Nam Achillas crudelissimus hausto sanguine Pompeii ebrius sanguinem Caesaris sitiebat, praefectus regis cum uiginti millibus armatorum bellum mouit: et Caesar nisi habuisset Ptolomaeum secum forte non euasisset. Sed Ptolomaeus dimissus a Caesare improuide uenit cum aliis contra eum. Caesar repentina inuasione percussus subito intrauit nauiculam; sed demersus in aquam ab hostibus enatauit per ducentos passus ad propinquam nauim pallium suum cum dentibus trahens, et manu sinistra eleuata ne literae quas habebat balnearentur: et cum rediisset ad suos cum solita celeritate et felicitate classem regis oppressit et cepit, et castra hostium inuasit cum magna strage eorum. Rex fugiens intrauit unam nauim, qua demersa multitudine fugientium qui similiter uolebant euadere, suffocatus est in aqua. Deinde Caesar receptus in Alexandriam reddidit regnum Cleopatrae in pretium libidinis. Nunc potes uidere literam: dicit Iustinianus: {Poi uêr Durazzo}, scilicet Caesar conuertit exercitum, {e percosse Farsaglia}, idest, Thessaliam, quam rubeam fecit sanguine ciuili, {sì che al Nil caldo}, idest AEgyptus per quem labitur Nilus, quae est calida regio extrema Asiae, contermina Africae, {si sentì del duolo}, idest, dolore. Et subdit quomodo Caesar persecutus Pompeium; et uult dicere uno uerbo quod Caesar transiuit in Asiam ad Hellespontum, ubi olim Xerses transiuit ex Asia in Graeciam.
|
||
|
||
{Da onde.} Hic Iustinianus tacto magno bello ciuili, quod Caesar gessit cum Pompeio, nunc tangit breuiter alia duo bella ciuilia quae gessit cum Pompeianis. Ad quorum cognitionem est sciendum, quod Caesar recedens ex Asia in medio tempestatum per hyemem peruenit in Siciliam; et quamuis esset necessarius Italiae, tamen audiens magnum exercitum pompeianum congregatum in Africa, ubi duo duces erant Scipio et Cato, uelut fulmen belli uir ardentissimi spiritus transiuit in Africam, ubi erant decem legiones romanae, et rex Iuba cum infinita multitudine barbarorum. Caesar post multa incommoda et proelia particularia apud Tapson urbem cum suis octo legionibus contra hostes aciem ordinauit, ubi milites inflammati adhortatione eius, non expectato signo, cum magno ardore pugnauerunt trucidantes omnes. Caesar tria castra hostium cepit, scilicet, Scipionis, Iubae, et Labieni. Iuba et Petreius finaliter ad mensam bene potati se mutuo interfecerunt. Scipio dux generalis omnium cum in naui fugeret in Hispaniam, deprehensus a Caesarianis gladio se percussit; et quaerentibus ubi esset imperator, respondit: imperator bene se habet. Caesar omnium uictor Romam rediit, deinde inaudita celeritate transiuit in Hispaniam, ubi duo filii Pompeii propter memoriam et famam patris magnum fauorem inuenerant; ibi extremis uiribus et odiis pugnatum est apud Mundam ciuitatem; nec unquam Caesar in tam extremo periculo fait: nam acies ueteranorum, per tot tempora in omnibus bellis probata et laudata, coeperat paullatim retrocedere; sed Caesar ab equo desiliens coepit praecedere aciem peditum uelut furiosus, manu et lingua reuocans fugientes; imo uisus est cogitare de morte, timens fortunam esse mutatam, tandem fortuna contulit sibi insperatam uictoriam. Nam quinque cohortes Labieni quae ad succursum castrorum mittebantur, creditae fugere, praestiterunt suis materiam fugiendi, et Caesari uictoriam cum magna strage hostium et morte Labieni. Gneus uulneratus fugiens per syluam interfectus est a Cesennio legato Caesaris, et caput Caesari praesentatum. Ultimo Caesar uisitata Hispania usque Gades reuersus est Hyspalim, quae nunc Sibilia uocatur, et hyspalensibus magnam querimoniam fecit quia fauerant Gneo, dicens superbe quod populus romanus immortalis habebat decem legiones quae coelum frangere essent potentes; sic solum nominans suas, ut quasi caeterae nihil ualere uiderentur. Et hic fuit finis belli ciuilis Caesaris quod durauit quatuor annis. Ad literam ergo ueniendo, dicit Iustinianus: {Da onde}, scilicet post bellum Alexandrinum, {scese}, idest, descendit illud signum aquilae portatum a Caesare, {folgorando a Giuba}, scilicet in Africam, {poi si riuolse nel nostro occidente}, scilicet in Hispaniam, quae est in finibus nostri occidentis, {doue sentia la pompeiana tuba}, quia duo Pompeii pro uno renati uidebantur: unde Sextus euadens ab isto bello, postea multum fatigauit Augustum, occupata Sicilia et Sardinia. Et hic ultimo nota, lector, quod hic Gaius Caesar Lutii filius plura laudabilia uidetur habuisse, quam unquam aliquis princeps. Nam fuit sanguine nobilissimus de domo Iulia, corpore pulcerrimus, licet ista non conferant ueram laudem: fuit armorum peritissimus sine pari, unde non Pyrrhus, non Hannibal, non Alexander magnus, non Scipio maior huic maximo duci possunt assimilari; qui fecit fere impossibilia homini. Hic fuit eloquentissimus principum, unde Tullius numerat eum inter optimos oratores; fuit poeta, unde fecit metrice opusculum quod appellauit iter in angusto rerum articulo, quando in uiginti quatuor diebus ab Italia iuit in Hispaniam. Historicus, unde sua gesta descripsit luculento stilo, ut dicit Suetonius; fecit etiam Anticatones, correxit leges sui temporis, fecit compotum, ordinauit annum, inuento bisexto, dictabat simul pluribus scriptoribus, ut idem dicit. Caesar fuit liberalissimus; nam ex tot uictoriis nihil sibi retinuit nisi dispensandi potestatem, ut ait Seneca: fuit clementissimus super omnes; unde Tullius dicit eum simillimum Deo in clementia; unde Augustinus in decimo de Ciuitate Dei dicit: Gaium Caesarem, qui ciuilem uictoriam clementer exercuit, quidam senatores sub specie libertatis interfecerunt; fuit temperatissimus, unde Cato hostis capitalis eius dicebat: solus Caesar sobrius accessit ad rempublicam euertendam. Magnanimus hominum, ut bene ostendit in uictoria Thessaliae et Africae, quando fecit cremari literas hostium, quas noluit legere; patientissimus fuit omnium laborum; peritissimus equitandi, natandi, saltandi, et breuiter erat totus in singulis, ut dicit Policratus anglicus: habuit ingenium et memoriam magnam, unde nihil solebat obliuisci, nisi iniuriarum. Sed certe Caesar, sicut dicit Liuius de Hannibale, habuit uitia paria uirtutibus magnis, et maxime fecit multa enormia cupiditate dominandi; nam contra patriam bellum ciuile mouit cum tanto sanguine ciuium: in suo consulatu omnia ad arbitrium fecit expulso armis collega Bibulo, et prius tentauerat multis modis facere aliquam nouitatem in urbe ut ueniret in statum. Solus fuit defensor coniuratorum Catilinae: omnium reorum erat refugium, dicens, quod tales erant apti bello ciuili. Bis spoliauit aerarium Romae, primo fraudulenter, secundo uiolenter: summum sacerdotium emit magno pretio: fecit se dictatorem perpetuum, immo, ut ait Lucanus, omnia Caesar erat. Unde Tullius dicit quod Caesar semper habebat in ore illud dictum Euripidis poetae Graeciae: si uiolandum est ius regnandi gratia uiolandum est; caeteris rebus pietatem cole. Luxuriosus fuit ualde; unde cum Cleopatra eadem naui circuibat AEgyptum; uxorem Pompeii stuprauit, unde Pompeius solebat ipsum uocare AEgisthum; et similiter matrem Crassi et filiam; non timuit Deum nec terraemotum. Et ut cito concludam, Caesar habuit maiora uitia et maiores uirtutes quam Pompeius magnus; sed uterque petebat regnum, uterque ingratus patriae, uterque obscurauit gloriam patris; et pater Pompeii Pompeius Strabo fulmine percussus est.
|
||
|
||
{Se mala.} Hic Martellus quasi incidenter tangit mirabilem Siciliae rebellionem, tam memoria quam admiratione dignam; quae breuiter substringenda est tum ad posterorum exemplum, tum ad commendationem unius uiri magnanimi. Iohannes ergo de Procida, quae est parua insula in mari neapolitano, olim notarius Manfredi, uir sagacissimus hominum, tactus atroci iniuria uesanae libidinis francorum in uxore sua, rem prudenter dissimulauit; simulata aliquandiu prius publice dementia et seruata occasione temporis, cum quibusdam proceribus Siciliae habuit clandestina colloquia: et sicut erat uir prudens et potens in opere et sermone, totus Mercurii filius, multorum animos ad suum propositum inclinauit. Et uolens incipere a capite, primo accessit ad Nicolaum Papam III de Ursinis, quem sentiebat habere animum infestum contra Carolum; et ipsum pronum in suam sententiam faciliter traxit magna potentia linguae, sed maiore pecuniae. Et continuo laetus et impiger, reuersus in Siciliam consocios confirmauit, et animosiores reddidit, recipiens a singulis instrumenta cum anulis. Reuersus ad Papam dixit, quod tria erant necessaria ad tam ardui operis complementum, scilicet consensus eius in scriptis, pecunia, et gens militaris. Et cum auxilia excogitata indicasset, obtentis literis a Papa, transuolauit ad Petrum regem Aragonum, quondam Manfredi generum, auidum ultionis, uirtute animi et uiribus corporis nulli suo tempore secundum, cui omnia exposuit pertractata. Et promissa pecunia pro negotio adimplendo cum literis regis continuatis dictis, iam plenus spe Iohannes magnanimus properauit ad Imperatorem constantinopolitanum, cuius res agebatur, quia Carolus iam magna classe et numeroso exercitu imperium eius parabat inuadere, et sperabat auferre; ideo Iohannes de habenda pecunia factus securus, ad regem Aragonum est reuersus, et cum illo composuit, ne Carolus aliquid suspicaretur, ut se in Africam contra Carthaginem cum exercitu uelle ire fingeret; et sic auxiliares mercenarios et subditos milites procuraret. Papa omnium conscius praestabat illi fauorem sub ficto colore fidei christianae. Rege tandem transeunte uersus Africam, Iohannes rediens in Siciliam effecit, quod res tanto labore et sudore concepta produceretur in lucem et partum. Unde siculi praeordinata die et hora omnes gallicos indifferenter trucidarunt sine misericordia; immo furore inhumano in nondum natos crudeliter saeuientes scissis praegnantibus, foetus ad saxa alliserunt, ne odiosa eis soboles superesset in regno. Et ecce Petrus ex pelago Africae cum omnibus copiis Messanam applicuit. Sic igitur Iohannes mira arte et non credita eripuit Siciliam Carolo, anno sextodecimo postquam tenuerat illam nobilem insulam; pro qua habenda tot et tanta proelia olim gesta sunt inter Romam et Africam. Nunc est descendendum ad literam. Dicit Carolus: nobilis insula Siciliae peruenisset ad descendentes meos, {se mala signoria}, francorum cum superbia, luxuria, auaritia importabili, {che sempre accora}, idest, necat, uel accendit ad iram, {li popoli suggetti, non auesse mosso Palermo}, nam apud Panormum incoepit tumultus, a gridar: {Mora, mora}. Nec umquam Carolus postea, uel sui descendentes potuerunt recuperare Siciliam; imo ipse Carolus cito ex dolore mortuus est, relicto filio capto, et regno Apuliae in magna confusione.
|
||
|
||
{E il canto.} Hic autor praemissa dicta positione, dicit quod cantus illarum animarum est una de illis rebus caris et pretiosis, quae non possunt hic manifestari; et ideo qui uult scire de cantu illo dulcissimo uolet in coelum sicut ego feci, aliter nunquam posset scire hoc. Dicit ergo: {E il canto di que' lumi}, idest, illorum doctorum luminosorum, {era di quelle}, idest, de illis iocalibus caris et pulcris, quae non possunt trahi ex illo regno: et ideo, {chi non s'impenna}, idest, quicumque non implumat se, idest, non induit sibi pennas et alas speculationis, sicut ego feci, {aspetti le nouelle quindi dal muto}, quasi dicat expectet audire noua de illo cantu in mundo isto a muto, qui nunquam dicet sibi, quasi dicat: in uanum expectabit scire cantum talem in mundo, si non uolet mentaliter ad coelum sicut ego uolaui. Et nota quod autor bene fingit hoc, quia moraliter loquendo satis potest praedicari et dici de dulcedine cantus, idest de delectatione doctrinae istorum doctorum, quod homo capiat illam si non gustet per experientiam et scientiam de illa; unde ignorantes non possunt credere nec capere quod sit tanta delectatio in speculatione scientiae, quanta est apud expertos.
|
||
|
||
{Canto.} Hic autor describit illum cantum commendans illum superlatiue; et dicit quod uincit omnem cantum nostrum tam artificialem quam naturalem quantumcumque dulcissimum per infinitum excessum. Uincit enim cantum musarum et sirenarum. Dicit ergo: {Canto}, supple dico, {che tanto uince nostre muse}, idest, scientias poeticas, quae sunt delectabilissimae, {nostre sirene}, quarum cantus sunt delectabilissimi, ut habitum est in Purgatorio, {in quelle dolci tube}, idest, uocibus illorum doctorum, qui tam alte pulsauerunt quod fecerunt se audiri ubique locorum. Et hic nota quod per hoc autor uult dare intelligi quod illi sancti doctores speculatim cantauerunt dulcius et delectabilius in eorum sacris libris, quam poetae qui tam dulciter et delectabiliter cantauerunt, quod mouerunt saxa, feras, arbores, sicut fictum est de Orpheo. Similiter uicerunt sirenes, quae figurant illecebras et uoluptates mundi, sicut expositum est in Purgatorio praedicto. Et subdit per comparationem excellentiam et excessum cantus illorum doctorum, dicens, quod quanto primus radius solis, supple, uincit, {quel che rifuse}, idest, secundum radium quem reiecit retro et refudit. Uult ergo breuiter dicere, quod cantus illorum doctorum tantorum superat cantum musarum et sirenarum, quantum radius recte missus superat radium refractum. Et hic nota quod comparatio est pulcerrima et propriissima ad propositum, quia cantus illorum doctorum est immediate a Deo, quia per infusionem habetur a Deo sacra theologia, sicut primus radius est a sole; sed cantus aliarum scientiarum est sicut refusus, quia a coelo, a natura, ab arte habemus alias scientias per acquisitionem et inquisitionem.
|
||
|
||
{Illuminato.} Hic Bonauentura nominat alios duos socios, dicens: {Illuminato et Agostin son quici}; isti faerunt de primis imitatoribus Francisci; unde dicit: {che fur de' primi scalzi pouerelli, che nel capestro a Dio si fero amici}, idest, in habitu Francisci, cuius fratres portant cordam cinctam. Sed hic oritur dubitatio: cum istae coronae constent ex claris doctoribus, uiris magnae scientiae et sapientiae; quomodo isti duo fratres, qui fuerunt homines ignorantes reponuntur inter istos litteratissimos? Ad solutionem istius dubitationis est notandum, quod autor facit pulcerrimam fictionem. Nam ponit et repraesentat animas istorum doctorum scientificorum in figura stellarum lucentissimarum, quia qui erudiunt alios ad iustitiam uelut stellae fulgebant in regno Dei, ut ait Propheta. Modo ad propositum: praedicti fratres licet forte non erudierint uel doctrina uel scriptura, tamen opere et exemplo bene aedificauerunt alios; ideo de industria facit mentionem de ipsis.
|
||
|
||
{Ugo.} Hic Bonauentura describit alium doctorem, dicens: {Ugo da Sanuittore è qui con elli}. Hic fuit primo canonicus regularis, deinde fuit canonicus in Sancto Uictore Parisius, magnus doctor in sacra theologia in millesimo centesimo octauo; et multos et pulcros libros scripsit; fuit uir sanctissimae uitae. Unde quum laboraret in extremis, portato sibi corpore Christi, dixit: anima mea uade simul cum Redemptore tuo; et continuo eius spiritus exiuit et Eucharistia exiuit de manu sacerdotis, et uisibiliter uolauit in coelum cum anima illa beatissima etc.
|
||
|
||
{Quindi.} Hic autor ponit effectum illius exaltationis Beatricis, et dicit, quod uigorauit et fortificauit eius uirtutem speculatiuam. Unde dicit: {Gli occhi miei}, scilicet, intellectuales, {ripreser quindi uirtute}, idest, uigorem a Beatrice exaltata, {a rileuarsi}, quia fuerant oppressi subito et magno splendore animarum tertii circuli. Et subdit uigorem sibi collatum a Beatrice, quia erexit speculationem supra aliam speram; unde dicit: {e uidimi translato sol con mia donna}, idest, solum cum Beatrice, relictis illis tot animabus beatorum doctorum quas uidebant ante: et dicit notanter de facto esse et non de fieri, ut per hoc det tacite intelligi quod in instanti et sine interuallo transiuerit ad aliam speram Martis quae est altior sole. Sed hic oritur dubitatio: quomodo autor uocat Martem maiorem salutem sole, cum sol sit pater generationis, et Mars sit autor destructionis et corruptionis. Dicendum breuiter quod factus est proximior primae causae et per consequens maiori saluti; uel melius, quia in sole sunt doctores qui illuminauerunt fidem doctrina et scriptura; in Marte uero sunt milites qui pugnauerunt pro fide Christi cum effusione proprii sanguinis. Unde nota quod isti doctores militantes Deo cum lingua uel penna, non tantum meruerunt quantum isti duces pugnatores, qui militauerunt cum manu uel spata, quia exposuerunt uitam etc., sicut a simili in mundo isto.
|
||
|
||
{Sì pia.} Hic autor ostendit quam gratanter iste spiritus receperit eum: et primo ostendit qualem se ostenderit in habitu per similitudinem conuenientissimam. Ad cuius intelligentiam est primo notandum, quod sicut fingit Uirgilius UI Eneidos, Eneas, ut saepe dictum est, descendit ad infernum uiuens, duce Sybilla, sicut tactum est secundo capitulo Inferni, et Purgatorii capitulo. Et cum peruenisset ad campum Elysium amoenum et uirentem in quo stant animae illustrium uirorum, reperit Anchisem patrem suum, qui cum summa alacritate cepit eum. Ad literam dicit ergo autor: {L'ombra d'Anchise}, idest, anima quae appellatur umbra apud Inferos, ut saepissime patuit in Inferno et Purgatorio, {si porse sì pia}, idest, tam benigna erga Eneam filium suum, sicut, supple, nunc iste spiritus fecit erga me, {quando s'accorse del figlio}, scilicet, Enea, dicens: uenisti tandem in Elysio, idest in campo piorum. Et hoc dico: {se nostra maggior musa}, idest, si fictio Uirgilii, qui est summus nostrorum poetarum latinorum, scilicet maior me, quia fuit meus dux, doctor et magister; et tamen discipulus interdum excedit magistrum, ut Aristoteles Platonem, et Homerus Pronapidem, et ita de multis, {merta fede}, quasi dicat: si credendum est Uirgilio excellentissimo poetae, qui fingit hoc de Enea, qui in uita descendit ad infernum, metaphorice intelligas ad cognitionem et expulsionem uitiorum. Et hic nota quomodo dicta similitudo est propriissima: sicut enim Eneas descendit ad infernum duce Sybilla, ita Dantes ascendit ad coelum duce Beatrice: et sicut Eneas reperit patrem suum senem, ita Dantes reperit antiquum praedecessorem suum. Et sicut Eneas reperit patrem in campo amoeno et luminoso, in quo erant animae illustres uirorum sapientum et proborum; ita Dantes reperit istum suum maiorem in campo spatiosissimo, coeli delectabilissimo et luminosissimo, in quo sunt animae gloriosae sapientissimorum bellatorum, sicut in spera Martis. Et sicut Anchises recepit laetissime Eneam diu expectatum, ita Cacciaguida iocundissime recepit Dantem diu desideratum. Et sicut Anchises praedixit Eneae multa utiliter per quae esset praemunitus contra occursus inimicorum, ita Cacciaguida praedixit multa salubriter Danti, per quae esset praecautus et praeuisus contra impetum aduersorum et aduersariorum suorum, sicut haec omnia clare patebunt infra. Et sic potes perpendere quomodo autor noster circumspectissimus sciuit facere de alieno suum, quod est difficile, ut testatur Horatius in sua poetria.
|
||
|
||
{Non auea.} Hic Cacciaguida describit luxum florentinorum in amplitudine stantiarum et mollitie supellectilium, dicens: et Florentia tempore meo, {non auea case di famiglia uote}; exponunt aliqui quia tunc nondum erant factae expulsiones partium, quae postea factae sunt saepe; et recenter erant factae tempore illo. Sed ista expositio licet uideatur consona, non tamen est uera; quia licet factae essent istae expulsiones, tamen ita germinauerat florentinorum semen, quod Florentia erat de duplo plus repleta gentibus isto tempore, in quo loquitur, quam tempore ipsius Cacciaguidae, sicut ipsemet dicet in sequenti capitulo. Ideo exponatur et uerius, quod hoc dicit, quia tempore suo stabant duae et tres familiae in una angusta domo; nunc autem e contra unus florentinus cum uxore et duobus filiis tenent palatium amplum, in quo commode starent decem familiae. Et subdit etiam mollitiem camerarum superfluam per exemplum Sardanapali. Ad cuius euidentiam est praesciendum quod Sardanapalus, sicut scribit Iustinus etc.; et Eustatius super librum Ethicorum. Ad literam ergo dicit: {Sardanapalo non u'era giunto ancor}, idest, nondum peruenerat Florentiam mollities Sardanapali, {a mostrar ciò che 'n camera si puote}; nam Sardanapalus fuit studiosissimus circa muliebres mollities inueniendas; fuit enim primus qui inuenit usus culcitrae et plumarum. Modo ad propositum uult dicere Cacciaguida, quod tempore suo non erant Florentiae illa ornamenta et praeparamenta camerarum quae sunt modo. Nam non credo quod sint in mundo camerae delitiosae et superfluitatis plenae nisi Florentiae. Unaquaeque enim uidetur camera reginae: et omnia ista instrumenta sunt incitamenta ad libidinem.
|
||
|
||
{Saria.} Hic ultimo Cacciaguida uult dicere: et ut breuiter concludam, pauci praui uiri et mulieres illo tempore fuissent habiti pro miraculo in ciuitate, sicut nunc e contrario pauci uirtuosi haberentur Florentiae. Et nominat duos modernos uitiosos florentinos, unam foeminam, alterum uirum; et duos romanos uirtuosos, unum uirum, alterum foeminam. Ad cognitionem primae mulieris est praesciendum, quod ista Cianchella fuit nobilis mulier florentina de stirpe illorum de la Tosa, quae fuit maritata in ciuitate Imolae cuidam Lito de Alidosiis, fratri domini Alidosii qui olim abstulit Imolam Bononiae cum Maghinardo Pagano, ut alibi dictum est. De ista possem multa et uera referre, quae audiui ab optimo patre meo magistro Compagno, qui diu legit tam laudabiliter, quam utiliter iuxta domum habitationis praedictae dominae. Ergo quia autor ponit istam pro praua muliere, dicam aliquid iocosum de ea. Haec siquidem mulier fuit arrogantissima et intolerabilis; ibat per domum cum bireto in capite more florentinarum et baculo in manu, nunc uerberabat famulum, nunc coquum. Accidit ergo semel quod cum iuisset ad missam ad locum fratrum praedicatorum de Imola, non longe a domo eius, quidam frater praedicabat a casu. Et cum nulla domina assurgeret sibi, Cianchella accensa indignatione et ira coepit iniicere manus atroces nunc in istam, nunc in illam dominam, lacerando uni crines et trichas, alteri bindas et uelamina. Aliquae non patientes, coeperunt reddere sibi uicem suam. Ex quo orto magno strepitu cum clamore in ecclesia, uiri circumstantes audientes praedicationem coeperunt omnes fortissime ridere, et ipse praedicator similiter; et sic praedicatio fuit soluta, et risu finita. Quid ultra? Haec mulier defuncto marito reuersa est Florentiam, et ibi fuit uanissima, et multos habuit procos et multum lubrice uixit. Unde ipsa mortua, quidam frater simplex praedicans super funere eius, dixit, quod inuenerat in ista foemina unum solum peccatum, scilicet, quod oderat populum Florentiae. Nunc ad literam, dicit Cacciaguida: {Una Cianghella}, idest, una tam praua et uana mulier similis ei, {un Lapo Salterello}, idest, tam temerarius et prauus ciuis, sicut fuit dominus Lapus de Saltarellis de Florentia. Iste siquidem fuit iurista, uir litigiosus et linguosus, multum infestus autori tempore sui exilii, {saria tenuto tal marauiglia allor}, idest; inter tot temperatos et continentes, {qual or saria Cincinnato e Corniglia}. Quasi dicat: sicut esset nunc mirabile uidere in Florentia inter tot uitiosos unum ciuem similem Cincinnato, et unam mulierem similem Corneliae. De Cincinnato dictum est UI capitulo huius Paradisi; fuit enim uir parcissimus et reipublicae amantissimus: de cuius laudibus multa scripsit Titus Liuius. Dicit enim inter alia quod uendidit agrum et renuit dignitatem etc., quorum omnium contrarium faciunt florentini. Cornelia autem, de qua hic loquitur autor, fuit filia magni Scipionis Africani, quae uocata est mater Gracchorum, mulier magnanima et pudica, quae nunquam transuolauit ad secundas nuptias, de qua idem Titus Liuius.
|
||
|
||
{Onde.} Hic autor antequam prosequeretur quod incoepit interponit actum Beatricis; et fingit pulcre quod Beatrix risit de tali persuasione adulatoria, quia uidit persuasionem illam tendere ad inanem gloriam sui; et explicat risum illum per comparationem propriam. Unde dicit: {Onde Beatrice ch'era un poco sceura}, idest, separata aliquantulum ab eo, quia, ut iam dictum est, autor modicum trahebatur a uento gloriae, et sic modicum recesserat a Beatrice, {parue ridendo quella che tossio al primo fallo scritto di Gineura}, idest, ad osculum quod fuit primum fallum amoris Geneurae, de quo scriptum est in Inferno. Cum enim Lancillottus peruenisset ad colloquium cum regina Geneura opera principis Galeoti, nec auderet prae nimio pudore pandere flammam amoris sui, princeps Galeotus interposuit se, et fecit eos peruenire ad osculum: tunc quaedam domina nomine Damma socia reginae perpendens de actu, tussiuit et spuit, quasi dicens: bene te uideo; ita in proposito Beatrix risit nunc, quasi dicat: bene audio te, uel tu bene audiris, caue quid dicas.
|
||
|
||
{Necessità.} Hic Cacciaguida respondet quaestioni tacitae, quae uidetur oriri ex dicto eius, quia posset statim obiici: Si Deus omnia futura contingentia praesentialiter uidet, cum eius scientia sit infallibilis, ergo infallibiliter et necessario euenient. Respondet autor: et tamen ipsa contingentia, {non prende però necessità quindi}, scilicet, ab illo aspectu diuino. Et hoc manifestat per unum exemplum grossum domesticum, dicens: {se non come naue, che discende giù per corrente}, idest, fluuium, supple, recipit necessitatem, {dal uiso in che si specchia}, idest, ab oculo illius a quo prospicitur eam. Et hic nota quod per hoc autor uult dicere, quod prouidentia Dei non imponit necessitatem futuris contingentibus, nisi sicut oculus humanus, qui stans ad ripam maris uel fluminis uidet a longe nauim uenientem secundum cursum aquae, qui licet uideat nauim certissime uenientem ad portum, tamen non imponit necessitatem sibi, quia ita ipso non uidente sicut uidente, nauis facit cursum suum. Sicut ergo praeuisio humana non est causa quare hoc sit, ita nec prouidentia diuina est causa qua futura eueniant; ita enim se habere prouidentia ad futura, sicut uisio humana ad praesentia. Uidet enim Deus omnia futura in instanti aeternitatis, ita quod futura non sunt sibi futura; et caetera multa uidet.
|
||
|
||
{Ben puoi.} Hic autor per improperium assignat causam quare pastor non timet uindictam apostolorum; et dicit: tu potes respondere: ego habeo ita totum studium et intentum ad eum qui uoluit uiuere solus et qui per saltus fuit tractus ad martyrium, quod ego non timeo Petrum nec Paulum. Et ad intelligentiam huius literae est solerter aduertendum, quod multi multa friuola et uana dixerunt circa istum passum. Aliqui enim dicunt quod autor loquitur de diabolo, qui fuit praecipitatus de coelo ad infernum ad martyrium; sed ista expositio est penitus falsa, quia iste noluit uiuere solus, sed uoluit fieri similis altissimo; et maximam multitudinem habuit sociorum in coelo, et habet in inferno. Aliqui uero exponunt, quod autor loquitur de Simone Mago, qui cadens ex aere portatus a daemoniis conquassatus est in terra; sed et ista expositio est aliena, quia Simon Magus etiam noluit uiuere solus, immo cum hominibus et daemoniis, et Nerone pessimo omnium daemoniorum. Alii autem uolunt quod autor intelligat de Sardanapalo rege assyriorum, de quo dictum est supra capitulo huius Paradisi, qui fuit totus delitiosus, et demum se praecitauit in ignem; sed nec ista opinio uera est, quia Sardanapalus noluit uiuere solus, immo continuo erat circumuallatus magna turba meretricum. Sunt etiam quidam exponentes subtilius et dicentes, quod autor intelligit de Iohanne Baptista; et uult dicere: ego habeo ita firmum desiderium meum ad uitam contemplatiuam, qualis fuit uita Baptistae, quod non curo de uita actiua Patri et Pauli. Ista expositio autem licet uideatur subtilis et consona, tamen non haberet hic locum, quia clare patet ex dictis, quod autor quam peius potest loquitur hic de pastore, nunc autem commendaret eum: potest tamen ista expositio uerificari, si suppleatur et addatur sic: tu pastor potes respondere: ego uiuo ita contemplatiue, quod non curo de uita actiua; sed si hoc esset, esses aliqualiter excusandus; sed neutrum facis, quia non uiuis in contemplatione et Baptista, nec in actione ut Petrus et Paulus; isto modo supplendo expositio potest stare; sed demum, omissis omnibus praedictus tamquam superfluis, dicit, quod autor loquitur de floreno in quo est scuplta imago Iohannis Baptisae. Uult ergo dicere: tu pastor potes dicere: ego habeo ita fixam uoluntatem floreno acquirendo, quod non cognosco Petrum et Paulum, qui fuerunt ita pauperes, spernentes omnino pecuniam. His ergo praenotatis nunc ad literam ueniatur, quae exponatur sic: {Ben puoi tu dire}, scilicet, tu pastor uel papa; nam potest intelligi hic principaliter de Bonifacio qui tunc sedebat, et qui fuit simoniacus ualde, ut dictum est Inferni XIX capitulo de quo autor simile dixit supra capitulo Paradisi: {io ho fermo il disiro}, idest, totum desiderium et conatum meum, {sì a colui}, scilicet, Baptistae; et ponitur signum pro signato, scilicet, Baptista pro floreno, in quo designatus est; simili schemate autor usus est Inferni capitulo contra Florentiam; et ita loquitur multum caute et uelate; et dicit: {che uolle uiuer solo}, scilicet in deserto, ad quod iuit in aetate septem annorum; sed certe si nunc iret ad curiam romanam forte efficeretur baratarius, {e che fu tratto a martìro per salti}, quia postea decollatus fuit propter saltus filiae Herodis, {ch'io non conosco il Pescator}, scilicet, Petrum, {nè Polo}, qui gratis dederunt, quod gratis acceperant. De hac materia plene scribit nouissimus poeta Petrarcha libro Bucolicorum et caetera.
|
||
|
||
{Ma per.} Hic Benedictus arguit incidenter monachos claustrales praesentis temporis, qui non ascendunt istam sanctam scalam, immo solum sunt mersi affectionibus terrenorum; unde dicit: {ma nessun diparte mo i piedi da terra}, idest, affectiones, {per salirla}, idest, causa ascendendi ipsam scalam, quia uidetur eis nimis alta. Sed nota quod autor uidetur nimis large loqui hic, quia adhuc sunt multi monachi sub habitu et regula Benedicti satis sancte uiuentes, quantum apparet, sicut ego uidi in aliquibus locis, sicut in fratribus montis Oliueti. Dicendum breuiter quod Benedictus loquitur per respectum ad illos primos contemplatiuos; uel dic et melius, quod istud dictum debet restringi et referri solum ad locum Cassini, de quo autor specialiter hic loquitur, et qui de rei ueritate est ualde desertus et desolatus, ut statim dicetur. Dicit ergo: {e la regola mia rimasa è giù per danno delle carte}, scilicet, in scriptura non in opere, quia frustra occupat chartas sine fructu cum non seruetur. Et uolo hic ad clariorem intelligentiam huius literae referre illud quod narrabat mihi iocose uenerabilis praeceptor meus Boccaccius de Certaldo. Dicebat enim quod dum esset in Apulia, captus fama loci, accessit ad nobile monasterium montis Cassini, de quo dictum est. Et auidus uidendi librariam, quam audiuerat ibi esse nobilissimam, petiuit ab uno monacho humiliter, uelut ille qui suauissimus erat, quod deberet ex gratia aperire sibi bibliothecam. At ille rigide respondit, ostendens sibi altam scalam: ascende quia aperta est. Ille laetus ascendens inuenit locum tanti thesauri sine ostio uel claui, ingressusque uidit herbam natam per fenestras, et libros omnes cum bancis coopertis puluere alto; et mirabundus coepit aperire et uoluere nunc istum librum, nunc illum, inuenitque ibi multa et uaria uolumina antiquorum et peregrinorum librorum; ex quorum aliquibus detracti erant aliqui quaterni, ex aliis recisi margines chartarum, et sic multipliciter deformati: tandem miseratus labores et studia tot inclytissimorum ingeniorum deuenisse ad manus perditissimorum hominum, dolens et illacrymans recessit; et occurrens in claustro petiuit a monacho obuio quare libri illi pretiosissimi essent ita turpiter detruncati. Qui respondit quod aliqui monachi, uolentes lucrari duos uel quinque solidos, radebant unum quaternum et faciebant psalteriolos, quos uendebant pueris; et ita de marginibus faciebant euangelia et breuia, quae uendebant mulieribus. Nunc, uir studiose, frange tibi caput pro faciendo libros.
|
||
|
||
{E Beatrice.} Hic autor fingit quomodo Beatrix ostenderit sibi aduentum ducis et exercitus triumphalis. Et ad huius fictionis pulcerrimae intelligentiam est praenotandum, quod multi mirati sunt in hoc passu, quare triumphus beatorum cum duce eorum ostendatur in hac octaua spera, non uidentes causam quae mouit autorem ad hoc, quae est haec: quoniam in ista octaua spera sunt imagines omnium stellarum quae sunt principia omnium naturarum, et quia spera octaua, ut dictum est secundo capitulo huius Paradisi et alibi, sibi distribuit uirtutem suam per omnes speras planetarum inferiores; ideo bene eleganter fingit quod omnes animae beatorum distincte apparentes in singulis speris planetarum, nunc appareant simul aggregatae in ista octaua spera. Nunc ad literam dicit autor: {E Beatrice disse: ecco le schiere}, quae diuersimode pugnauerunt et sub diuersa armatura in terra, ut in coelo triumpharent de sua uictoria. Unde dicit: {del trionfo di Cristo}, quia huius gloriosi exercitus dux et princeps est gloriosissimus Christus. Et dicit: {e tutto il frutto ricolto del girar di queste spere}, idest, ex motu et influentia planetarum. Est ergo hic notandum quod acies uirginum de spera lunari, acies actiuorum de spera mercuriali, acies amorosorum de spera Ueneris, acies doctorum de spera Solis, acies bellatorum de spera Martis, acies regum et principum de spera Iouis, acies contemplatiuorum de spera Saturni, omnes istae acies septem electae et missae ad diuersas pugnas a duce suo nunc reuocantur et recolligentur ad ipsum summum ducem et imperatorem, et recipient praemium et triumphum meritum, ut animent caeteros ad bene pugnandum. Et hoc factum est in illa Roma, cuius unus est princeps qui gaudet de frequentia ciuium, non de pulsione laetatur; ad quem quicumque confugit saluus est, etiam si prodiderit patriam suam uel interfecerit patrem suum, aut deseruerit imperatorem terrenum in bello.
|
||
|
||
Et subdit quare argumentum ponatur in dicta diffinitione, dicens: {e da questa credenza}, idest, a praedicta credulitate, {ci conuiene sillogizzare}, idest, formare syllogismos et argumenta nostra, {senza auer altra uista}, idest, sine alia probatione uel demonstrata ratione. Et concludit: {e però tiene intenza d'argomento}, quasi dicat: ideo dictum est a Paulo quod fides est argumentum, non necessaria probatio rerum non apparentium oculis hominum; quia si apparerent non accederemus ad ipsas sperandas per fidem, sed per probationem naturalem et demonstrationem necessariam; et tunc fides non esset fides. Et hic ad clariorem intelligentiam diffinitionis datae et declaratae est notandum, quod sicut substantia subsistit accidentibus supportans et substinens illa, et non indiget alio subiecto; ita fides in aedificio spirituali substinet totum aedificium supportans et substinens ipsum non indigens alia uirtute; quia ipsa est petra firma super quam sapiens aedificauit sibi domum. Ideo bene dicitur quod fides est substantia rerum sperandarum, quia ipsa est causa quod ea quae sperantur in futuro in nobis substantientur, et quodammodo faciat illa in nobis subsistere per fidem; namque fit, quod bona futura quodammodo sunt praesentia, et per eam uisibilia certo modo uidentur. Per primum modum fides dicitur substantia rerum sperandarum; per secundum dicitur argumentum non apparentium: est enim quaedam certitudo inuisibilium.
|
||
|
||
{Tu.} Hic Petrus ostendit autori quae sit potissima causa cupiditatis et deprauationis uitae hominum; et dicit quod est culpa pastoris, sicut alibi saepe dixit. Dicit ergo excludens admirationem autoris: {Tu, perchè non ti facci marauiglia}, scilicet, quare omnes sunt ita dediti cupiditati generaliter, {pensa che in terra non è chi gouerni}, scilicet, nec temporale nec spirituale, quia Bonifacius usurpat utramque potestatem, ut iam saepe dictum est: ex quo sequitur quod gens humana deuiat a uia recta, quae ducit ad coelum, et discurrit per deuia uitiorum, quae ducunt ad mortem. Dicunt enim multi et arguunt: uidemus quod praelati sunt summe cupidi, qui non sentiunt angustiam rei familiaris, cum non habeant uxorem neque filios, et si habent, non audent dicere quod sui sint; ergo quanto magis homines impliciti curis saecularibus et multis incommodis?
|
||
|
||
{E ciò.} Hic Bernardus quia dixerat: hic effectus sufficiat, nunc statim adducit unum notabilem et mirabilem effectum de praedestinatione duorum fratrum gemellorum, scilicet Esau et Iacob, de quibus dicit Paulus: antequam nascerentur dictum est: Esau odio habui, Iacob autem dilexi. Ad cuius literae intelligentiam est praesciendum, quod sicut scribitur in Genesi, Isaac genuit gemellos ex Rebecca, qui continuo in utero matris faciebant inter se turbationem et commotionem. Unde Isaac implorauit a Deo quid hoc esset; cui responsum est quod duo nascerentur, ex quibus descenderent duo populi, et populus maior esset seruus populi minoris. Adueniente tempore partus exiuit primo de utero matris quidam rubeus in colore, cui nomen fuit Esau; deinde quidam paruus in colore nigro, qui tenebat cum manu pedem primi, quasi diceret: tu non ibis sine me; et isti minori fuit nomen Iacob. Pater tamen plus diligebat Esau primogenitum; mater pero plus diligebat Iacob: et ipsa per fraudem fecit quod Iacob minor obtinuit benedictionem a patre Isaac, cuius oculi caligauerant prae nimia senectute; et hic Iacob fuit dilectus Deo et Esau odiosus, sicut scriptum est Malachiae primo capitulo. Ad propositum ergo uult dicere autor: Uide si Deus praedestinat homines, cum prius quam isti gemelli nascerentur unum dilexit, alium odio habuit. Nunc ad literam dicit Bernardus: {E ciò espresso e chiaro ui si nota}, quasi dicat: talis effectus praedestinationis expresse et clare apparet, {nella scrittura santa}, scilicet, Genesi, {in quei gemelli} idest, duobus fratribus simul conceptis, {ch'ebber l'ira commota nella madre}, scilicet, in utero matris Rebeccae, sicut notatur supra capitulo UIII.
|
||
|
||
{In te.} Hic Bernardus tangit alias uirtutes quae maxime placent in muliere regina, siue domina magna; unde dicit: {Misericordia s'aduna in te}, quia compateris afflictis et flectis dominum tuum ad misericordiam, et pietas adunatur in te, quae uirtus facit diligere patriam et parentes; {e magnificenza s'aduna in te}, quae uirtus praesertim decet magnanimos et potentes; consistit enim in faciendo magna munera, sicut liberalitas in minoribus expensis. Et quia finis proximus non permittit discurrere per singulas uirtutes Mariae, ideo bene Bernardus colligit omnes sub uocabulo bonitatis, dicens: {quantunque di bontade}, idest, quicquid boni quod comprehendit et continet omnes uirtutes, {è in creatura s'aduna in te}, quasi dicat: quod singulae uirtutes distributae in diuersis creaturis humanis et angelicis, facientes illas diuersimode excellere, sunt aggregatae dignissime in ista; ita quod casta uirginitas quae est in spiritibus lunaribus, prudens operositas mercurialium benignitas uel benigna caritas uenereorum, clara sapientia solarium, audax fortitudo martialium, inclita iustitia iouialium, solitaria contemplatio saturnalium, omnes cumulatim reperiuntur in ista domina perfectissima; ita ardor seraphinorum, splendor cherubinorum etc., ita amabilitas Rachelis, sapientia Rebeccae, fidelitas Sarae etc. Ergo bene ex his et aliis multis licet concludere: tu potes, scis, uis et debes exaudire humillimam supplicationem petentis; potes enim, quia es regina magnificentissima; scis, quia es sapientissima, quia increatam sapientiam habuisti in te inclusam; uis, quia es mater clementissima et piissima; et debes, quia nata de stirpe nobili Dauid, et nobilissimo principi sociata etc.
|
||
|
||
{Così.} Hic autor propalat deficientiam suae uisionis per duo exempla, unum naturale, et aliud artificiale, dicens: {Così la neue si disigilla al sole}, idest, liquescit et perdit formam suam: et est propria similitudo, sicut nix debilis et resolubilis priuatur propria forma ad calorem solis sensibilis, ita mens humana debilis et infirma spoliata est forma suae uisionis phantasticae ad calorem solis aeterni, quantumcumque esset alba ut nix, idest pura et munda, quia talis praeparata fuit antequam ascenderet in coelum, sicut ostensum est Purgatorii finali capitulo. Et subdit secundam comparationem, dicens: {la sentenzia di Sibilla si perdea al uento nelle foglie lieui così}, sicut, supple, uisio mea perdebatur. Ad declarationem autem istius comparationis est sciendum, quod, sicut fingit praeclarissimus poeta Uirgilius UI Eneidos, Eneas uolens descendere ad inferos adiuit Sybillam Cumanam, quae erat sapiens et famosa sacerdos Apollinis, et ibi ministrabat in templo mirabili, cuius adhuc apparent uestigia apud ciuitatem desertam Cumarum, quae nunc est mersa sub mari non longe a Neapoli; et ibi Apollo dabat responsa sua, quae Sybilla inscribebat in foliis, quae uentus superueniens asportabat: quaere quid sibi uult haec fictio; et nota quomodo haec fictio Uirgilii propriissime consonat fictioni Dantis. Sicut enim responsum Apollinis, qui erat Deus sapientiae, traditum sapienti Sybillae scribebatur in folio et asportabatur a uento; ita uisio Dei, qui est uera et summa sapientia, ostensa Danti sapienti, scripta fuit in mente mobili quae euoluitur tamquam folium ad uentum. Sybilla enim arrepta spiritu Apollinis perdebat memoriam eorum quae uiderat dum esset arrepta; ita autor post raptum suum reuersus ad se perdidit memoriam eorum quae uiderat tempore raptus. Nota etiam quod multae fuerunt sybillae, scilicet, decem, quarum una uocata Erithrea mirabiliter prophetauit aduentum Christi, sicut scribit Augustinus de Ciuitate Dei: fecit enim quaedam carmina, quae ibi scribit Augustinus, ex quorum principiis colliguntur ista uerba: Iesus Christus Saluator etc. Sybilla etiam Cumana praedixit ipsum aduentum Christi, sicut tactum est primo capitulo Inferni. |