dante-verification/testi/GuidoDaPisa_ExpositionesComediam.txt

Scribitur Danielis, quinto capitulo, quod cum Baltassar rex Babillonie sederet ad mensam, apparuit contra eum manus scribens in pariete: Mane, Thechel, Phares. Ista manus est noster novus poeta Dantes, qui scripsit, idest composuit, istam altissimam et subtilissimam Comediam, que dividitur in tres partes: prima dicitur Infernus, secunda Purgatorium, tertia Paradisus. His tribus partibus correspondent illa tria que scripta sunt in pariete. Nam Mane correspondet Inferno; interpretatur enim Mane numerus; et iste poeta in prima parte sue Comedie numerat loca, penas et scelera damnatorum. Thechel correspondet Purgatorio; interpretatur enim Thechel appensio sive ponderatio; et in secunda parte sue Comedie appendit et ponderat penitentias purgandorum. Phares autem correspondet Paradiso; interpretatur enim Phares divisio; et iste poeta in tertia parte sue Comedie dividit, idest distinguit, ordines beatorum et angelicas ierarchias. Igitur manus, idest Dantes; nam per manum accipimus Dantem. Manus enim dicitur a mano, manas, et Dantes dicitur a do, das; quia sicut a manu manat donum, ita a Dante datur nobis istud altissimum opus.

Scripsit dico in pariete, idest in aperto et publico, ad utilitatem omnium: Mane, idest Infernum, cuius penas et loca numeravit; Thechel, idest Purgatorium, cuius penitentias appendit et ponderavit; Phares, idest Paradisum, cuius situm ab infimis elevatum esse monstravit, et cuius beatitudines ordinate distinxit. Omnia enim ista, secundum quod scribitur in Libro Sapientie VIIIIo, posuit iste egregius poetarum in numero, pondere et mensura. Posuit namque iste poeta Infernum in numero, quia peccata et penas numerat; Purgatorium in pondere, quia penitentias ponderat et appendit; Paradisum in mensura, quia mensurat celos et distinguit ordines beatorum. Ad istum certe poetam et ad suam Comediam potest referri illa visio, quam vidit Exechiel propheta; de qua visione sic scribit idem propheta: *Ecce manus missa ad me in qua erat liber scriptus intus et foris: et scripta erant in eo Lamentationes, Carmen et Ve*. Ista manus est iste poeta. Liber istius manus est sua altissima Comedia, que ideo scripta dicitur intus et foris, quia continet non solum licteram, sed etiam allegoriam. Scripta sunt autem in isto libro tria, scilicet Lamentationes, Carmen, et Ve. Ve, quod est interiectio dolentis et desperantis, refertur ad Infernum. Ve enim in Sacra Scriptura eternam damnationem notat, ut dicunt sancti super illo verbo: *Ve homini illi per quem filius hominis tradetur*; et est sensus: peribit eternaliter. Lamentationes, que sunt note voluntarii et assumpti doloris, ad Purgatorium referuntur. Carmen vero, quod idem est quod laus et iubilatio ad Paradisum refertur.

Ista re vera Comedia figurari potest etiam in archa Noe, que fuit tricamerata. In inferiori enim camera erant animalia silvestria et serpentes; in media erant animalia domestica atque mitia; in superiori vero erant homines et aves. Per primam cameram possumus accipere Infernum, in quo sunt animalia silvestria et inmitia, idest homines damnati et serpentes, idest demones. Per secundam cameram possumus accipere Purgatorium, in quo sunt animalia mitia, idest anime mites, que patienter sustinent passiones. Per tertiam vero cameram possumus accipere Paradisum, in quo sunt homines et aves, idest sancti et angeli in gloria sublimati. His visis, sex in ista Comedia breviter indagemus: primo subiectum, idest causam materialem; secundo formam, idest causam formalem; tertio auctorem, idest causam agentem; quarto finem, idest causam finalem; quinto genus philosophie, idest sub quo genere philosophie ista Comedia comprehendatur sive decurrat; sexto et ultimo libri titulum, idest quo titulo liber iste debeat intitulari. Circa primum nota quod subiectum huius operis est duplex, scilicet licterale et allegoricum. Si enim accipiatur licteraliter, dico quod subiectum huius operis est status animarum post mortem simpliciter sumptus; qui quidem status dividitur in tres partes, prout conditio animarum est triplex. Primus status sive conditio est illarum animarum que eternaliter sunt damnate, et que in penis habitant sine spe aliqua evadendi ex illis; et ista pars appellatur Infernus. Secundus status sive conditio est illarum animarum que voluntarie stant in penis, ut Deo satisfaciant de commissis, et sunt in ipsis penis cum spe ad gloriam ascendendi; et ista pars Purgatorium appellatur. Tertius status sive conditio est illarum animarum que sunt in beata gloria, ipsi summo et eterno bono eternaliter, hoc est sine fine, coniuncte; et ista pars appellatur Paradisus. Et sic patet quomodo subiectum huius operis est status animarum post mortem, simpliciter sumptus. Nam de illo et circa illum totius huius operis versatur processus. Si vero subiectum accipiatur allegorice, dico quod subiectum sive materia est ipse homo prout merendo vel demerendo per arbitrii libertatem, iustitie premiandi et puniendi obnoxius est, propter quod meritum sive culpam tribuitur ipsi homini gloria sive pena. Nam de pena sive gloria ipsi homini attributa nobis narranda sive manifestanda intentio versatur autoris. Et sic patet quod est subiectum in hoc opere, sive causa materialis. Circa secundum vero, idest circa causam formalem, nota quod causa formalis in hoc opere est duplex, scilicet forma tractatus et forma tractandi. Forma tractatus est triplex, secundum triplicem divisionem quam recepit sive continet liber iste. Prima divisio est qua totum opus dividitur in canticas, et iste sunt tres. Secunda, qua quelibet cantica dividitur in cantus: nam prima cantica dividitur in cantus XXXIIIIor; secunda in cantus XXXIII; et tertia in totidem. Et sic totum opus continet centum cantus.

Tertia autem divisio est qua quilibet cantus dividitur in rithimos. Est autem rithimus quoddam genus versuum, quorum fines ad invicem ternatim copulantur, et concordibus sillabis concorditer colligantur. Et iste est unus ex tribus dulcissimis sonis qui magis delectant et mulcent animum auditoris; et oritur ex musica, cuius partes sunt tres, scilicet armonica, rithimica et metrica, sicut dicit beatus Ysidorus tertio Ethimologiarum libro. Tria sunt vero quantum ad presentem Comediam genera rithimorum. Primum est illud cuius rithimus continet tantummodo decem sillabas; et iste est ille cuius ultima sillaba est longa et accentuata, ut ibi: {d'Abel su' fillio et quella di Noe}; item ibi: {Abraham patriarca et David re}; item ibi: {Et con Rachele, per cui tanto fé}; item in tertia cantica: {Osanna sanctus Deus Sabaoth}. Isti enim rithimi non recipiunt nisi decem sillabas. Secundum genus est cuius rithimus habet XII sillabas, et iste est ille cuius penultima sillaba est brevis, ut ibi: {ch'era ronchioso, stretto et malagevole}; item ibi: {Parlando andava per non parer fievole}; item ibi: {a parole formar disconvenevole}. Tertium vero genus est cuius rithimus habet XI sillabas; et iste est ille cuius penultima sillaba est longa, ut communis usus demonstrat, sicut ibi: {Nel mezzo del cammin di nostra vita}.

Adhuc nota, Lucane de Spinolis, cui istam expositionem ascribo, quod rithimi primi generis in una tantum debent sillaba sive lictera concordare, hoc est in ultima; secundi vero debent concordare in tribus sillabis, idest in penultimis et ultimis; et tertii in duobus, hoc est in duobus ultimis, ut in lictera manifestissime demonstratur. Et sic patet que est forma tractatus. Forma vero sive modus tractandi est poeticus, fictivus, descriptivus, disgressivus et transumptivus; et cum hoc diffinitivus, divisivus, probativus, improbativus et exemplorum positivus. Et sic patet que est forma sive modus tractandi.

Circa tertium vero, idest circa causam agentem, nota quod agens sive autor huius operis est Dantes. Fuit autem Dantes natione florentinus, nobili et antiquo sanguine natus, descendens de illis gloriosis Romanis qui civitatem Florentie, destructis Fesulis, fundaverunt; moribus insignitus et multis scientiis clare fultus, et maxime scientiis poetarum. Ipse enim mortuam poesiam de tenebris reduxit ad lucem. Et in hoc fuit imitatus Boetium, qui philosophiam mortuam suo tempore suscitavit. Circa quartum, idest circa causam finalem, nota quod autor istud opus composuit ad hunc finem principaliter, licet et multi alii possint assignari fines. Est autem principalis eius intentio removere viventes a statu miserie, relinquendo peccata, et sic composuit Infernum; reducere ad virtutes, et sic composuit Purgatorium; ut sic eos perducat ad gloriam, et sic composuit Paradisum. Fines vero alii qui possunt assignari in hoc opere sunt tres: Primus, ut discant homines polite et ordinate loqui; nullus enim mortalis potest sibi in lingue gloria comparari. Re vera, potest ipse dicere verbum prophete dicentis: *Deus dedit michi linguam eruditam*; et illud: *Lingua mea calamus scribe velociter scribentis*. Ipse enim fuit calamus Spiritus Sancti, cum quo calamo ipse Spiritus Sanctus velociter scripsit nobis et penas damnatorum et gloriam beatorum. Ipse etiam Spiritus Sanctus per istum aperte redarguit scelera prelatorum et regum et principum orbis terre. Secundus finis est ut libros poetarum, qui erant totaliter derelicti et quasi oblivioni traditi, in quibus sunt multa utilia et ad bene vivendum necessaria, renovaret, quia sine ipsis ad cognitionem sue Comedie accedere non valemus. Tertius finis est ut vitam pessimam malorum hominum, et maxime prelatorum et principum, exemplariter condemnaret, bonorum autem et virtuosorum, per exempla que ponit, multipliciter commendaret. Et sic patet que est causa finalis in hoc opere.

Circa quintum, sub quo scilicet genere philosophie ista Comedia decurrat, nota quod istud genus est morale negotium, sive ethyca, quia non ad speculandum, sed ad opus inventum et fictum est totum et pars. Nam etsi in aliquo loco vel passu pertractatur ad modum speculativi negotii, hoc non est gratia speculativi negotii principaliter, sed operis, quia, ut ait Philosophus, secundo Methaphysice: *Ad aliquid et nunc speculantur pratici aliquando*. Et sic patet sub qua philosophia comprehendatur ista altissima Comedia. Circa sexto vero et ultimum, hoc est circa titulum, nota quod libri titulus est iste: Incipit profundissima et altissima Comedia Dantis, excellentissimi poete. Que quidem Comedia in tres canticas est divisa: prima dicitur Infernus, secunda Purgatorium, et tertia Paradisus. Profundissima dicitur quia tractat de inferis; altissima vero quia tractat de superis. Comedia autem ideo dicitur quia in principio est horribilis, sed in fine delectabilis. Ad cuius maiorem et clariorem evidentiam te volo scire, Lucane, quod IIIIor sunt genera poetarum, quorum quodlibet genus propriam habet scientiam. Quidam enim dicuntur poete lirici, qui in operibus suis omnes carminum varietates includunt; et dicuntur lirici apotulirin greco, idest a varietate carminum; unde et lira dicta que habet varias cordas. Hoc genere carminum usus est David in componendo Psalterium. Unde Arator, Sancte Romane Ecclesie Cardinalis, super Actus Apostolorum ait: *Psalterium lirici composuere pedes*. Quidam dicuntur satirici eo quod pleni sunt omni facundia, sive a saturitate vel copia. De pluribus enim rebus simul loquuntur, et dicuntur satirici sive satiri a quadam scientia poetica que dicitur satyra, sicut dicit quedam glosa super Persium: *Satyra est lauta mensa multis generibus frugum repleta, que consuevit offerri Veneri in sacrificio*. Et ista de causa istud secundum genus poetice narrationis dicitur satira, quia abundat reprehensione vitii et commendatione virtutis; vel satyra dicitur a Satyro, deo silvarum. Satyri enim sunt quedam animalia ab umbilico supra formam hominis habentia, sed ab umbilico deorsum habent formam caprinam; in capite habent duo cornua, et nasum uncinatum. Sunt autem isti satyres leves et saltatores, nudi et dicaces, et omnium subsannatores. Sic ista scientia poetarum est levis, quia cito saltat de vitio in virtutem et de virtute in vitium; nuda et dicax dicitur, quia aperte vitia reprehendit; subsannatrix est quia deridet vitiosos.

Quidam dicuntur tragedi, et eorum scientia dicitur tragedia. Est autem tragedia quedam poetica narratio, que in principio est admirabilis et grata, in fine vero, sive exitu, est fetida et horribilis; et propter hoc dicitur a tragos, quod est hircus et oda, quod est cantus inde tragedia quasi cantus hircinus idest fetidus ad modum hirci, ut patet per Senecam in suis tragediis. Vel, ut dicit beatus Ysidorus octavo libro Ethymologiarum: *Tragedi dicuntur eo quod initia canentibus premium erat hircus, quem Greci tragos vocant*. Unde et Oratius: *Carmine qui tragico vilem certavit ob hircum*. Quidam vero dicuntur comici, et eorum scientia comedia. Est autem comedia quedam narratio scientia poetica que in principio habet asperitatem alicuius miserie; sed eius materia prospere terminatur, ut patet per Terrentium in suis comediis. Dicitur autem iste liber Comedia quia in principio sue narrationis sive descriptionis habet asperitatem et horribilitatem, quia tractat de penis Inferni, in fine vero continet iocunditatem et delectationem, quia tractat de gaudiis Paradisi. Inter poetas liricos, Boetius et Symonides obtinent principatum; inter satyros, Oratius et Persius; inter tragedos, Homerus et Virgilius; inter comicos autem, Plautus et Terrentius. Dantes autem potest dici non solum comicus propter suam Comediam, sed etiam poeta liricus, propter diversitatem rithimorum et propter dulcissimum et mellifluum quem reddunt sonum; et satyricus, propter reprehensionem vitiorum et commendationem virtutum quas facit; et tragedus, propter magnalia gesta que narrat sublimium personarum. Et hoc demonstrant duo versus sui epytafii, quos ad suam memoriam fabricavi:

*Hic iacet excelsus poeta comicus Dantes,
Necnon et satirus et liricus atque tragedus.*

Et sic patet libri titulus.

Postquam manifestata sunt illa sex que in quolibet doctrinali opere sunt querenda, est sciendum quod ista Comedia continet quatuor sensus, quemadmodum et scientia sacre theologie. Currit enim in hoc poesia cum theologia, quia utraque scientia quadrupliciter potest exponi; imo ab antiquis doctoribus ponitur poesia in numero theologie. Scribit enim beatus Augustinus VIIo libro De Civitate Dei quod Marcus Varro tria genera theologie esse posuit: unum scilicet fabulosum, quo utuntur poete; alterum naturale, quo utuntur philosophi; tertium vero civile, quo utuntur populi. Primus namque intellectus sive sensus quem continet Comedia dicitur hystoricus, secundus allegoricus, tertius tropologicus, quartus vero et ultimus dicitur anagogicus. Primus dico intellectus est hystoricus. Iste intellectus non se extendit nisi ad licteram, sicut quando accipimus Minoem iudicem et assessorem Inferni, qui diiudicat animas descendentes. Secundus intellectus est allegoricus, per quem intelligo quod lictera sive hystoria unum significat in cortice et aliud in medulla; et secundum istum intellectum allegoricum, Minoes tenet figuram divine iustitie. Tertius intellectus est tropologicus sive moralis, per quem intelligo quomodo me ipsum debeo iudicare. Et secundum istum intellectum, Minos tenet figuram rationis humane, que debet regere totum hominem, sive remorsus conscientie, qui debet malefacta corrigere. Quartus vero et ultimus intellectus est anagogicus, per quem sperare debeo digna recipere pro commissis; et secundum istum intellectum Minos tenet figuram spei, qua mediante penam pro peccatis et gloriam pro virtutibus sperare debemus. De illis autem personis quas ibi ponit hoc accipe, quod non debemus credere eos ibi esse, sed exemplariter intelligere quod, cum ipse tractat de aliquo vitio, ut melius illud vitium intelligamus, aliquem hominem qui multum illo vitio plenus fuit, in exemplum adducit. His omnibus visis, ad aliqualem expositionem lictere accedamus. Ista Comedia, ut dictum est, dividitur in tres canticas: prima dicitur Infernus, secunda Purgatorium, et tertia Paradisus. Sed primo de prima, cuius titulus talis est: Incipit prima cantica Comedie Dantis. 

Incipit prima cantica Comedie Dantis. In ista prima cantica autor tractat de peccatoribus et peccatis, et in ea secundum rationem humanam penas peccatis adaptat. Continet autem ista prima cantica XXXIIIIor cantus; cuius primi cantus titulus talis est:

Incipit primus cantus prime cantice Comedie.

In isto primo cantu autor prohemizat ad totam universaliter et generaliter Comediam, et ponit in hoc cantu principaliter duo: Primo, quomodo ipse volens ad montem virtutum ascendere, fuit a tribus vitiis impeditus, scilicet a luxuria, superbia et avaritia; que quidem vitia figurantur et designantur per tres feras que sibi apparuerunt, scilicet per lonzam, leonem et lupam. Secundo, ponit quomodo Virgilius, maximus poetarum, in auxilium suum venit, qui tenet typum et figuram rationis humane, qua mediante promittit sibi ostendere Infernum et Purgatorium. Sed quia ad divina et celestia contemplanda humana ratio non potest attingere, ideo promittit ei non per se, sed per celestem ductorem sive ducem, ostendere Paradisum. Viso titulo, licteram indagemus. Sed nota quod non est mea intentio procedere in hoc opere in omni passu vel loco more sermocinalis, seu naturalis, seu moralis scientie, singulariter et multipliciter dividendo, sed insistere circa licteram cuiuslibet scilicet cantus, summam summarie declarando, et demonstrando per quemlibet cantum qualem viam autor descendendo vel ascendendo facit, quot historias, quot questiones ac etiam prophetias, cum occurrerint, et quot comparationes sive similitudines ac etiam notabilia ponit. 

Anno enim Domini MCCCo quo scilicet anno fuit Rome generalis remissio omnium peccatorum, sedente in Sacrosancta Sede Romana Bonifatio papa VIIIo, sacro autem Romano vacante Imperio, de mense Martii, die veneris sancti, hoc est illa die qua mortuus fuit Christus, in aurora iste poeta more poetico fingit se istam Comediam, hoc est universa que continentur in ea, in visione vidisse. Unde ait in textu:

{Nel mezzo del cammin di nostra vita}

Medium namque vite humane, secundum Aristotilem, somnus est. Quod autem in aurora suas ceperit visiones videre, patet per textum ibi: {Temp'era dal principio del matino}. Quod vero de mense Martii fuerit istud quod dicit, patet per illud quod immediate subsequitur:

{e 'l sol montava su con quelle stelle
ch'eran con lui quando l'amor divino
mosse da prima quelle cose belle.}

Amor enim divinus, quando in creatione mundi primum fecit celum et astra moveri, tunc sol erat in signo Arietis. Et in istud signum semper intrat quartodecimo Kalendis Aprilis, idest decimonono die mensis Martii, quo die creavit Deus celum et terram, secundum quod Romana tenet Ecclesia. Sed quod die veneris sancti, idest tali die qua Christus passus est, hanc habuerit visionem, demonstrat infra, cantu XXIo, dicens:

{Ier, più oltre cinque ore che quest'octa.
mille dugento con sesanta sei,
anni compiè che qui la via fu rotta.}

Nam die veneris sancti, hora scilicet nona, qua Christus in cruce moriens expiravit, petre scisse sunt, ut sacra evangeliorum testatur ystoria. Incipiens autem universa que vidit per ordinem enarrare, dicit quod in medio itineris nostre vite, hoc est in somno, invenit se in una silva obscura, que mundi errores et vitia prefigurat. Et assignat causam quia a recto itinere deviarat, quod quidem rectum iter viam significat virtuosam. Que autem et qualis fuerit ista silva, subiungendo declarat dicens:

{Et quant'a dir qual era è cosa dura,
esta selva selvagia et aspra et forte
che nel penser rinnuova la paura.}

Hoc est, dicere de ista silva quanta et qualis sit, est arduum et difficile. Sed tantum dico de ipsa quod adeo est aspra, silvestris et dura, quod quando recordor, etiam in illo cogitamine rennovat michi timorem pariter et pavorem. Concludit autem omnia que in ista silva conspexit et sensit, que quidem enarrare non potest uno solo verbo, dicens:

{Tant'è amara che poco è più morte;
ma per tractar del ben ch'i' vi trovai
dirò dell'altre cose ch'i' v'ò scorte.}

Hoc est: tantum est amara ista silva, quod ipsa mors, que est amarior omni amaritudine, modicum amarior esse censetur. Sed ut enarraret nobis bona que elicere inde potuit, promittit se dicturum de aliis rebus quas ibidem esse conspexit. Causam autem quare universa que vidit in ista silva narrare non potest assignat, dicens:

{I' non so ben ridir com'i' v'entrai,
tant'era pien di sonno in su quel punto
che la verace via abandonai.}

Hoc est in illo punto in quo ego deserui viam rectam, in tantum eram gravi sopore gravatus, quod ego nescio dicere mee principia visionis. Ambulans vero autor, sive potius devians atque errans per confusionem istius silve, tandem ad radicem unius collis devenit, ad quem habet terminum ista vallis, que timore horribili vulneraverat cor ipsius. Et tunc oculos elevavit ad montem quem illius planete, qui omnem hominem per omnem callem via recta deducit, vidit radiis coopertum. Unde ait in textu:

{Ma po' ch'i' fu' al più d'un colle giunto,
là dove terminav'a quella valle
che m'avea di paura il cor compunto,
guardai in alto et vidi le sue spalle,
vestite già de' raggi del pianeta
che mena dricto altrui per ogni calle.}

Et tunc ille timor, qui in lacu duraverat sui cordis, propter obscurum transitum quem de nocte fecit, que quidem nox nil aliud sonat quam horribiles tenebras que obscurant et horrificant illam silvam, quia ibi nullus dies sed perpetua nox est, viso monte clarissimis radiis illustrato, fuit aliquantulum qietatus. Et nota quod dicit aliquantulum et non totaliter quia accidit sibi sicut solet accidere naviganti, qui postquam evasit pericula maris et ad ripam descendit, pre timore nondum digesto adhuc habet anelitum fatigatum, et cum tali anelitu, statim quod de navi descendit, se vertit ad marina pericula que evasit. Unde ait in textu:

{Allor fu la paura un poco queta
che nel lago del cor m'era durata
la nocte ch'i' passai con tanta pieta.
Et com'è quei che con lena affannata,
uscito fuor del pelago a la riva,
si volve a l'aqua perigliosa et guata,}

Posito exemplo nautarum, dicit quod animus suus, qui adhuc illa pericula silvestria fugiebat, se retro convertit ad revidendum passum quem nunquam evasit persona aliqua certe vivens. Quasi dicat: Ego me verti ad considerandum et ymaginandum peccata et scelera que reliqui, que quidem nullus vivens evadere potest, quia non est qui vivat et non peccet. Ideo ait in textu:

{Così l'animo mi' c'ancor fuggiva,
si vols'a dietro a rimirar lo passo
che non lasciò giammai persona viva.}

Posita autor evasione silvana, ponit quod postquam ad radicem montis applicuit duo fecit: primum est quod aliquantulum fesso corpori pausam dedit; secundum est quod, corpore recreato, reincipit aggredi operibus illam viam deserte ripe, quam prius incipere animo cogitabat. Quem vero modum in ascendendo tenuerit, demonstrat dicens quod pes inferior firmior semper erat. Et hoc est quod ait in textu:

{Poi ch'èi posta'un poco 'l corpo lasso,
ripresi via per la piaggia diserta,
sì che 'l piè fermo sempr'era il più basso.}

Et ecce, dum sic gradiens versus illius montis se altitudinem autor sullevaret, in principio quasi ripe una lonza levis et compta multum, que tota diversis erat maculata coloribus, sibi apparuit a sua facie non recedens, imo tantum suum iter quod inceperat impedivit, quod ipse fuit pro retrogradiendo pluribus vicibus fere versus. Sed quia iam noctis tenebre recedebant et aurora surgebat, videns illas prefulgidas stellas que in societatem Arietis ascendebant, cepit ex tali visione aliquantulum confortari, et contra illam bestiam vigore spiritus roborari. Et hoc est quod intendit in textu ibi:

{Et ecco, quasi al cominciar dell'erta,
una lonza legera et presta molto,
che di pel maculato era coverta;
et non mi si partia dinanzi al volto,
anz'impediva tanto il mio cammino,
ch'i' fui per ritornar più volte volto.
Temp'era dal principio del mattino,
e 'l sol montava in su con quelle stelle
ch'eran con lui quando l'amor divino
mosse da prima quelle cose belle;
sì c'a bene sperar m'era cagione
di quella fiera la gaietta pelle,
l'ora del tempo, et la dolce stagione;}

Quasi dicat: Sol qui iam ab inferiori emisperio ad nostrum superius emisperium ascendebat, et aurora, que ipsum preibat, michi contra illam feram deceptibilem et fraudulentam fiduciam ministrabant, sed non tantam quod timorem michi non daret etiam unus leo qui contra me cum capite elevato et fame rabiosa tam velociter veniebat, quod aer inde contremiscere videbatur. Ideo in textu inmediate subsequitur:

{ma non sì che paura non mi desse
la vista che m'apparve d'un leone.
Questi parea che contra me venesse,
con la test'alta et con rabiosa fame,
sì che parea che l'aer ne temesse.} 

Positis autor impedimentis que a lonza sustinuit et leone, ad enarrandum tertium manum mittit, dicens quod una lupa, que onerata omni aviditate et fame in sua macilentia videbatur, et que multas gentes fecit iam vivere luctuosas, tantum sibi gravaminis irrogavit, quod ipse autor spem perdidit quam habebat ad illam altitudinem saliendi. Unde ait in textu:

{Et una lupa, che di tutte brame
semblava carca ne la sua magrezza,
et molte genti fe già viver grame,
questa mi porse tanto di gravezza
con la paura c'uscia di sua vista,
ch'i' perde' la speranza dell'altezza.}

Qualiter autem ex visione illius lupe autor fuerit contristatus, exemplificando subiungit dicens quod, quemadmodum ille qui libenter lucratur, vel aliquid aliud voluntario et ardenti animo operatur, cum tempus sue intentioni contrarium appropinquat in suo corde medullitus contristatur, sic eodem modo fuit ipse ad visionem illius bestie contristatus; et hoc totum quia illa bestia sine pace, sibi obviam veniendo, paulatim paulatim impellebat ipsum ad illam obscuram silvam, ubi splendor et presentia solis tacet. Et hoc est quod resonant verba textus:

{Et qual è quei che volontieri acquista,
et giugne il tempo che perder lo face,
che 'n tutti i suo' pensier piange et s'attrista;
tal mi fece la bestia senza pace,
che, venendomi 'ncontro, a poco a poco
mi ripingeva la'dove 'l sol tace.}

Dum autem sic ruendo reverteretur ad yma, ante suos oculos quidam se obtulit, qui videbatur quod propter longum silentium esset raucus. Quem cum vidisset autor, suspirando clamavit: Miserere mei, quicumque tu es, vel umbra vel homo certus. Unde ait in textu:

{Mentre ch'i' ruinava in basso loco,
dinanzi alli occhi mi si fu offerto
chi per lungo silentio parea fioco.
Quand'i' vidi costui nel gran diserto,
Miserere di me, gridai a lui,
qual che tu sii, od ombra od omo certo.} 

Rogatus iste qui apparuit ab autore, manifestat se esse Virgilium per quinque signa; sed primo respondet dubitationi autoris. Dubitabat enim autor utrum iste qui sibi apparuit esset verus homo in corpore vivens, an esset anima a corpore separata. Cui dubitationi respondens ait: Non homo – subaudi sum, quia homo componitur ex anima et corpore – sed sum anima a meo olim corpore separata. Ideo sequitur: Homo iam fui. Cuius autem anima fuerit, per quinque signa breviter manifestat: Primo, per locum ubi fuit genitus atque natus, quia in civitate Mantue, que est antiquissima et famosissima civitas in provincia Lombardie. Unde ait in textu: Ambo mei parentes fuerunt lombardi, patria mantuani. Secundo, per tempus quando natus fuit, quia tempore Iulii Cesaris, dicens: Natus fui sub Iulio, quamvis tarde; tarde ideo dicit, quia prope mortem ipsius Iulii. Tertio, per locum ubi vixit, studuit et conversatus est, quia Rome, sub secundo imperatore Romano, Octaviano scilicet Augusto. Unde ait: Et vixi Rome sub bono Augusto, tempore scilicet deorum mendacium atque falsorum. Quarto, per officium quo in mundo refulxit, quia poeta. Ideo ait: Poeta fui. Sed quia multi poete fuerunt tempore illo, ideo quinto et ultimo, se manifestat per librum Eneydorum, quem de gestis Enee, Anchisis filii, composuit et descripsit. Ideo ait in textu: Cecini de illo iusto filio Anchisis, qui venit a Troya postquam superbum Ylion extitit concrematum. Unde ait in textu:

{Risposemi: Non homo, homo già fui,
et li parenti miei furon lombardi,
mantuani per patria amendui.
Nacqui sub Iulio, ancor che fosse tardi,
et vissi a Roma sotto 'l buono Augusto,
nel tempo delli dèi falsi et bugiardi.
Poeta fui, et cantai di quel giusto
filliuol d'Anchise che venne da Troya,
poi che 'l superbo Ylion fu combusto.}

Postquam vero se manifestavit autori, Virgilius videns ipsum ex pugna ferarum ad ea que evaserat pericula remeare, ipsum autorem dulci locutione inducit ad duo: Nam primo incutit ei timorem, qui retrahit hominem a peccatis, dicens: Sed tu quare reverteris ad tot et talia nocumenta de quibus – supple Dei adiutorio – evasisti? Secundo, ipsum allicit ad amorem, qui facit hominem scandere ad virtutes, dicens: Quare non ascendis delectabilem montem, qui est causa et principium omnis boni? Et hoc est quod habetur in textu:

{Ma tu perchè ritorni a tanta noia?
perchè non sali il dilettoso monte,
ch'è principio et cagion di tutta gioia?.}

Delectatus autor benigna visione Virgilii, et eius dulci colloquio confortatus, cum quadam admiratione et reverentia filiali incipit sibi loqui. In qua quidem locutione breviter tria facit: Nam primo, captat suam benivolentiam; secundo, exprimit suam miseriam; tertio, implorat suum adiutorium sive gratiam. Primum ibi: Es tu nunc ille Virgilius et ille fons qui tam largum fluvium scientiarum expandis? Et ibi: 0 aliorum poetarum honor et lumen, tu es meus magister et meus autor; tu es solus ille a quo ego accepi illum pulcrum stilum qui michi fecit honorem. Secundum ibi: Vide bestiam pro qua ego ad ea que reliqueram me converti. Tertium ibi: Adiuva me ab illa, famose sapiens, que venas et pulsus contremiscere michi facit. Et hec tria patent in lictera.

{Or se' tu quel Virgilio et quella fonte
che spandi di parlar si largo fiume?
rispuos'i' lui con vergognosa fronte.
O delli altri poeti honore et lume,
valliami il lungo studio e 'l grand'amore
che m'à fatto cercar lo tuo volume.
Tu se' lo mi' maestro e 'l mio autore,
tu se' solo colui da cu' io tolsi
lo bello stile che m'à fatto onore.
Vedi la bestia per cu' io mi volsi;
aiutami da lei, famoso saggio,
ch'ella mi fa tremar le vene e' polsi.}

Postquam vero Dantes benivolentiam magistri captavit, suam miseriam explanavit, et dicti magistri gratiam imploravit, Virgilius ipsum ad sui sequelam inducit. Et ut eum magis alliciat ad sequendum, duo breviter facit: Nam primo incutit ei timorem, exarando sibi malivolas proprietates illius tertie fere, scilicet lupe, dicens: Tibi convenit tenere aliam viam, si vis evadere de isto loco silvestri, quia illa bestia pro qua vociferando tu clamas non permittit aliquem transire per suam viam, imo tantum eum impedit quod ipsum occidit; et habet naturam ita malivolam atque ream, quod nunquam implet suam avidam voluptatem, et post pastum habet maiorem famem quam prius. Multa sunt enim animalia quibus exhibet se uxorem, et plura erunt adhuc quousque veniat ille velter qui eam mori faciet cum dolore. Iste vero velter non cibabit – subaudi neque alios neque se – terra vel peltro, sed amore, sapientia et virtute – subaudi cibabit – et hoc quia sua natio erit inter feltrum et feltrum. Illius etiam humilis Ytalie erit salus, pro qua mortua fuit virgo speciosa Camilla, necnon et Curialus et Turnus et Nisus. Iste enim velter ipsam lupam expellet de villa in villam, quousque ipsam in Infernum remittet, unde primo invidia ipsam traxit. Secundo, postquam Virgilius autori timorem incussit, nunc eum allicit ad amorem, promittendo sibi ostendere secreta omnia que sunt in Inferno, Purgatorio, ac etiam Paradiso, dicens: Unde ego pro tuo meliori cogito et discerno quod tu me sequaris et ego ero tuus dux, et traham te hinc per locum eternum, ubi stridores audies desperatos, videbisque spiritus antiquos dolentes atque gementes, qui ad secundam mortem, hoc est ad corporum coniunctionem, exclamant. Et post hec videbis eos qui in igne – subaudi Purgatorii – sunt contenti. Et causam quare contentantur in igne assignat dicens, quia sperant ascendere, purgatis offiensis, ad gaudia Paradisi, ad que si ascendere postea volueris, anima – subaudi alia – dignior ad hoc erit, et cum ipsa te in meo recessu dimittam. Causam vero quare ad ostendenda celestia se dicit indignus assignat immediate cum dicit: Quia ille imperator, qui superius ibi regnat, quia ego fui sue legi rebellis non vult quod in suam veniam civitatem. Et quia Dantes poterat dicere, secundum opinionem quorundam hereticorum, dicentium Deum in Inferno potentiam non habere: Tu qui es damnatus quid habes facere cum Deo? respondet Virgilius: In omnibus, inquit, partibus imperat et ibi regit. Ibi est sua civitas et alta sedes. O felicem illum quem eligit ipse ibi. Istarum autem duarum partium, prima incipit ibi: {A te convien tener altro viaggio}; et finit ibi: {là onde invidia prima dipartilla}. Secunda vero pars incipit ibi: {Ond'io per lo tu' me' penso et discerno}; et finit ibi: {o felice colui cu' ivi elegge}.

Allectus autor ex promissionibus sibi factis, statim se offert liberaliter ad eundum, et quod maius est, Virgilium deprecatur ut statim adimpleat que promisit, et, ut citius eum moveat, per Deum quem ipse Virgilius non agnovit adiurat. Unde ait in textu: O poeta, ego te requiro per illum Deum quem tu minime cognovisti, ad hoc ut ego fugiam istud malum et peius, quod tu me ducas quo modo dixisti, ita ut ego videam ianuam Sancti Petri, et illos quos tu facis taliter esse mestos. Tunc Virgilius, omni curialitate et solicitudine plenus, statim se movit ad iter, et Dantes, non minori solicitudine, secutus est eum. Unde ait in textu:

{Allor si mosse, et io li tenni retro.}

{Nel mezzo del cammin di nostra vita.} Per istud dimidium nostre vite accipe somnum, in quo, secundum Macrobium super Somnio Scipionis , quinque visionum speties sive genera contemplantur; hoc est: oraculum, visio, somnium, insomnium et fantasma. Cuiusmodi autem spetiei vel generis fuerit ista visio quam habuit ipse Dantes, transcurrendo ista quinque genera visionum videbimus manifeste. Oraculum enim, secundum eundem Macrobium, est cum in somnio parens, idest pater aut mater, vel alia sancta persona gravisque, seu sacerdos, seu angelus, seu etiam ipse Deus, aperte aliquid demonstrat eventurum vel non eventurum, faciendum sive vitandum. Visio est cum id quod quis videt in somnio eodem modo illud respicit vigilando; ut cum in somnio vidi me in cathedra sublimatum, facto die sum electus vel factus episcopus sive abbas. Somnium proprie vocatur illa visio que figuris tegitur et ambagibus nubilatur, et que non nisi per interpretationem potest intelligi vel cognosci. Huius autem somnii V. sunt speties: aut enim est proprium, aut alienum, aut commune, aut publicum, aut generale. Tunc enim somnium dicitur proprium quando quis aliquid somniat tantum modo de se ipso. Alienum somnium est quando quis non circa se nec de se, sed circa alium et de alio, videt aliquid in quiete. Commune tunc somnium est quando quis aliquid videt quod et alium et se tangat. Publicum somnium est quando quis sue civitati vel foro vel teatro seu quibuslibet publicis ianuis menibus actibusve triste vel letum aliquid viderit evenire. Generale vero somnium est cum circa solis orbem lunaremque globum seu sydera, sive celum, sive aerem, sive maria, sive terras, quis somniat innovatum.

Hec autem visio quam vidit in somnio iste autor potest dici: Primo oraculum, quia gravis persona, ut puta Virgilius, in prima cantica, sanctaque, ut puta Cato et Statius, in secunda, parensque, ut puta Cacciaguida, et sacerdos, ut puta sanctus Bernardus, angeli, et ipse Deus in tertia, clara sunt sibi visione monstrati. Secundo potest dici visio, quia ipsa loca, ad que anime post mortem corporum vadunt, ymaginaria visione conspexit. Tertio potest dici somnium: et primo proprium, quia multa in Inferno, Purgatorio ac etiam Paradiso de se audivit, vidit et sensit; secundo potest dici alienum, quia multa circa alienos et de alienis sibi revelata fuerunt, vel quia quem statum aliorum sortite sunt anime deprehendit; tertio potest dici commune, quia multa que sibi mixtim et aliis contingere debebant aspexit, vel quia eadem loca tam sibi quam ceteris eiusdem meriti didicit preparari; quarto potest dici publicum, quia varietates et mutabilitates non solum sue civitatis, sed aliarum quam plurium, audivit et vidit; quinto potest dici etiam generale, quia Infernum, Purgatorium, celum, celique cives, ipsamve beatissimam Trinitatem, sibi adhuc in carne viventi sunt videre concessa. Alia autem duo genera visionum, insomnium scilicet et fantasma, a sua visione penitus excluduntur. Sed nichilominus quid de ipsis idem Macrobius sentiat videamus. Insomnium enim est quotiens homo, cum cura oppressi animi, sive corporis, sive fortune, vadit cubitum sive dormitum. Cum cura enim animi vadit ille dormitum, qui vulneratus amore, cogitaminibus venereis totus plenus, que minime habet, somniat se habere. Unde Hero in epystola ad Leandrum ait:

*Me miseram brevis est hec et non vera voluptas,
Nam tu cum somno semper abire soles.*

Et regina Dido ait ad Annam, ut scribit Virgilius in quarto libro Eneydorum: *Anna soror, que me suspensam insomnia terrent* . Amorem quoque describens, cuius curam semper sequuntur insomnia, ait quarto libro:

*Herent infixi pectore vultus
Verbaque, nec placidam membris dat anima quietem.*

Fantasma autem est cum inter vigiliam et quietem in quadam, ut aiunt, prima somni nebula, adhuc se vigilare extimans qui dormire vix cepit, ex quibusdam fumositatibus cerebrum obnubilantibus, aspicere videtur in se irruentes vagantesque formas, a natura seu magnitudine seu spetie discrepantes. Ista duo ultima genera visionum cura interpretationis indigna sunt. Reliqua vero tria aliquid veri significant et important.

In dimidio igitur nostre vite, idest in somno, secundum quem nichil differt stultus a sapiente, prout Philosophus vult in fine primi libri Ethicorum, fingit autor suas visiones vidisse. Quidam autem opinantur dimidium nostre vite etatem in qua erat autor, quando istam incepit condere Comediam. Dicunt enim ipsum XXXV annos habuisse, vel circa; et secundum istum modum ponunt etatem hominis usque ad annum septuagesimum protelari. Sed iste numerus sive limes humane vite a Divina videtur discrepare Pagina etiam et pagana. Divina enim Pagina narrante didicimus quod Deus, iratus peccatis hominum, humane vite cursum post diluvium breviavit; sed non posuit septuagesimum annum fuisse postea limitem nostre vite, cum post inveniatur homo vixisse centum quinquaginta annis et ultra. Nostris etiam temporibus videmus quod, in multis partibus, multi centesimum vigesimum annum non solum attingant, sed etiam excedant. Statius etiam, primo libro Thebaidos, humane vite terminum ponit centesimum et vigesimum annum esse, ubi loquitur de etate regis Adrasti, dicens:

*Rex ibi tranquille, medio de limite vite
In senium vergens, populos Adrastus habebat.*

Ubi dicit glosa quod medius limes vite nostre est annus sexagesimus. Cum hoc etiam concordat Iosephus dicens: Hunc terminum vite a Deo post diluvium fuisse homini constitutum. Sed, re vera, cursus humane vite nullo potest termino terminari, quia, licet etates hominis limitentur, ultima tamen nequaquam a sapientibus limitatur; ut habetur infra, cantu XXVII, super illo verbo:

{Quando mi vidi giunto in quella parte
di mia età dove ciascun dovrebbe
calar le vele et raccollier le sarte,} 

Autor autem cursum humane vite annorum numerum esse non ponit, sicut patet ex textu primi cantus et penultimi ac etiam ultimi Comedie. Nam in isto primo cantu dicit:

{I' non so ben ridir com'i' v'entrai,
tant'era pien del sonno in su quel punto
che la verace via abandonai.} 

Et in penultimo cantu, in quo introducit beatum Bernardum sibi in illa visione dicentem:

{Ma perchè 'l tempo fugge che t'assonna
qui farem punto,} etc. 

Deinde etiam in ultimo cantu, premissa comparatione: {Qual è colui che sognando vede}, rem comparatam, idest se ipsum, cum dicit: {cotal son io, che quasi tutta cessa / mia visione,} etc.. Unde per hoc patet quod autor dimidium vite nostre somnum esse prefingat. 

{Mi ritrovai per una selva 'scura.} Ista silva in qua autor errasse se dicit, est iste mundus plenus arboribus peccatorum: qui dicitur silva obscura per veri ignorantiam, silvestris per boni carentiam, aspera per mali adherentiam, et fortis per detinentiam, quia fortiter et tenaciter hominem detinet irretitum. Vel per istam silvam asperam et confusam possumus huius autoris accipere civitatem, que suo tempore plena fuit erroribus, divisionibus atque guerris; nam multo tempore bellis fuit civilibus conquassata; in qua quidem divisione et errore iste autor propriis laribus fuit pulsus.

{Ché la diritta via era smarrita.} Hoc dicit quia in confusione et errore vitiorum homo a recto virtutum tramite deviando discedit. Nam virtus inter duo extrema, hoc est inter plus et minus, consistere comprobatur. Unde Philosophus dicit quod virtus est medium superfluitatis et indigentie. Per hanc itaque viam homo debet incedere virtuosus, ut non declinet neque ad dexteram superfluitatis neque ad sinistram indigentie. Unde ait Moyses ad regem Edon, ut habetur in libro Numerorum: Via regia gradiemur, non declinabimus ad dexteram neque ad sinistram. Dicitur autem virtus via regia quia per virtutem devenitur ad civitatem regiam summi regis, quam viam ideo Christus dicit in Evangelio esse strictam, licet sit regia, quia, secundum Tullium, virtus est circa arduum et difficile.

{Ma per tractar del ben ch'i' vi trovai.} Queri potest hic, cum in mundi confusionibus et erroribus nichil boni valeat reperiri, que bona autor conspexerit in hac silva? Et dicendum quod homo sapiens, dum mala mundi considerat et ipsum instabilem esse cernit, dumque in peccatis satietatem et requiem invenire non potest, mundus et ea que in mundo sunt sibi incipiunt displicere. Et tunc, quia cor hominis sine desiderio esse non potest, ad virtutes incipit anelare, et sicut ait beatus Gregorius: Gustato spiritu, desipit omnis caro.

Iste planeta, qui suis radiis montem vestit, est prefulgida stella Venus, que tenet typum et similitudinem caritatis, que est omnium virtutum fulgidum ornamentum, sicut humilitas stabile fundamentum. Ad evidentiam autem predictorum clarius et perspicacius enodandam, est allegorice attendendum quod ista silva adeo tenebrosa statum peccati, mons vero luminosus virtutis statum, figurative tipiceque designant. Inter que duo, silvam videlicet atque montem, autor, qui humane nature liberum arbitrium representat, se invenisse confingit. Nam Deus, quando humanam naturam libero dotavit arbitrio, apposuit sibi bonum et malum, iuxta illud: Ignem et aquam apposui tibi ad quodvis extende manum tuam. Dantes vero, volens instruere hominem inter premissa contraria constitutum, exemplo sui poetice hic inducit, ut relicta silva malorum ad montem bonorum accedat. Qui quidem mons prefulgide stelle radiis illustratus dicitur et vestitus, quia caritas in stella Veneris, inquantum ad amorem disponit, hic allegorice figuratur. 

Utraque comparatio est moralis et summiter: prima a nautis sive marinariis, qui dum evadunt pericula maris, statim quod ad terram pervenerint, ad ea que evaserunt pericula se revolvunt. Sic autor, postquam evasit pericula silve, statim quod ad montem pervenit, ad illa pericula que evaserat se convertit. Alia comparatio a mercatoribus summi potest, qui dum libenter et solicite acquirunt, statim quod tempus lucrationi contrarium appropinquat, medullitus contristantur. Sic fecit autor, qui dum montem ascenderet, postquam fuit ab illa fera tertia prepeditus, cepit mirabiliter contristari. 

{sì che il piè fermo sempr'era 'l più basso.} Facit hic autor sicut faciunt ascendentes, qui quando aliquam viam arduam saliunt vel ascendunt, semper habent pedem inferiorem firmiorem. Qui quidem pes, moraliter exponendo, accipitur pro timore; habet enim timor talem proprietatem, quod hominem firmat ne in peccata labatur. Ubi nota quod duo sunt necessaria homini volenti ascendere ad virtutes: Primum est timor, qui firmat hominem ne peccet. Unde Salomon: Per timorem Domini declinat omnis homo a malo. Et proverbium vulgare: Paura guarda vigna, ma non mala famillia. Secundum est amor, qui movet et incitat ad agendum; operatur enim magna si est. Unde beatus Gregorius, loquens de illo amore quem homo debet habere ad Deum et ad quem omnes alii amores debent regulariter regulari, ait: Amor Dei non est otiosus; operatur enim magna si est; si autem operari negligit, amor non est. Per timorem itaque et amorem efficitur homo bonus. Pes igitur inferior, qui stat firmus, timorem; pes vero superior, qui movetur, amorem significat et importat.

Hic tangit autor, figurative loquendo, tria vitia que impediunt omnem hominem volentem scandere ad virtutes; que quidem tria vitia radices sunt omnium vitiorum et omnibus bonis operibus adversantur. Prima namque fera dicitur lonza, diversis depicta coloribus, et signat luxuriam, que adolescentes maxime ad se trahit. Secunda fera dicitur leo, qui propter suam audaciam et propter coleram quam habet adustam, propter quam dicitur pati quartanam, superbiam prefigurat, que quidem maxime habet iuvenes impedire; quia talis etas avida est honoris, sicut adolescentia est avida voluptatis. Tertia vero fera dicitur esse lupa, que propter sui ingluviem et insatiabilem famem habet avaritiam figurare. Que quidem senescentes habet spetialiter impedire, et semper ipsa cum ipsis senescentibus iuvenescit, nunquamque senescit. Et hoc est quod resonant verba textus, ubi loquitur de lupa predicta:

{et à natura sì malvagia et ria,
che mai non empie la bramosa vollia,
et dopo 'l pasto à più fame che pria.}

Et ideo beatus Ieronimus bene ait: *Cum cetera vitia in homine senescant, sola avaritia iuvenescit*. Legitur enim de naturis luporum quod quanto magis etate senescunt, tanto magis se vitia iuvenescunt. Et, ut ista tria clariori luce mistice videamus, est notandum quod Dantes tenet in hoc loco typum et figuram hominis universales etates humane nature currentis. Que quidem etates, licet sint septem, ad ternarium tamen numerum reducuntur, videlicet ad adolescentiam, iuventutem et senectutem. Quas tres etates ponit a tribus principalibus vitiis, que omnia alia vitia intra se continent, impediri: Primo a luxuria, que sui delectabili venustate maxime, prout supra dicitur, allicit hominem in adolescentia constitutum. Ideoque dicitur eius pellis variis coloribus esse picta, que pellis allegorice intellecta illa signa venerea prefigurat, que carnali amore hominem detinent irretitum, prout sunt lascivi: visus, colloquia, risus et tactus.

Et hoc est quod resonat textus: Quasi dicat; Licet vellem ad montem virtutum ascendere, illius fere variata depictio me a bono proposito revocabat. 

Sic allegorice est summendum. Licet enim autor ad aspectum lonze que, ut dictum est, luxuriam prefigurat, plurimum titubaret, tamen, ut prudens somniorum interpres, concepit in sue tempore visionis per illam variatam pellem, que delectationem et pulcritudinem in se gestat, ad meliora, hoc est ad summam pulcritudinem delectationemque posse transire. Iuxta quod ad Romanos scribit Apostolus: *Invisibilia Dei per ea que facta sunt intellecta conspiciuntur*. Nam si tanta pulcritudo in creaturis ac etiam tanta delectatio reperitur, quorum primum est vanum reliquum vero insatiabile, quanta debet esse pulcritudo firma celestis et delectatio duratura? Idcirco sic construe textum: {Temp'era dal principio del mattino}; idest matutinali tempore quo ab oriente aurora incipit emicare, michi apparuit illa fera. Et ad istud tempus clarius declarandum, quo scilicet anni tempore istam habuit visionem, ait:

{e 'l sol montava in sù con quelle stelle
ch'eran con lui quando l'amor divino
mosse da prima quelle cose belle;}

Hoc est, illo enim tempore atque hora sol ad nostrum emisperium ascendebat cum illis, scilicet stellis, que erant cum ipso quando amor divinus, qui, secundum Boetium, stabilis manens dat cuncta moveri, ipsum cum ipsis a primordio primum movit. Et hoc fuit quarta die creationis mundi, iuxta beatum Ambroxium in himno dicentem: Quarto die qui flameam solis rotam constituens, lune ministrans ordinem vagosque cursus syderum, fuit autem sol creatus in signo Arietis; quod quidem signum intrat circa decimum nonum Martii. Dicit igitur autor concludendo quod illa dulcis hora, quia tempore matutino, quo vera somnia et non falsa, utilia et non damnosa, solent plurimum apparere, sibi melioris spei causam intulit, ut, considerata pulcritudine pellis fere, posset ad meliora procedere. Ideo sequitur in textu:

{sì c'a ben sperar m'era cagione
di quella fiera la gaetta pelle,
l'ora del tempo et la dolce stagione;} 

Quasi dicat: Illud dulce tempus et hora michi spem ac fiduciam ministrarunt, ut illius fere pellis gaetta, idest delectabilis et iocunda, optimum esset signum a carnalibus ad spiritualia et a terrenis ad celestia respirare. 

Sic est intelligendum: Quamvis enim in bonam partem sumpserim illius fere visionem, ratione temporis matutini michi bonam fiduciam ministrantis, non tamen tantam quantam michi expediebat, quia michi apparuit unus leo, quo viso perdidi fiduciam iam conceptam. Circa quem leonem, secundum licteram quatuor considerare debemus: Primum est quia non dicit eum absolute fuisse leonem, sed habuisse effigiem leoninam, ibi: {la vista che m'apparve d'un leone}. Secundum, quia dicit ipsum contra se erecta cervice venisse, ibi: {Questi parea che contra me venisse}. Tertium est quod ponit in ipso rabiosum ac famelicum appetitum, ibi: {et con rabiosa fame}. Quartum est quod ex suo aspectu aeri timorem ingerere videbatur, ibi: {sì che parea che l'aer ne temesse}. Ista quatuor allegorice exponendo, peccatum superbie prefigurant; nam peccatum superbie dicitur habere effigiem leoninam, non tamen ipsum esse leonem. Videtur enim leo, sed non est. Nam superbia, cuius appetitus est propria excellentia, videtur in se habere maxime tria: Primo altam excellentiam et maiestatem, sed deducit ad infimum precipitium et immanitatem, et hoc est valde cecum appetere. Seneca, octavo Tragediarum: *Ceca est temeritas que petit casum ducem*. Secundo videtur habere securitatem et firmitatem, et habet in se periculum et varietatem. Rami enim arboris, secundum Crisostomum, qui sunt in ymo sunt in quiete et securitate; qui autem sunt in vertice, facile a ventis agitantur atque franguntur. Unde monet Seneca dicens: Redige te ad yma a quibus cadere non potes. Refert Valerius quod dum quidam rex coronari deberet, coronam manu tenens, ad principes suos ait: O nobilem magis quam felicem coronam, quam si quis cognosceret quam multis periculis et solicitudinibus plena sit nec humi iacentem tollere vellet. Seneca, secundo Tragediarum: *Dum excelsus steti nunquam pavere destiti*. Tertio videtur habere durabilitatem et habet status et vite brevitatem; Ecclesiastici X: Omnis potentatus brevis vita. Seneca, nono Tragediarum, loquens de Neronis imperatoris superbia ait: Licet extruat marmoribus atque auro tegat superbus aulam limen, ducis servent armate coortes, mittat immensas opes exhaustus orbis, supplices cruentam dexteram parthi petant. Regna divitias ferant, veniet dies tempusque quo reddat animam nocentem sceleribus suis, iugulum hostibus desertus et destructus ac cunctis egens. Et sic patet primum. Ideo bene ait autor in textu: {la vista che m'apparve d'un leone}.

Circa secundum, nota quod superbia erecta cervice contra omnem hominem semper vadit; et non solum contra hominem, sed etiam contra Deum. De primo Plautus, poeta comicus, in persona superbie loquens ait: Minores despicimus, maioribus invidemus, ab equalibus dissentimus. De secundo, Propheta invehens in superbos: Ambulant, inquit, contra Deum extento collo. Ideo bene ait in textu: {Questi parea che contra me venesse / con la test'alta}. Nam semper superbus se erigit contra Deum. Psalmista: *Superbia eorum qui te oderunt ascendit semper*. Exemplum regis Capanei gigantis, de quo habetur infra, circulo VII, cantu XIIII. Circa tertium, nota quod superbia nunquam honoribus et dignitatibus satiatur. Exemplum habemus in primo angelo, qui positus a Deo in tanto culmine dignitatis, superveniente superbia contentari non potuit; et ideo rabiosam dicitur pati famem. Exemplum Alexandri, de quo narrat Valerius, libro octavo, capitulo de cupiditate glorie, quod habebat tam insatiabile pectus, quod nullis honoribus nullisque victoriis repleri valebat. Nam cum quidam suus comes, nomine Anaxarcus, sibi semel dixisset quod suus preceptor Democritus dicebat innumerabiles mundos esse, ait: *Heu me miserum, quod nec uno quidem adhuc sum potitus*. Et addit Valerius: Angusta uni homini possessio fuit que deorum omnium domicilio suffecit. Ideo ait in textu: {et con rabbiosa fame}. Circa quartum vero et ultimum est notandum quod ipsa superbia molestat et infestat maxime cum in tirannidem convertitur. Etiam sanctos Dei, qui per aerem figurantur quia a terrenis elevati, solum celestia concupiscunt. Et licet ipsam infestationem diligant pro se ipsis, quia est eis, secundum Gregorium, sicut lima ferro et fornax auro, tamen pro timidis et tepidis ipsam timent. Unde Christus in sua passione, Iudeis et militibus Pilati querentibus ipsum capere et tenere, ait: Si me vultis, ego sum; sinite hos abire. Sciebat enim quod apostoli nondum fortes erant ad tolerantiam passionis. Ideo ait in textu: {sì che parea che l'aere ne temesse}. 

Sic primo construe: Non solum illa leonina effigies, que superbiam prefigurat, me a bono proposito revocabat, sed etiam una lupa, que propter sui ingluviem avaritiam preostendit, tantum michi gravedinis irrogavit, quod ego perdidi spem ad celestia ascendendi. 

Circa vero istam avaritiam, que naturam dicitur habere lupinam, quatuor secundum licteram considerare valemus, duo in se et duo extra se. In se enim habet: primo, insatiabilem voluptatem; secundo, insanabilem infirmitatem. Extra se autem: primo, nullam in animo securitatem; secundo, nullam de suis divitiis felicitatem. Circa duo prima, est notandum quod avaritia habet in se ista duo periculosa: primum est insatiabilis voluptas; nunquam enim mens avari hominis satiatur. Unde Salomon: Avarus non implebitur pecunia. Et Seneca: Avaro tam deest quod habet quam quod non habet. Ideo ait in textu: {che di tutte brame}. Secundum est insanabilis infirmitas, quia avarus a sua infirmitate divitiis vel paupertate, ut ait philosophus, curari nequit. Nam si efficitur pauper, in avaritiam vergit; si vero dives, nunquam satiatur. Et in hoc avarus ydropico similatur, qui quanto plus bibit, plus bibere concupiscit. De quo poeta: *Quo plus sunt pote, plus sitiuntur aque*. Ideo ait in textu: {sembiava carca nella sua magrezza}. Quasi dicat: licet avaritia sit onerata divitiis, nunquam efficitur inde pinguis. Et ista duo intra se concludit avarus.

Extra se vero duo alia considerare debemus. Primum est quod avarus nullam habet in animo securitatem; nam avarus in congregando habet laborem, in custodiendo habet timorem, in perdendo vero dolorem. Et beatus Augustinus dicit quod avarus dum dormit latrones somniat. Et hoc est quod resonant verba textus: {et molte genti fé già viver grame}. Secundum est quod avarus nullam habet de suis divitiis felicitatem; nam, ut manifeste videmus, de bonis congregatis avarus gaudere vel letari non potest; et hoc quia divitie sunt onera animum hominis aggravantia. Et in hoc felicior est pauper quam dives, qui nullo in animo onere pregravatur. De quo Iuvenalis: *Cantabit vacuus coram latrone viator*. De divite autem per respectum ad pauperem ait Seneca, X libro Tragediarum:

*Cispes tyrio mollior ostro
Solet impavidos ducere somnos.
Aurea rumpunt tecta quietem
Vigilesque trahit purpura noctes.
O si pateant pectora ditum!
Quantos intus sublimis agit / fortuna metus!...
Pectora pauper secura regit.*

Ideo ait autor in textu:

{questa mi porse tanto di gravezza
con la paura c'uscia di sua vista,
ch'i' perde' la speranza de l'altezza.}

Timor enim qui exit de avaritia, quia semper timet homo deficere si terrena relinquat, solicitudinem suggerit homini de eternis. Et ideo Christus in Evangelio: Non potestis Deo servire et Mammone. Est autem Mammona, ut dicit glosa, nomen demonis, qui de divitiis temptat hominem in hac vita. His allegorice de avaritia, que prefiguratur in lupa, conspectis, aliqua de natura lupina secundum tres solummodo autores, Ysydorum videlicet, Aristotilem et Homerum, breviter sub compendio videamus. Natura enim lupi, secundum Ysidorum, est rapacitas, crudelitas, et tolerantia famis; sic avaritia facit hominem in alios rapacem, in suos crudelem, et in se inhumaniter esse parcum. Nam, ut in libro De Proprietatibus Rerum scribitur: Lupus famem diutius tolerat ut possit melius et avidius laniare. Sic avarus etiam non expendit, ut possit melius pecuniam aggregare. Scribit etiam beatus Ambrosius quod quidam dives avarus dum sibi semel sua uxor ovum coctum portasset ad mensam, suspirans ait: Heu mulier, quid fecisti? Ex isto ovo poterat oriri gallina. Aristotiles autem dicit quod lupus quanto senior tanto peior. Sic avarus, ut superius dictum est, quanto plus etate senescit, tanto plus avaritia iuvenescit. Et hoc est valde stultum, in itinere unius diei portare cibaria ad victum suficientia toti anno. Unde Seneca: Avarus quid sibi velit non intelligo. Dicit etiam Aristotiles quod in India est lupus qui habet faciem hominis, pedes leonis, caudam scorpionis, velocitatem cervi, vocem tube, et duos ordines dentium in ore, superius et inferius ordinatos. Istud monstrum indicum vere avarum hominem prefigurat. Habet enim avarus faciem hominis, quia blanditur at adulatur illis a quibus intendit aliquid extorquere; pedes leoninos, quia semper suus affectus ad rapiendum intendit; caudam scorpionis, quia semper in fine deceptionum venena perfundit; vocem tube, quia a remotis partibus mercatores et mercantias faucibus hyantibus ad se vocat; duos ordines dentium, quia dum bona temporalia rapaciter coaccruat, crudeliter sepelit et occultat. Ipsaque sic coaccruata et occultata aliquando a tiniis et erugine demoliuntur, et aliquando a furibus effodiuntur pariter et furantur, ut ait Christus in Evangelio, Mathei VIam. Homerus autem dicit quod lupus est animal valde vigil et parum dormit; sic avarus, dum vigilat inquerendo quietem, perdit internam pariter et externam. Fugit enim somnus ab oculis eius. Exemplum igitur de quodam paupere, qui quotidianum victum labore manuum acquirebat, et semper letus et iocundus apparebat, et totam contratam cantu nimio fastidiebat. Cuius letitiam suus convicinus admirans, et sciens divitias libertati fore contrarias, quandam tascam plenam pecunia in domum illius pauperis clam proiecit. Qui cum illam invenisset, statim letitiam perdidit, tristitiam et melancoliam incurrit, et nec cantare nec dormire, neque requiem invenire valuit quamdiu apud se tenuit illam tascam. Reddita vero domino suo tasca, sibi rediit leta quies. Ideo bene ait quidam doctor: Thesauros invenisti, requiem perdidisti. Ideo, his omnibus attente consideratis, bene in consequentibus ait Virgilius ad autorem ibi:

{ché questa bestia, per la qual tu gride,
non lasci'altrui passar per la sua via,
ma tanto lo 'mpedisce che l'uccide;
et à natura sì malvagia et ria
che mai non empie la bramosa vollia,
et dopo 'l pasto à più fame che pria.}

Utraque comparatio est moralis et summiter: prima a nautis sive marinariis, qui dum evadunt pericula maris, statim quod ad terram pervenerint, ad ea que evaserunt pericula se revolvunt. Sic autor, postquam evasit pericula silve, statim quod ad montem pervenit, ad illa pericula que evaserat se convertit. Alia comparatio a mercatoribus summi potest, qui dum libenter et solicite acquirunt, statim quod tempus lucrationi contrarium appropinquat, medullitus contristantur. Sic fecit autor, qui dum montem ascenderet, postquam fuit ab illa fera tertia prepeditus, cepit mirabiliter contristari.

Raucus videbatur autori Virgilius, quia multa per secula ipse Virgilius et alii poete, per longum silentium, hominibus ignoti erant. Sed autor ipsum et alios qui per negligentiam et ignaviam in eis non studentium mortui videbantur, suo tempore suscitavit. 

{Ad te convien tenere altro viaggio.} Nota quod autor, postquam vitia que hominem ad bene agendum impediunt designavit, ponit quomodo Virgilius, maximus poetarum, sibi apparuit, et quomodo eum ab illis tribus vitiis liberavit. Ubi est notandum quod Virgilius in hoc loco tenet figuram et similitudinem rationis humane, qua mediante autor penas peccatis adaptat. Unde si in aliquo loco vel passu videatur contra catholicam fidem loqui, non miretur aliquis, quia secundum rationem humanam poetice pertractando dirigit vias suas. Et ego, simili modo exponens et glosans, non nisi itinera sua sequar. Quia ubi loquitur poetice, exponam poetice; ubi vero theologice, exponam theologice, et sic de singulis. Non autem intendo vel contra fidem vel contra Sanctam Ecclesiam aliquid dicere sive loqui. Si autem aliquid inepte dicerem, volens textum autoris exponere, ne aliquid remaneat inexcussum, ex nunc revoco et annullo, et Sancte Romane Ecclesie et eius officialium correctioni et ferule me submitto. Quia si in ista Comedia esset aliquod hereticum, quod per poesiam seu aliam viam sustineri non posset, non intendo illud tale defendere vel fovere, immo potius, viso vero, totis conatibus impugnare. Rogo te autem, o lector, ut autorem non iudices sive culpes, si tibi videatur quod ipse autor in aliquo loco vel passu contra catholicam fidem agat, quia poetice loquitur et fictive. Et ideo iste liber dicitur Comedia, que est quoddam genus poesie ad quam spectat vera integumentis poeticis et propheticis ambagibus nubilare. Unde iste autor, quamvis theologus et fidelis, tamen ad cognoscendum Deum et adscendendum ad ipsum poeticas scalas facit. Et in hoc imitatus est non solum Platonem et Martialem, sed etiam Salomonem, qui more poetico condidit Cantica Canticorum, ex quibus gentiles sibi epythalamia vendicarunt. Et tanto maior poeta omnibus aliis est censendus, quanto magis sublime opus ipse composuit, non solum de Inferis, ut simplex poeta loquendo, sed ut theologus de Purgatorio ac etiam de Paradiso, quantum homo aliquis subtilius ymaginari potest, ad utilitatem omnium viventium venustissime pertractando. 

Istud notabile, licet contra appetitum et desiderium avarorum principaliter se extendat, nichilominus potest extendi et dirigi contra omnem cuiuscumque rei insatiabilem appetitum. Habet enim quilibet appetitus insatiabilis istam naturam, quod quanto plus habet, tanto appetit et desiderat plus habere. Unde poeta:

*Quo plus sunt pote, plus sitiuntur aque.*

Postquam Virgilius contra avaritiam locutus est Danti, ponit quoddam vaticinium, dicens quod venturus est quidam dominus qui avaritiam exterminabit e mundo, ipsamque in Infernum reducet, de quo loco invidia dyabolica concitavit, ac per totam mundi machinam seminavit. Iuxta quod in Libro Sapientie dicitur secundo capitulo: Invidia dyaboli mors introivit in orbem terrarum. Hoc est, per invidiam dyaboli mors, hoc est avaritia, que totum mundum occidit, introivit in orbem terrarum. Sed circa istud vaticinium tria principaliter sunt videnda: primo, quare iste venturus dominus canis leporarius nominetur; secundo, quid vult dicere quod sua natio erit inter feltrum et feltrum; tertio, quare potius debet esse salus Ytalie quam aliarum provinciarum, cum de mundo ipsam debeat extirpare. Circa primum nota quod iste venturus dominus dicitur canis leporarius propter quasdam laudabiles conditiones quas habet canis leporarius. Nam canes leporarii, inter omnes canes, sunt magis nobiles et generosi, ut vult Philosophus in libro De Animalibus. Unde, propter eorum generositatem, duo maxime laudabilia habent: Primum est quod non latrant. Unde Philosophus dicit quod canes generosi non latrant. Secundum est quod captam predam non comedunt, sed venatoribus servant. Per primum accipere possumus nobilitatem Romani Imperii, quod quidem inter omnia regna obtinet principatum. Per secundum vero, personam possumus accipere imperantis, qui quidem ita largus erit quod nichil sibi preter honorem et gloriam reservabit, sed omnia rei publice et suis militibus assignabit. Sicut Scipio Africanus qui, subiugata Affrica, que est tertia pars mundi, senatoribus et universo consilio Romanorum inquit: Cum totam Affricam vestre dominationi subiecerim, nichil ex ea preter nomen et gloriam reportavi. Habent etiam canes alia duo mirabilia, propter que merito iste venturus dominus sub figura canis figuraliter figuratur: primum est quod parcunt prostratis; secundum est quod insiliunt in rebelles. Et de his duabus proprietatibus dicitur in libro De Proprietatibus Rerum: Canum mitigatur sevitia homine humi consedente, inflamatur autem et accenditur homine impugnante. Et ista duo pertinent ad sacrum imperium, sicut prophetatum fuit longo ante tempore, prout scribit Virgilius libro VI Eneydorum. Et beatus Augustinus etiam ponit in primo libro De Civitate Dei: Parcere subiectis et debellare superbos. Circa secundum est notandum quod iste poeta, more poetarum, futura vaticinatur; unde poeta idem est quod propheta. Nam quos Sacra Scriptura prophetas appellat, hos pagani denominabant poetas, et aliquando vates. Vates autem a vi mentis dicuntur, ut ait Varro. Vaticinando igitur dicit autor istum venturum dominum nasciturum inter feltrum et feltrum. Hoc est quia ista exterminatio quam faciet de avaritia erit virtualis et essentialis, non vitiosa et apparens; ideo dicit ipsam oriundam a corde. Cor autem medium est inter duas subascellas. Abscella autem lingua hyspana feltrum vocatur. Dicit itaque: {la sua nation sarà tra feltro et feltro}; hoc est, sua operatio, propter quam virtus renovabitur in hoc mundo, exiet de corde puro, conscientia bona, et fide non ficta, ut ait beatus Paulus Apostolus. Circa tertium vero nota quod, licet ipsam avaritiam iste venturus dominus de toto mundo debeat effugare, nichilominus iste vates ponit vaticinando quod erit salus totius Ytalice regionis, quia in Ytalia magis avaritia viget, et in laycis et clericis et maxime propter symoniam prelatorum et presidum sacrosancte Romane Ecclesie cupidorum. Ea propter, ubi magis abundat infirmitas, ibidem succurrere magis debet efficacia medicantis. Veniet itaque venturus dominus qui avaritiam et symoniam de Ytalia ac orbe etiam universo repellet. Vel aliter anagogice exponendo: Per istum leporarium accipere possumus Christum, qui venturus est ad iudicium, cuius natio, idest apparitio, erit inter feltrum et feltrum, hoc est inter bonos et reprobos, ibique avaritia, que secundum Apostolum ydolorum est servitus, cum omnibus aliis vitiis in Inferno recludet cum dicet: *Ite, maledicti, in ignem eternum, qui paratus est dyabolo et angelis eius*, ut habetur in Evangelio beati Mathei, XXV capitulo.

Hic tangit autor tria prelia que fuerunt inter montes ubi nunc est Roma et regnum Rutilorum, quod quidem hodie Campania nominatur. Ista autem prelia fuerunt inter Eneam, venientem de Troya, et Turnum regem Rutilorum per annos CCCC et ultra, antequam Romulus et Remus, qui de ipsius Enee stirpe regia descenderunt, alme urbis fundamenta iecissent. Pugnavit autem utraque pars pro Ytalia possidenda ac etiam sublimiter sublimanda. Nam Eneas, ut sacrum Romanum fundaret Imperium, quia per artem astrorum et oracula deorum previderat illud solummodo in Ytalia duraturum ac etiam regnaturum, licet esset totus pius et dulcis, et quia cum Turno pacem habere non poterat, se ad bella convertit. Turnus etiam, ut liberaret Ytaliam de manibus Troyanorum, et quia ab oraculis receperat in responsum quod quicumque Laviniam, virginem filiam regis Latini, duceret in uxorem, filii eius et descendentes ex ipso totius mundi imperium possiderent, et Eneas ad illud matrimonium totis viribus aspiraret, et maxime, quia dicta Lavinia sibi fuerat desponsata, tantum Ytaliam ferro defendit, quod ipse et Camilla, regina Vulscorum ex una parte et ex alia parte Eurialus et Nisus in diversis preliis ceciderunt. Fuerunt autem inter ipsos plura et diversa prelia, et maxime tria: Primum scribit Virgilius, VIIII libro Eneydorum, in quo bello ceciderunt Eurialus ac Nisus; secundum scribit libro XIIo, in quo cecidit ipsa virgo Camilla; tertium vero scribit libro XIIo, in quo mortuus fuit Turnus. At ego, volens sequi ordinem Virgilii, licet autor primo ponat Camillam, primo ponam Eurialum et Nisum. Eurialus enim fuit quidam nobilis adolescens, unus de numero principum Troyanorum; nam ex parte matris de stirpe regia descendit, sicut ipse ait ad Iulum, Enee filium, ut nono Eneydorum volumine continetur: Est michi genitrix Priami de gente vetusta . Fuit autem tante pulcritudinis ac etiam venustatis quod nullus in toto exercitu Enee pulcrior poterat reperiri. Unde, eodem libro, ait Virgilius:

*Comes erat Nisi Eurialus, quo pulcrior alter
Non fuit. Eneadum Troyana nec induit arma,
Ora puer prima signans intonsa invicta.*

Huic erat comes, ut dictum est, quidam nobilis princeps Troyanus, nomine Nisus. Quorum exitus describit Virgilius in hunc modum: Eneas enim posuit filium suum Iulum et Nisum et Eurialum ad unius portae custodiam civitatis illius, scilicet quam in honore Troye fundaverat in ripa Tybris quando applicuit ibi primo, mandans eis quod, pro nulla re que accidere posset, se a dicte civitatis custodia absentarent. Et ipse, navem ascendens, civitates et loca Tuscie adiit contra Turnum ipsarum auxilia petiturus. Turnus vero, sentiens Eneam de illis partibus recessisse, totum navigium ipsius Enee, quod erat in litore Ardee, combussit, et ad expugnandam civitatem in qua erant Iulus, Eurialus et Nisus, viriliter se convertit. Sed postquam vidit quod nec Troyanos ad pugnam poterat provocare nec menia expugnare, in circuitu castra locat. Isti autem duo principes, scilicet Eurialus et Nisus, electi sunt a Troyanis ut irent ad querendum Eneam, et sibi significare qualiter Rutuli suam novam obsederant civitatem. Sed ante composuerunt ad invicem aggredi castra Turni. Erat enim ipsis cor unum et anima una; nam unus sine alio esse vel vivere non valebat. Unde Virgilius: His amor unus erat, pariterque in bella ruebant . Et sicut ordinaverant intra se, ita quadam nocte, aperientes ianuas civitatis in castra ipsius Turni, somno et vino sepulta, tanquam duo leones audacissimi irruerunt, et hic inde reges et principes trucidantes et sine nomine plebem, dum vellent prosequi suum iter trecentos milites sub Vulscente magistro ex urbe latina revertentes, ad Turnum obviam habuerunt. Quos ut viderunt Eurialus et Nisus de itinere exeuntes per quandam silvam dempsissimam et obscuram, fuge presidium petierunt. Qui, propter silvestrium arborum dempsitatem, unus ab alio deviavit. Tunc Nisus, videns se dilecti amici societate nudatum, cepit conqueri et clamare, dicens: *Euriale infelix, qua te regione reliqui? Quare sequar?* Et talibus querimoniis se revolvens, totum iter fallacis silve simul ac vestigia retro observata legit, dumisque silvestribus errat. Et dum sic errando socium quereret predilectum, audit equos, audit strepitus, et videt milites insequi vestigia fugientum. Et non post multum sibi clamor pervenit ad aures quomodo Rutili invenerant Eurialum. Et tunc, quasi amens effectus, nescit vere

*Quid faciat, qua vi iuvenem, quibus audeat armis
eripere? an sese medios moriturus in hostes
inferat, et pulcram properet per vulnera mortem?*

Et sic, talia in pectore volvens, lanceam iecit, que in unius militis confixa lateribus fuit fracta, ferro in vulnere remanente. Et ecce, dum milites starent attoniti, quia non viderant unde hasta venisset, subito Nisus aliam hastam iecit, que alium militem in capite vulneravit. Tunc Vulscens, accensus ira, Eurialum protinus trucidavit. Unde Virgilius:

*Transadigit costas et candida pectora rumpit.
Volvitur Eurialus leto pulcrosque per artus
It cruor inque humeros cervix collapsa recumbit.
Purpureus veluti cum flos succisus aratro
Languescit moriens, lapsove papavera collo
Demisere caput pluvia cum forte gravantur.*

Nisus autem, cum vidisset super dilectum amicum Vulscum et milites devolutos, prorupit in medium, et illum qui interfecerat Eurialum sui furoris impetu interfecit. Tunc Vulsci milites ipsum vallant, et hinc inde gladiis eum necant. Ipse vero, vicinam mortem sentiens, super exanimem se proiecit amicum; et ibi demum placida sic morte quievit. In secundo bello, sicut in XI libro Eneydorum scribit ipse Virgilius, mortua est Camilla, virgo nobilissima, Vulscorum regina, que in duobus maxime commendatur: Primo in virginitate, quam quidem dilexit intantum quod licet esset et pulcra et iuvenis et regina, nunquam tamen voluit habere maritum. Et propter suam laudabilem virginitatem, decus et pulcritudo totius Ytalie dicebatur. Unde beatus Ieronimus, primo libro Contra Iovinianum, de hac regina sic ait: Reginam Vulscorum Camillam Virgilius insignis poeta describit. Quam Turnus, cui auxilium dare venerat, laudare volens, non habuit quod amplius diceret nisi virginem nominaret. O decus, inquit, Ytalie virgo Camilla. Secundo commendatur in arte pugnandi. Fuit enim adeo bellicosa et in armis instructa, quod contra potentiam Troyanorum cum multitudine virorum et mulierum in auxilium venit Turno. Que postquam multas strages de Troyanis et Tuscis fecisset, et ipsos in multis et diversis preliis debellasset, tandem ab uno tusco qui vocabatur Aruns, ut XIo libro ponit ipse Virgilius, fuit lancea in pectore perforata. Tunc concurrunt trepide comites sue, scilicet socie bellatrices, dominamque de equo ruentem suscipiunt manibus tremebundis. Illa vero moriens, manu sua hastam de pectore traxit; sed inter costas remansit ferrea cuspis fixa. Et sic inter brachia sociarum ultimum clausit diem. Virgilius:

*Labitur exsanguis, labuntur frigida leto
Lumina purpureus quondam color ora reliquit;
Vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras.* 

In tertio vero bello, sicut habetur in XIIo Eneydorum, mortuus fuit Turnus. Iste Turnus fuit rex Rutilorum, et Laviniam, regis Latini filiam, desponsaverat, sed nondum duxerat eam. Eneas vero, veniens in Ytaliam et pacem habere desiderans cum Latinis, ipsam habere Laviniam affectabat. Unde isti duo reges, Eneas et Turnus, ab invicem dissenserunt, et unus alium multis preliis laniavit. Tandem, sicut scribit Virgilius XIIo Eneydorum, Eneas post multa bella Laurentum, civitatem Latini regis, obsedit. Et dum ipsam instrumentis conaretur bellicis conquassare, regina, mater ipsius Lavinie, ne filiam suam Enee videret uxorem, laqueo se suspendit, sicut dicetur infra, secunda cantica cantu XVII. Tunc Turnus, audiens Eneam civitatem Latini ferro et igne vastare, et sentiens reginam propriis manibus sui amore necatam, dolore cordis accensus, volat cece per hostes, et velut saxum de montis vertice cadens, sic urbis ruit ad muros, et elevata manu ait tam obsidentibus quam obsessis: *Parcite iam, Rutuli, et vos tela inhibete, Latini; quecumque est fortuna, mea est*. Quasi dicat: Pro Lavinia atque regno ista bella consurgunt. Sed pugnemus nos ipsi duo, scilicet Eneas et ego, et cui fortuna victoriam dederit, Laviniam largiatur et regnum. Ad has voces pars utraque deposuit arma, et ipsi solummodo duo duello pugnare ceperunt. Virgilius XIIo libro Eneydorum:

*Procursu rapido, coniectis eminus hastis,
Invadunt Martem clipeis atque ere sonoro.
Dat gemitum tellus; tamen crebros ensibus ictus
Congeminant. Sors et virtus miscetur in unum.* 

*Concurrunt clipeis; ingens fragor ethera complet.* 

Postquam vero lanceis et gladiis fuerunt ad invicem preliati, Eneas ad ultimum lanceam in ipsius Turni femora figens ipsum regno simul et sponsa vitaque privavit. 

{C'a la seconda morte ciascun grida.} Nota quod duplex est mors, temporalis videlicet et spiritualis. Temporalis mors est illa que separat animam a corpore. Spiritualis vero mors est illa que separat animam ab ipso Deo, que quidem mors nil aliud est quam mortale peccatum. Et hec etiam est duplex: Prima in presenti, quando scilicet homo mortaliter peccat; sed ab ista morte potest homo per penitentiam surgere; de qua resurrectione dicit beatus Apostolus: Surge qui dormis et exurge a mortuis et illuminabit te Christus. Secunda est in futuro, quando scilicet homo, cum peccato mortali decedens, eternis suppliciis mancipatur. Et ista etiam duplex est: Prima est illa qua in Inferno sola anima cruciatur. Et de hac habetur in Evangelio beati Luce XVI: Mortuus est dives, et sepultus est in inferno. Secunda est illa qua simul cum corpore anima post generalem omnium resurrectionem cruciabitur in Inferno. Et de hac ait beatus Iohannes in Apocalipsi XXo: Beatus qui habet partem in resurrectione prima; in hiis secunda mors non habet potestatem. Ad hanc igitur mortem clamant damnati quia optant ut compleatur numerus damnatorum, quia, ex invidia quam habent, vellent quod omnes homines damnarentur. 

{Anima fia a ciò di me più degna.} Volens Virgilius autorem ad sui sequelam inducere, promittit sibi ostendere Infernum et Purgatorium. Sed quia ad secreta celi et divina humana ratio, quam prefigurat Virgilius, non attingit, ideo non promittit sibi ostendere Paradisum, sed dicit quod ad hoc demonstrandum una alia anima erit dignior eo, et ista est Beatrix. Que quidem Beatrix tenet typum et figuram vite spiritualis; ubi nota quod Beatrix in ista Comedia accipitur quatuor modis: interdum enim accipitur licteraliter pro quadam videlicet nobili domina florentina, que sua pulcritudine et morum honestate mirabiliter emicuit in hac vita; aliquando accipitur allegorice pro sacra scilicet scientia theologie; aliquando accipitur moraliter, sive typice, pro vita scilicet spirituali; aliquando vero accipitur anagogice pro gratia scilicet divina, homini infusa, et vita beata homini attributa. Que quatuor in lictera perspicaciter intuenti clarius apparebunt.

Postquam in superiori cantu ad iter suum persequendum preparatum autor se ostendit iamque inibi iter arripiens, in isto secundo horam sue progressionis per hec verba describit: {Lo giorno se n'andava, et l'aer bruno}. Hoc est: In mei processus initio lux diurna vergebat, et per consequens aer nocturnis nebulis caligatus animalia ab eorum laboribus removebat. Veruntamen ego solus ad tolerandum guerram pietatis et gressus me siquidem exponebam, quam mens nequaquam a veritate exorbitans figurabit. Et quia nunc habet ardua et difficilia enarrare, divinum implorans auxilium ait ita: O musa, o sublime ingenium michi suffragium ministrate. O mens etiam que scripsisti omnia per me visa, hic tua nobilitas patefiet. Facta itaque invocatione, ut poetarum moris est, ad Virgilium se convertit. O poeta, inquiens, qui me ducis, meam virtutem intuere si est valens, antequam ad iter arduum me secures. Dicis enim quod Silvii parens, dum adhuc corruptibilis foret, ad immortale seculum sensibiliter penetravit. Ideoque si adversarius omnis mali sibi extitit curialis, altum effectum premeditans ex eodem prosilire debentem, nequaquam homini intelligenti videtur indignum. Quia ipse Silvii genitor, alme urbis suique imperii in celo fuit empyreo preelectus. Que et quod ad veritatem volendam exprimere, pro loco sancto stabilita fuere ubi Petri maioris successor assistit in trono. De isto itinere unde ipsum laudibus dignum facis, ni mirum quidam intellectui demandavit, que sue causam victorie contulerunt, ac etiam ammanti papalis. Iterum illuc vas electionis descendit, ut illi fidei robur adiceret et referret, que principium ad viam salutis existit. Sed ego cur vel ad quid illuc descenderem et venirem, aut quis hoc concedendo permittit? Ego certe nec sum Eneas, nec Paulus, ac dignus ad hoc nec ego nec alius certe credit. Propter quam causam, si ad veniendum me imprudenter expono, incautum, trepido, meum fore processum. Itaque, quia prudens, quam eloquar longe melius intus legis.

Veruntamen quare autor et qualiter a primo proposito sit mutatus, sic exemplificando declarat cum subdit: Et qualis est ille cui displicet quicquid velle proposuit, et pro novo arbitratu resiliens a primo proposito totaliter se evellit, talem in illa obscura costa me reddidi, quia novo superveniente cogitatu consumavi, idest explevi, et ad finem deduxi id quod in principio tam velociter apprehendi. Audiens autem magnanimus Maro autoris propositum immutatum, ait illi: Si bene percipio verba tua, anima tua pusillanimitate gravatur, que quidem pusillanimitas multotiens taliter invadit hominem, quod ipsum ab honorata inceptione revolvit, sicut falsus aspectus revolvit bestiam umbre causa trepidantem. Et ut ab isto timore te solvas, tibi mei adventus causam reserabo, et etiam illud quod intellexi in puncto primo quo tibi fui certe compassus. Eram enim inter illos qui suspensi consistunt, et una domina me vocavit, taliter curialis et pulcra quod ipsam ut michi preciperet requisivi. Lucebant enim sui oculi plus quam faciat una stella, et incepit michi dicere suaviter atque plane, cum angelica voce, iuxta sue locutionis ritum: O curialis anima mantuana, de qua in mundo adhuc fama perviget, et tam diu certe durabit quam diu motus, hoc est celorum revolutio, creditur permansurus, amicus meus siquidem et non fortune adeo in deserto est litore prepeditus quod, timore perterritus, ab itinere resilivit. Et quod ita non sit devius, reformido quod tarde ad eius non surrexerim nunc succursum, per ea que de ipso in celo auditu percepi. Itaque iter arripias et, tuo ex polito sermone, ac cum omni eo quod ad sue vite evasionem necessarium esse cernis, ipsum iuva taliter quod ex inde valeam consolari. Ego enim sum Beatrix, que tibi ut vadas suadeo. Venio de loco ad quem gestio remeare. Pietas me movit, que quidem pietas me ad loquendum compellit. Quando in Domini mei conspectum rediero, me sibi de te laudabo frequenter. His autem prelibatis Beatrix verbis, silentium posuit et poeta respondit: O domina, inquit, virtutis per quam solummodo humana species omne quod continetur, ab illo celo videlicet qui minoris ambitus circulos habere perhibetur, excedit, tantum michi tuum gratificatur mandatum, quod mea, etiam si tarda, obedientia foret. Ulterius nichil dicere opus est nisi ut michi tuam aperias voluntatem. Sed michi causam manifesta, cur tibi non caves in hunc centrum descendere ab illo loco, videlicet, ad quem redire festinas. Cui illa respondit: Postquam ad tam profunda penetrare desideras, brevi tibi sum affamine responsurus cur huc declinare non titubo. Timenda sunt enim illa solummodo que possunt inferre alicui nocumenta; e contra de aliis, nam formidabilia non existunt. Ego enim a Deo, sua benignitate, facta sum talis quod nec vestra miseria me contingit, nec huius flamma incendii me invadit. Domina siquidem nobilis est in celo, que ex impedimento ad quem removendum te micto sic compatitur, adeo quod durum iudicium frangit illam. Istam Luciam sua petitione petivit et dixit eidem: Modo tuus fidelis eget tui, et ego tibi eum fideliter recommendo. Itaque Lucia, cuiuscumque inimica crudelis, se movit et ad locum ubi eram pervenit, que cum antiqua Racchele sedebam, et ait: O Beatrix, vera divina laus, cur non illi succurris, qui te adeo predilexit quod a vulgari se comitiva subtraxit? Nonne tu audis sui gemitus pietatem? Nonne etiam vides mortem in ipsum insultantem super flumina fluctuantia, adeo quod ipsorum comparatione mare nichil esse videtur? Quibus auditis, dico tibi Virgili quod nunquam in mundo persone adeo fuere ad eorum utilitatem et profectum velociter operandum, nec ad eorum damnum celeres evitandum, sicuti me ipsum celerem post hec reddidi que fuere narrata. Hucque de meo trono beato delapsa perveni, de tua confidens morali honestaque facundia, que te non modo, verum illos etiam qui eandem intellectui demandarunt. Postquam vero Beatrix suis sermonibus finem fecit, Virgilius referendo prosequitur dicens: Cumque Beatrix predicta narrasset, oculos avertit lacrimando lucentes. Cuius siquidem lacrimatu solertius in tuum presidium anelavi. Et sicut illi placuit, ad te veni et ab illius bestie te conspectu seposui, que pulcri cachuminis tibi surripuit iter breve. Ergo quid habes? Cur, cur immobilis permanes atque fixus? Cur tantam in corde congeris vilitatem? Cur audaciam securitatemque non habes? Postquam tales tres domine benedicte in aula celesti tui vigilem curam habent, et tantum tibi boni mea spondet oratio?

Ad hec autem fuit autor a secundo proposito totaliter immutatus ad primum, dicens quod quemadmodum flosculi sive flores a nocturno gelu declinati et clausi, postquam a sole fuerint calefacti, erigunt in eorum stipitibus se apertos, talem utique se reddidit in sua fessa virtute et tantum bone audacie suo in corde resumpsit, quod sicut audax et proba persona fuit ipsum Virgilium taliter allocutus: O piam – supple dico – illam que meo succursui properavit et te curialem – supple dico, – qui verbis veracibus tibi ab eadem directis rapido cursu obtemperare maluisti. Tu quidem adeo tuis orationibus cor meum cum desiderio ad iter concitasti neglectum, quod primum propositum iam resumpsi. Procede nunc igitur, nam amborum una solummodo est voluntas. Tu dux, tuque dominus, tu magister. Quasi dicat: Tu dux ad ducendum et ego sequar, tu dominus ad precipiendum et ego obediam, tu magister ad docendum et ego adiscam. Quod audiens, Virgilius statim iter arripuit, et Dantes secutus est eum. Ideo ait in textu:

*intrai per lo cammino alto et silvestro.*

{Et io sol uno,} idest ego solus inter homines otio et negligentia vacantes, me preparabam ad tot et tales labores diversimode tolerandos. Ideo dicit: {m'apparecchiava a sostener la guerra / sì del cammino et sì de la pietate, / che ritrarrà la mente che non erra}. Hoc est, ego me preparabam, idest paratum exhibebam, ad labores non solummodo corporales verum etiam animales: in corpore, dico, quantum ad itineris asperitatem, eo quod asperum et pericolosum iter erat; in mente vero, sive in anima, quantum ad penarum diversitatem, eo quod diversa ac varia penarum tormenta conspexi, que quidem ad pietatem et misericordiam me movebant. Nam semper pietas ad misericordiam commovetur. Quod autem dicit: {che ritrarrà la mente}, etc., sic intellige: Mens mea, que visiones prefatas tenaciter adnotavit, easdem forma poetica explicabit, et quia multa ardua inspidaque conspexit, immediate Musarum implorat suffragium, ut ipsarum adiutorio melius suam queat retexere visionem.

{O musa, o alto 'ngegno, or m'aiutate.} More poetarum, in sue narrationis principio invocat iste Musas. Ubi nota quod, sicut legitur in quadam glosa super libro Eneydorum, ad poetam spectant tria, scilicet invocare, narrare, et invenire. Invocant enim divinum adiutorium, sine quo *nullum rite fundatur exordium*, ut ait Boetius, libro De Consolatione. Narrant enim res gestas, sicut narravit Virgilius gesta Enee, Lucanus gesta Cesaris et Pompei, et Statius gesta septem regum qui Thebas obsiderunt. Inveniunt, idest fabulas ex veris gestis et fictis componunt. Unde beatus Ysidorus, VIII libro Ethymologiarum ait: Officium poete in eo est ut ea, que vere gesta sunt, in alias speties obliquis figurationibus cum decore aliquo conversa transducant. Iste itaque autor et invocat Musas et narrat res gestas, et multa fabulosa pulcra et venusta compositione componit et fingit. 

Quia, secundum Aristotilem, actus activorum sunt in patiente disposito, ideo Dantes scire voluit a Virgilio utrum ipse esset ita dispositus ad sequendum, ut erat ipse Virgilius ad ducendum et precedendum. 

Licteram sic construe: O Virgili, tu dicis quod pater Silvii, dum adhuc esset corruptibilis, idest dum adhuc viveret in mortali corpore, ivit ad seculum immortale, hoc est ad Infernum, in quo vivunt anime immortales; et hoc iter sensibile fuit, non per visionem vel ymaginationem. Iste pater Silvii fuit Eneas, qui ex Lavinia uxore sua, filia Latini regis, habuit filium, qui dictus est Silvius Postumus. Dictus est enim Silvius quia in silvis natus fuit; postumus vero, quia post mortem patris natus. Unde omnes qui nascuntur post mortem patrum postumi vocantur. Et fuit iste Silvius Postumus tertius rex Latinorum, et ab isto omnes reges latini Silvii denominati sunt. Ubi nota quod de stirpe Troyanorum regnaverunt in Ytalia XV reges antequam Roma esset. Quorum nomina sunt ista: primus Eneas, qui edificavit Lavinium; secundus Ascanius, ipsius Enee filius ex uxore sua Creusa, qui Albam condidit; tertius Silvius Postumus, filius Enee ex Lavinia; quartus Silvius Latinus, frater Silvii Postumi; quintus Silvius Eneas, filius Silvii Postumi; sextus Silvius Alba, filius Silvii Enee; septimus Silvius Achis; octavus Silvius Capis; nonus Silvius Carpentus; decimus Silvius Tiberinus, a quo fluvius qui transit per Romam dictus est Tyberis, quia in eo mortuus est; qui quidem fluvius prius dicebatur Albula; undecimus Silvius Agrippa; duodecimus Silvius Aremulus; tertius decimus Silvius Aventinus, a quo unus ex septem montibus qui sunt intra muros urbis dicitur Aventinus, quia iste Silvius Aventinus ibi est mortuus et sepultus; quartus decimus Silvius Procas; quintus decimus Silvius Amulius. Huius Silvii Amulii fuerunt nepotes Romulus et Remus, qui Romam edificaverunt. Isti enim sunt XV reges de stirpe Troyanorum, qui regnaverunt in Ytalia per CCCCLII annos, antequam Roma edificaretur. Ante quos regnaverant in ipsa Ytalia quinque reges, per annos circiter CL. Primus fuit Ianus, qui edificavit Ianuam. Huic Iano gentiles omnem introitum et exitum sacraverunt; unde Lucanus: *Ferrea belligeri compescat limina iani*. Huic etiam Iano primus mensis a Romanis consecratus est, scilicet Ianuarius. Secundus fuit Saturnus, pater Iovis, qui iuxta Ianiculum saturninum fecit. Tertius fuit Picus; quartus fuit Faunus; quintus vero Latinus, pater Lavinie, que fuit uxor Enee.

Quasi dicat: O poeta, duo homines leguntur ad inferos cum corporibus descendisse, Eneas scilicet, duce Sibilla, et apostolus Paulus, duce angelo. Sed istis duobus ideo concessum fuit, quia primus fundator esse debebat Romani Imperii, secundus vero summus doctor Ecclesie. Primus, idest Eneas, vidit in Inferno qualiter et quomodo fundare debebat imperium; secundus vero, scilicet Paulus, vidit penas quas peccatoribus predicabat. Sed ego neque Eneas sum, neque apostolus Paulus; et ideo vellem scire unde michi conceditur, et a quo. Respondit ei Virgilius, et dicit unde veniat quod ad inferos possit secure descendere, ibi: {S'i' ò ben la parola tua intesa}.

Sic construe licteram: O domina, propter cuius virtutes solummodo humana natura excedit omnia que continentur ab illo celo quod habet sub se minores circulos. Celum enim stellatum continet intra se omnes circulos, qui quidem dicuntur minores respectu circulorum superiorum. Omnes autem istos circulos minores, et omnia que continentur ab eis, humana natura excedit solum propter beatitudinem ad quam participandam et percipiendam fuit a Deo creata. Et Beatrix huius beatitudinis typum gerit.

{Ma dimmi la cagion che non ti guardi / de lo scender qua giuso in questo centro}, etc. Hic movet Virgilius unam questionem Beatrici. Questio autem talis est: Ponatur quod unus beatus descendat in Infernum, nunquid sentiet ibi penam? Respondit Beatrix Virgilio et dicit quod homo debet timere solummodo illa que habent nocendi potentiam. Penam autem Inferni nullus beatus timere potest, quia est a Deo in beatitudine confirmatus. Et similiter ubicunque est damnatus, est in damnatione. Et sic tenendum est quod, si sanctus Petrus descenderet in Infernum, quod nullam penam ibi sentiret; et si unus damnatus, permissione divina, in celum ascenderet, quod non sentiret ibi aliquid de gloria, sed solummodo penam suam. Unde in libro Iob legitur quod dum quadam die assisterent filii Dei, idest angeli, ante Deum, affuit inter eos et Sathan; qui quidem, licet esset ante Deum, non de minus damnatus erat, ut est. Et ideo bene beatus ait Anselmus: Quilibet debet magis eligere in Inferno esse sine culpa quam in Paradiso cum culpa; quia in Inferno innocens non sentiret penam, et peccator in Paradiso de gloria non gauderet.

In isto notabili nos autor admonet quod illa timere solummodo nos debemus que possunt inferre aliquid nocumentum. Illa vero que nocere non possunt nullatenus timere debemus. Nam fortitudo, que est una ex quatuor virtutibus cardinalibus, hoc habet proprium, quod nec ad nimiam audaciam nec ad pusillanimitatem aliquatenus se extendit. Stat enim ista virtus fortitudinis inter ista duo extrema, scilicet inter audaciam nimiam et pusillanimitatem vecordem. Ipsa vero ad ista extrema non tendit, sed audenda audet, et non audenda non audet. Similiter, et timenda timet et non timenda non timet. Et sic patet secundus cantus prime cantice Comedie. 

{Donna è gentil nel ciel che si compiagne.} Hic ponitur a Beatrice quod in Paradiso sunt tres domine, que de Dante pereunte solicitam curam habent, quarum ultima, que fuit ipsa, descendit in Limbum rogans ipsum Virgilium ut in succursum properet pereunti. Prima domina non habet nomen, quod patet ibi per textum: {Donna è gentil nel ciel che si compiange}, etc. Secunda vocatur Lucia, quod patet ibi: {Questa chiese Lucia in suo domando}, etc.; et ibi:

{Lucia, nimica di ciascun crudele,
si mosse, et venne al loco dov'io era,} etc.

Tertia vero dicitur Beatrix, quod patet ibi: {I' son Beatrice che ti faccio andare}. Prima, que est sine nomine, movit sua oratione Luciam; Lucia, mota ab ista prima, movit Beatricem; Beatrix vero, a Lucia sic mota, descendit in Limbum et movit Virgilium; et sic Virgilius motus in auxilium venit ei. Ad quorum omnium evidentiam est sciendum quod nos non possumus beatitudinem celestem acquirere nisi habeamus in nobis tria, ut simus scilicet spirituales, quia, teste Apostolo, animalis homo non percipit que Dei sunt. Et Christus ait Petro: Spiritus quidem promptus est, caro autem infirma. Sed quia sine virtutibus spirituales esse non possumus, ideo oportet nos virtutibus adornari. Est enim virtus, teste Ysidoro, cultus divinitatis et eterne beatitudinis meritum. Cuius sunt quatuor partes principales, que designantur per quatuor Paradisi flumina: prudentia, fortitudo, iustitia, et temperantia. Quarum virtutum diffinitio, secundum Ysidorum . In secundo tempore dedit legem, que consistit in duobus, scilicet in declinare a malo et facere bonum, que duo virtutes superius posite plenissime nos edocent. In tertio vero tempore dedit legem evangelicam, que docet nos temporalia et carnalia relinquere, et spiritualibus inherere. Prima igitur lex ducit nos ad rationem, secunda ad virtutes, tertia vero ad spiritum. Et ideo oportet quod primo simus rationales, secundo virtuosi, et tertio spirituales.

Et secundum istum modum iste poeta summus suam Comediam in tres canticas dividit et distinguit. In prima enim ducit eum Virgilius, qui ponitur pro ratione. In secunda, licet Virgilius eum associet, tamen Cato, qui ponitur pro virtute, qua mediante servus de servitute ad libertatem progreditur, sibi viam ostendit, et sine sua licentia ratio ulterius non procedit. In tertia vero cantica ducit eum Beatrix, que ponitur pro vita spirituali et scientia sacre theologie, que docet quod qui facit peccatum servus est peccati, qua servitute per virtutes liberamur, et sic liberati in Dei filios adoptamur. Et est Beatrix una ex illis tribus dominabus que de eo solicitam curam habere dicuntur in celo. Ubi nota, tu devote Lucane, qui informari virtutibus concupiscis et gratiis protegi celestibus optas, quod Dantes in se ipso assummit personam hominis penitentis, hominis dico de peccato exire volentis, ad virtutes hanelantis, et ex hoc beatitudinem celestem habere sperantis. Sed ad hoc ut peccator recte exeat de peccato et ad Deum totaliter se convertat, indiget tribus gratiis, scilicet gratia preveniente, gratia illuminante, gratia cooperante. Primo dico quod indiget gratia preveniente, sine qua bene et recte non possumus penitere. Sed quia nescimus unde veniat ista gratia, ideo prima domina, que signat istam gratiam, non habet nomen. Non enim scire possumus unde veniat quod homo, existens in actu vel voluntate peccandi, a divina gratia preveniatur, quia tunc gratia divina non venit ad hominem propter merita sua; et hoc apparet in beato Paulo apostolo, qui dum iret, summa autoritate Iudeorum munitus, ad persequendum et capiendum illos qui invocabant nomen Christi, dum appropinquaret Damascum subito circumfulsit eum lux de celo, que eum totaliter ab actu et voluntate persequendi retraxit, et huius nominis quod prius persequebatur, predicatorem effecit. Unde Ananie ait Dominus: Vas electionis est michi iste, ut portet nomen meum coram regibus et principibus et filiis Israel. Et quia ista gratia primo venit ad hominem quam homo illam suis meritis mereatur, ideo gratia preveniens appellatur. Secundo indiget gratia illuminante, sine qua nescimus quid agere debeamus; et ista secunda gratia signatur per secundam dominam, que vocatur Lucia, que ipso nomine demonstrat gratiam illuminantem sive proficientem. Et ista gratia etiam in Apostolo apparuit, qui postquam fuit a Deo in terram prostratus et lumine oculorum privatus, in quo apparuit gratia preveniens, tribus diebus et tribus noctibus non manducavit neque bibit; et tunc a Deo plenissime illuminatus fuit in evangelica lege. Unde ipse ait: Neque ab homine accepi illud, neque didici, sed per revelationem Iesu Christi. Et quia ista gratia in viam mandatorum Dei nos dirigit, ideo gratia illuminans nominatur; et quia illuminat, ideo sub nomine Lucie ponitur ab autore. Tertio indiget gratia cooperante sive consumante, quia quantumcunque simus illuminati et bene sciamus quid agere debeamus, tamen ad bene operandum debiles et pigri atque tardi, ut plurimum, sumus. Unde Dominus ait discipulis suis: Servus sciens voluntatem domini sui et non faciens, plagis vapulabit multis . Sine gratia enim cooperante sive consumante, nullum opus perfectum possumus operari. Ideo in Evangelio ait Iesus discipulis suis: Sine me nichil potestis facere. Et ista tertia gratia signatur per tertiam dominam, que vocatur Beatrix, que suo nomine gratiam cooperantem demonstrat; quia non gratia preveniens nec gratia illuminans, sed gratia cooperans efficit nos beatos. Multi enim fuerunt et preventi et illuminati, et tamen dannati. Istam etiam tertiam gratiam se habuisse Apostolus manifestat cum ait: Omnia possum in eo qui me confortat. Igitur, cum ista sit illa gratia sine qua homo beatificari non potest, ideo ab autore hic ponitur sub nomine Beatricis.

Adhuc nota, Lucane, quod prima gratia facit hominem exire de vitiis et ad virtutes accedere; secunda facit proficere de virtute in virtutem; tertia facit transire de miseria ad gloriam. De prima ait Exechiel propheta: Exite de medio Babilonis. De secunda ait psalmista: Ibunt de virtute in virtutem. De tertia idem immediate: Videbitur Deus deorum in Syon. Sub figura istarum trium gratiarum dixit Moyses ad Pharaonem: Ibimus viam trium dierum ut sacrificemus Domino Deo nostro. Primus dies est peccata relinquere; secundus, virtutes adipisci et in eis proficere; et tertius, de hac miseria ad gloriam transfretare. Et tunc offertur verum sacrificium Deo, cum anima suo sponso perpetuo in illa vera requie copulatur.

Hec etiam tres gratie figuraliter continentur sub triplici phase idest pascate, quod celebraverunt filii Israel ab exitu de Egypto usque ad introitum terre promissionis. Nam illud festum quod ebrei vocant phase, nos christiani vocamus pasca. Mandaverat enim Dominus Moysi, ut habetur in libro Numeri, quod omni anno filii Israel celebrarent phase in memoriam quod egressi erant de Egipto, et ipsi ab exitu de Egipto usque ad terre promissionis ingressum per annos quadraginta non celebraverunt nisi tria phase. Quod ideo, permissione illius qui mandaverat, non fuit nisi ter celebrandum, ut esset figura istius triplicis transitus spiritualis. Egyptus enim significat mundum et peccata; desertum significat penitentiam et bonam operationem; terra vero promissionis significat Paradisum. Et sicut filii Israel non poterant terram promissionis intrare nisi transirent per desertum, et desertum intrare non poterant nisi de Egypto exirent, sic et nos non possumus vitam beatam habere nisi per bonam et virtuosam operationem. Operationes autem bonas operari non possumus nisi exiverimus de Egypto. Oportet, ergo, ut tres transitus sive saltus, unum post alium, faciamus: primus transitus est exire de Egypto, idest de vitiis, et in desertum ire, idest virtuosas operationes operari; secundus, per desertum ire, idest de virtute in virtutem proficere; tertius, terram promissionis intrare, idest per bona opera que facimus vitam eternam sperare. Horum autem transituum et harum gratiarum figuram continent illa tria phase que celebrata sunt a filiis Israel ab exitu de Egypto usque ad terre promissionis introitum, ut dictum est. Primum nanque phase celebraverunt in finibus Egypti, circa Ramasse, ut habetur Exodi, XIIo capitulo. Et ex tunc intermissum fuit usque ad ingressum terre promissionis, ut habetur Iosue, quinto capitulo Et tunc in introitu terre sancte celebraverunt tertium phase. Iste itaque tres solemnitates phase significant istos tres transitus, quos facere nequimus sine tribus gratiis superius nominatis, quibus indigemus ab exitu de Egipto usque ad introitum terre sancte. Primo nanque ut exeamus de Egypto, idest de vitiis, indigemus gratia preveniente. Secundo, ut possimus per desertum ire et ibi non deficere, idest de virtute in virtutem proficere, indigemus gratia illuminante, sive proficiente, que est velut manna a Domino pluens; quo manna in deserto penitentie anima ne deficiat sustentatur. Tertio, in introitu terre sante, que beatam patriam prefigurat, indigemus gratia cooperante sive consumante.

Et secundum istam triplicem divisionem gratie, sua Comedia dividitur in tres partes: In prima nanque parte, dum autor tractat de Inferno, prima gratia excludit eum a vitiis et exire facit. In secunda, dum tractat de Purgatorio, secunda gratia facit eum proficere de virtute in virtutem. Et ideo in introitu Purgatorii apparuit sibi in visione Lucia, in figura unius aquile auree, que secundam gratiam prefigurat. In tertia vero parte, dum tractat de Paradiso, tertia gratia facit eum transire de miseria ad gloriam, et ideo, lustrato paradiso terresti sic, Beatrix cum septem nimphis ad eum descendit et per se solam ad celestia ipsum vehit. Sed postquam vidimus istas tres gratias in utroque sacre pagine testamento figuraliter contineri, videamus quid Sancta Mater Ecclesia sentiat de eisdem. Sancta enim Ecclesia primam et tertiam gratiam omni die implorat in hora prime, dicens: Actiones nostras quaesumus quas Domine aspirando preveni et adiuvando prosequere, ut cuncta nostra oratio et operatio a te semper incipiat, et per te cepta finiatur, per Christum Dominum nostrum. Et in dominica XVII post Trinitatem: Tua nos, Domine, gratia semper et preveniat et sequatur, ac bonis operibus iugiter prestet esse intentos. Et de hiis duabus gratiis ait beatus Augustinus: Gratia prevenit ut velimus, subsequitur ne frustra velimus. Sed quia, positis principio atque fine, intelligitur medium, ideo secundam gratiam quotidie implorat in psalmo dicens: Illumina oculos meos ne unquam obdormiam in morte.

{Che mi sedea con l'antica Racchele.} Cum Racchele uxore Iacob Beatrix sedere se dicit, quia beatitudo nil aliud est quam contemplari Deum, et per Racchelem vita contemplativa, sicut per Liam sororem suam activa vita signatur. Habuit enim patriarca Iacob duas uxores que erant ambe germane, ut legitur Genesis, XXVIIIIo capitulo. Una dicebatur Lya, que erat lippis oculis; altera dicebatur Racchel, que erat pulcra facie et venusto aspectu. Iste due uxores Iacob, secundum expositiones doctorum, duas vitas in ecclesia significant: activam scilicet et contemplativam. Lia significat primam, scilicet vitam activam; Rachel vero secundam, scilicet vitam contemplativam. Iste enim sunt due sponse veri nostri Iacob, idest Christi, ex quibus duabus uxoribus generat in Ecclesia suos filios. Nam omnes filii Dei aut nascuntur ex vita activa aut ex contemplativa. Vita activa est servire alteri in operibus misericordie, que opera sunt X: primum est cibare famelicum, secundum potare sitibundum, tertium vestire nudum, quartum hospitari peregrinum, quintum redimere captivum, sextum visitare infirmum, septimum sepelire mortuum, octavum ieiunare pro mortuis, nonum elemosinam dare pro eis, decimum orare pro ipsis. Et de his decem operibus accipe duos versus:

*Colligo poto, cibo, redimo, tego, visito, condo,
et vice defuncti ieiuno largior oro.*

Spectant etiam ad vitam activam predicare, evangelizare, confessiones audire, et omnia alia tam spiritualia quam temporalia, in quibus invenitur utilitas proximorum. Vita vero contemplativa est omnia relinquere et soli Deo vacare. Sed nota quod in hoc mundo utraque vita vivit; in celo vero vita activa moritur, et efficitur contemplativa. Non enim in celo datur indumentum, quia nullus est ibi nudus; non cibus, quia nullus ibi famelicus; et sic de aliis. Et ideo cum sola Rachele sedet Beatrix, quia in contemplando Deum beatus quilibet requiescit. 

{C'uscì per te de la volgare schiera.} Amore adipiscende beatitudinis homo sapiens de scientiis secularibus exit et studio sacre theologie intendit. Unde dicit: qui exiit propter te de vulgari acie, idest propter amorem tuum scientias liberales omisit, et philosophiam et alias scientias universas, que ideo vulgares dicuntur, quia vulgi famam et gloriam consequuntur. Non enim reputantur in vulgo nisi qui vel philosophi vel medici fuerint, aut iudices. Et ideo tales, quia vulgi famam habent, mundi gloriam, idest pecuniam, apprehendunt. Scientia vero sacre theologie nec mundi gloriam querit, nec marsupia proximorum vacuare intendit. Solum enim querit illum in quo sunt omnia que possunt satiare hominis appetitum; cetera vero, preter ipsam famem, potius quam satietatem inducunt. Et hoc considerans, Augustinus aiebat: Si Deus universa que habet michi daret, non me satiaret nisi se ipsum dare promitteret. Et idem: Inquietum est cor nostrum donec in te requiescat. Et ideo bene dicit Ieronimus: Vana est omnis scientia in qua non queritur Christus.

In hac comparatione notatur quam sit liberalis et curialis animus diligentis. Ille enim qui vere diligit alium, statim quod audit vel cernit necessitatem amici, sine tarditate aliqua currit velociter ad succursum. Unde beatus Augustinus: Sufficit, inquit, amanti solummodo nuntiare.

Nos videmus quod omnes flores, preter florem cucurbite, in nocte propter gelu clauduntur, et in die propter calorem aperiuntur. Dicit ergo autor quemadmodum flores a gelu nocturno inclinati et clausi, ad calorem solis aperiuntur et eriguntur, ita ego, qui prius timore et desperatione in animo cecideram, ad verba Virgilii exurrexi. Et ideo ait: {Io cominciai come persona franca: O pietosa colei chemmi soccorse}, etc. 

Dum in superiori cantu, ex cura benivola Beatricis, autor, omni timore deposito, ad eundum se pronto animo Virgilio obtulisset, dicens: {Or va, c'un sol volere è d'amendue}; et post oblationem iter arripuisset, ut patet per id quod ait in fine cantus: {intrai per lo cammin alto et silvestro}; nunc in isto sequenti cantu ponit quod ad portam per quam intratur ad inferos devenerunt. Supra quam portam dicit se vidisse et legisse quandam scripturam obscuram, quam cum legisset, et expositionem ipsius scripture a Virgilio recepisset, dicit quod ipse Virgilius cum leta facie ipsum cepit per manum, et per portam descendendo ad inferos introduxit. Eisdem autem ingressis invenit autor quendam fluvium, qui fluvius totam vallem circuit infernalem. Et in prima ripa istius fluminis per circuitum ponit se invenisse multitudinem maximam animarum, cum illis angelis mixtam qui in illa pugna que fuit in celo, neque cum Deo neque cum Lucifero tenuerunt. Pena autem istorum est ista, quod cum suspiriis et gemitibus aliisque clamoribus nudi currunt in circuitu per hanc ripam. Cum vero istam multitudinem attente respiceret, vidit ibi unam animam, videlicet animam Celestini pape, qua visa et cognita statim cognovit quod illa multitudo erat secta hominum miserorum qui in hoc mundo nec Deo nec dyabolo placuerunt, et ideo nec in inferno positi sunt nec in celo. Post hec, dum versus fluvium respiceret, vidit in ripa ipsius fluvii quandam gentem que ad transeundum valde avida et desiderans videbatur. Et dum ad fluvium appropinquasset, ecce quidam senex cum una navicula veniendo, alta voce clamabat: Ve vobis, o anime prave. Non speretis unquam celum aspicere. Ego venio ad ripam alteram vos portare, in tenebras eternas ubi est calor et gelu. Et postquam sic illis animabus miseris exprobavit, dixit ad Dantem: O tu qui es istic anima viva, recede ab istis qui sunt mortui. Sed postquam vidit quod non recedebat, ait ad eum: Per alias vias et per alios portus ibis ad ripam. Quasi dicat: Cum salvandus sis, quare cum dannatis vis descendere in Infernum? Tunc ait ad eum Virgilius: O Caron, noli turbari istum, licet vivum, in navi portare, quia istud est placitum ibi ubi est possibile omne velle. Tunc Caron ipsum cum omnibus illis animabus recepit in navim et ad ripam alteram transportavit; et cum descendissent ad terram, invenit ibi tria, scilicet pluere, ventum, et fulgura; propter que, totus attonitus, in terram cecidit, sicut homo solet cadere somnolentus. Unde ait in textu: {et caddi come l'om cui sonno pillia}. 

{Per me si va ne la città dolente.} Sicut dicunt philosophi, voces sunt note earum que sunt in animo passionum. Que autem et quales passiones sint in Inferno, voces, idest scripture huius ianue, manifestant. Invenit enim Dantes in fastigio dicte porte VIIII rithimos, in quibus rithimis porta ipsa loquitur omnibus per eam intrantibus. Et nota quod isti rithimi continent quinque: Primum est quod per ipsam portam est iter ad inferos, ibi: {Per me si va ne la città dolente}. Secundum est causa quare factus fuit iste carcer infernalis, que causa fuit divina iustitia, ibi: {Iustitia mosse 'l mi' alto factore}; – supple ad me creandum. Tertium est autor sive factor huius carceris, et dicit quod fuit ipsa beata Trinitas, que omnia ex nichilo produxit in esse. Et distinguit hic Trinitatem personarum: Nam primo ponit personam Patris, cui attribuitur potentia, ad quam pertinet creare, ibi: {fecemi la divina potestate}. Secundo, personam Filii, cui attribuitur sapientia, ad quam pertinet creata disponere et ordinare, ibi: {la somma sapientia}. Tertio, personam Spiritus Sancti, cui attribuitur clementia, ad quam pertinet creata et disposita gubernare, ibi: {e 'l prim'amore}. Quartum est tempus quando iste carcer factus fuit; et dicit quod fuit creatus in prima creatione, ibi: {Dinanz'a me non fur cose create / se non eterne}, idest ante me nichil fuit, nisi Deus qui est eternus, et ego etiam post meam creationem duro in eternum. Ubi nota quod eternum accipitur pro sempiterno, quia eternum est illud quod caret principio et fine; et secundum hoc nichil eternum nisi Deus. Sempiternum vero est illud quod habet principium sed non finem, sicut sunt angeli, et anime hominum, et celum, et mundus, et Infernus. Que quidem omnia, licet habeant principium, quia creata sunt, tamen nunquam deficient; et tunc sempiternum tantum valet quantum *semper eternum*. Quintum et ultimum est quod illi qui intrant limina huius porte nunquam inde exibunt, ibi: {Lasciate ogni speranza, voi ch'entrate}. Ubi est advertendum quod poete multa cum fide catholica persenserunt, quia inferos esse crediderunt, sceleratos ibi posuerunt, eorumque penam eternam esse predicaverunt. Non enim solummodo hec ponit iste, sed etiam omnes alii summi poete gentilium, a quibus ipsa porta Inferni greco vocabulo trenaris appellatur, quod latine sonat *lamentatio*. Unde Virgilius VI Eneydorum ait: *Trenareas etiam fauces, alta hostia Ditis, / et caligantem nigra caligine lucam / ingressus, maneque adiit*. Et Statius, primo Theybaidos: *Trenaree limen petit irremeabile porte*. Ovidius etiam, ubi loquitur de descensu Orphei ad inferos, sic ait in Xo libro Metamorphoseos: Ad Stigia Trenarea ausus est descendere porta. Quod autem isti antiqui poete greco vocabulo trenarem posuerunt, hoc iste novus latina lingua posuit lamentationem, dum ait: {Per me si va ne la città dolente}. Nam ex doloribus lamentationes insurgunt. Et nota quod lamentationes Ieremie in greco treni vocantur. Et sunt treni quedam carmina lamentabilia que primo aput hebreos composuit Ieremias; apud grecos autem Symonides, poeta lyricus, ut scribit beatus Ysidorus, libro primo Ethimologiarum. Dicens igitur autor: {Per me si va ne la città dolente}, trenareas insinuat, idest lamentationes eternas. 

Istud notabile est morale, et potest cuilibet arduo et difficili negotio adaptari. Quandocunque enim homo habet aliquod arduum vel difficile incipere vel facere, tunc debet omnem suspitionem et cordis timiditatem a se penitus removere. 

Hic Dantes, duce Virgilio, ingreditur portam.

Iste fuit Celestinus papa, qui de heremo fuit abstractus, et in Summum Pontificem ordinatus post mortem Nicholai quarti. Sed propter ignaviam cordis, quia nesciebat navem Ecclesie in fluctibus gubernare, ad petitionem et instantiam cardinalium, ac etiam Karoli secundi, in Neapoli se ipsum deposuit, et papatui renuntiavit. Unde dicit autor: {ke fece per viltate il gran rifiuto}. Sed re vera, non cordis ignavia ductus, sed humilitate deiectus, dum multorum utilitati intendere non valebat, suam animam humilitate studuit conservare. Unde post mortem per papam Clementem fuit canonizatus et sanctorum numero aggregatus, ac sanctus Petrus Confessor appellatus. Sed quia Dantes istam Comediam tempore Bonifatii composuit, ante scilicet quam ipse sanctus Petrus canonizatus fuisset, ideo ipsum hic posuit, habens respectum solummodo ad suam ignaviam et miseriam cordis, qua fuit taliter obumbratus, quod in romana sede sedere nescivit.

{Questi sciagurati, che mai non fur vivi.} Vere omnes homines qui de hac vita sine fama decedunt miseri et mortui merito appellantur. Unde infra, cantu XXIIIIo, ait autor:

{Omai convien che tu così ti spoltre,
disse 'l maestro; ke segendo in piuma,
in fama non si vien, né sotto coltre;
sanza la qual chi sua vita consuma,
cotal vestigio in terra di sé lascia
qual fummo in aere et in aqua la schiuma}.

Omnes enim sapientes ita se in hac vita exercitare conantur, ut per gloriosa facta que fecerunt in vita, post mortem in mentibus hominum semper vivant. Et ad hoc bene Salustius in Catellinario nos inducit, dicens: Omnes homines qui sese student prestare ceteris animalibus summa ope niti decet, ne vitam silentio transeant veluti pecora, que natura prona atque ventri obedientia finxit. Sed nostra vis in animo et corpore sita animi imperio, corporis servitio magis utimur; alterum nobis cum diis, alterum cum beluis commune est; quo michi rectius esse videtur ingenio quam viribus gloriam querere, et quoniam vita ipsa qua fruimur brevis est, memoriam nostri quam maxime longam decet efficere; nam divitiarum et forme gloria fluxa atque fragilis est, virtus vero clara eternaque habetur. Huc usque Salustius. Quid enim sapientes facere debent, cum stulti semper famam petant et appetant operibus sceleratis, narrat beatus Ieronimus Contra Helvidium; narrat et Maximus Valerius, libro octavo, capitulo de cupiditate glorie: Quod quidam ignotus, accensus glorie cupiditate, sacrilega ephesiane templum Diane succendit. Et nullo prodente prorupit in medium, clamans se incendium subiecisse. Sciscitantibus vero Ephesi principibus quam ob causam tam sacrilegum opus facere voluisset, respondit: *Ut opere pulcherrimo consumpto, nomen eius per totum terrarum orbem diffunderetur*. Tunc decreto principes mandaverunt ut nomen tam teterrimi hominis, licet facti memoria remaneret, perpetuo damnaretur.

Ista vilia animalia, musce scilicet atque vespe, que ad istorum miserorum cruciatum perpetuum deputantur, tenent similitudinem et figuram vilissimarum cogitationum ac etiam operationum, quas cogitant et operantur in hoc mundo isti tales miseri et vecordes.

Autor in isto notabili tria ponit. Et primo ponit quod miseri et vecordes nunquam sunt vivi, licet comedant atque bibant. Nam vera vita, qua anima vere vivit, est in virtutibus occupari; de qua occupatione ait Tullius in libro Tusculanorum: Nichil dulcius otio licterato. Secundo ponit quod isti tales, qui se in bono occupare non volunt, sunt omni bono et omni gratia denudati. Ideo ait in textu: {erano ignudi}. Tertio, respondet uni tacite questioni: Posset enim aliquis querere et dicere: Nunquid isti miseri et vecordes, qui nunquam per bonam operationem vivunt, malum aliquod macinantur? Respondit quod quotidie molestantur et stimulantur a vilibus et inutilibus cogitationibus, que per muscas et vespes typice designantur. 

{Ne le tenebre eterne.} Nota quod invenimus in Sacra Scriptura duas tenebras, scilicet interiores et exteriores. Tenebre interiores sunt peccata et errores hominum; de quibus in Evangelio Iohannis primo: Et tenebre eam non comprehenderunt; idest peccatores divinam lucem non ceperunt. Et Genesis primo: Tenebre erant super faciem abyssi; idest errores super cor hominis. Tenebre vero exteriores sunt pene infernales; de quibus Dominus in Evangelio: Ligatis manibus et pedibus mittite eum in tenebras exteriores. Et iste tenebre, quia sunt infernales, ideo sunt eterne.

Hic notatur summa felicitas beatorum, que consistit in hoc quod quecumque anima vult, breviter potest. Sed nota quod non vult nisi ea que divine consonant voluntati. Et ista est causa quare anima in celo potest omne quod vult. 

{Quinci fur quete le lanose gote.} Idest, propter verba que dixerat Virgilius Caroni, quietata fuit ipsius Caronis turbatio, que quidem turbatio apparebat in vultu.  

Postquam in superiori cantu autor Acherontis fluvium transvadavit, et postquam posuit quomodo percussus fuit a quadam luce, ex qua percussione cecidit sicut solet cadere somnolentus, nunc in isto ponit quomodo unum grave tonitruum excussit eum a somno. Et sic, duce Virgilio, abyssi vallem ingreditur; quam quidem vallem in novem circulos poetando distinguit. Istud idem sentit Statius secundo Thebaidos. Stix, inquit, in novem circunflua campos. Et vocat hic Statius infernum Stigem, quia ponitur pars pro toto. Virgilius etiam: Novies, inquit, Stix interfusa coercet. Ponit autem in isto circulo Limbum puerorum et habitationem tam virorum quam mulierum, qui virtutibus moralibus inherentes et in eis se totaliter exercentes, sine fide unius Dei de hac luce migrarunt. Pena quorum, secundum fidem catholicam, est solummodo carentia visionis divine; cui carentie alta suspiria adhibet autor iste. Vocatur autem iste circulus a poetis Elisium, a nobis autem christianis vocatur Limbus, quem locum Sacra Scriptura vocat *sinum Abrahe*. Est autem Elysium, secundum poetas, quidam locus semotus a penis, ubi quiescunt anime piorum, et dicitur Elysium ab e quod est extra et lision quod est miseria, inde Elysium, *locus extra miseriam positus*. Dum vero sic ab uno gravi tonitruo esset excitatus a somno surrexit, et dum attente respiceret, invenit se super ripam unius vallis que erat ita obscura, profunda, et nebulosa, quod licet oculum infigeret in profundum, nichil breviter discernebat. Tunc Virgilius dulcibus verbis et exhortationibus ipsum ad descendendum induxit. Dum autem sic ambo per istum primum circulum ambularent, invenit autor turbas grandes puerorum virorum et mulierum. Tunc Virgilius ait ad Dantem: Tu non requiris a me que anime sunt iste quas tu vides. Volo enim quod scias quod iste anime non peccarunt, et si bene fecerunt, non sufficit, quia non habuerunt baptismum; qui quidem baptismus est pars illius fidei quam tu credis. Et si fuerunt antequam Christus veniret in carnem, non adoraverunt debito modo Deum. Ubi est advertendum quod antiqui iusti de populo paganorum credebant unum Deum esse, tamen distinctionem personarum ignoraverunt, et ideo non debite adoraverunt. Audiens autem Dantes quod ille locus ubi modo erant esset Limbus, et considerans atque ymaginans quod tempore quo Christus resurrexit a mortuis ille locus a Christo fuerat spoliatus, interrogavit ducem suum dicens: Dic michi, magister, dic domine mi: Exivit hinc aliquis homo unquam? Et ille: Ego eram novus in hoc statu, quando vidi huc venire unum potentem, cum signo victorie coronatum; qui quidem extraxit hinc umbram, idest animam, primi hominis et aliorum multorum qui continentur in textu. Et dum sic videndo et loquendo ambularent per illam silvam spirituum antiquorum, vidit autor non multum a longe unum ignem, qui tenebrarum emisperium vinciebat, idest ligabat. In quo loco vidit honorabiles gentes valde; de quibus honorabilibus gentibus quatuor umbras vidit obviam sibi venire. Que quidem umbre, postquam cum Virgilio locute sunt in secreto, ipsum autorem honorabiliter salutarunt; et sic ipsum in quoddam castrum septem muris et uno fluvio circumdatum introduxerunt. In quo castro invenit antiquissimos spiritus philosophorum, medicorum, poetarum, et virorum iustorum, qui in hoc mundo, licet iuste vixerint, tamen, quia non debite Deum adoraverunt, ad inferos descenderunt. Quibus visis et cognitis de isto castro luminoso, quod continetur in primo circulo, in secundum descendit.

{La sexta compagnia in due si scema:
per altra via mi mena il savio duca,
fuor de la queta, nell'aura che trema.
Et vegno in parte ove non è chi luca.}

{Che sanza speme vivemo in disio;} hoc est, sine spe de istis tenebris evadendi vivimus in desiderio, quia licet nunquam habeamus spem hinc exeundi, nichilominus tamen hoc naturaliter affectamus. Dico naturaliter quia sicut sunt due leges, una naturalis altera divina, ita sunt due spes que oriuntur ab ipsis. Lex enim nature non vult ut non peccans condemnetur; lex autem divina non vult ut qui non credit in Christum salvetur. Contra spem, igitur, que a lege divina procedit, sperant isti in spem que oritur a natura.

{Di Moise legista et ubidente.} Moyses mitissimus hominum in Egypto est natus et a filia Pharaonis in filium adoptatus. Huic enim, dum oves pasceret in deserto, apparuit Deus in rubo. Qui dum esset annorum octaginta, ex precepto Dei stetit coram Pharaone decem, plagis Egyptum percussit, Mare Rubrum divisit, in montem Synai legem a Deo accepit, XL annis in heremo populum manna paravit. Et sic CXXo anno vitam finiens, divinis manibus est sepultus.

{Et con Rachele, per cui tanto fé.} Rachel, filia Laban et pulcherrima mulierum, fuit una ex uxoribus ipsius Iacob, quam tantum dilexit Iacob quod, amore ipsius, XIIII annis pavit pecora soceri sui, sustinens frigus et gelu. Ideo dicitur in textu: {per cui tanto fé}, ipse scilicet Iacob.

{Et altri molti.} Hoc est omnes superius nominatos extraxit Christo de Limbo quando spoliavit infernum, et multos alios, idest omnes iustos utriusque sexus qui ante adventum Christi ad inferos descenderunt. 

Hoc est, volo quod scias quod antequam isti educti fuissent de Limbo, humani spiritus salvati non erant. Hoc dicit ad angelorum differentiam, qui quidem semper salvi fuerunt postquam fuerunt in gratia confirmati. Confirmati vero fuerunt in gratia statim quod de celo mali angeli ceciderunt. Spiritus autem humani, ante Christi adventum, quia ianua celi omnibus erat clausa, omnes ad inferos descendebant, mali in profundum Inferni et boni in Limbum; qui quidem Limbus in isto primo superiori circulo continetur. Christus autem per suam passionem et ianuam celi aperuit, et sanctos patres de Limbo extraxit, et eos in celestem patriam introduxit. 

{Non lasciavam l'andar perch'e' dicessi.} Hoc est, non dimittebamus iter nostrum propter ea que Virgilius loquebatur, sed simul et loquebamur et silvam spissam illorum spirituum transibamus. 

{Non era lung'ancor la nostra via / di qua dal sonno.} Hoc est, non multum per istum circulum descenderam postquam fueram a somno per tonitruum excitatus, quando vidi a longe unum ignem, quem quidem ignem tenebrarum emisperium vinciebat, idest ligabat. Est autem emisperium illa pars celi quam videmus supra nos. Et nota quod emisperium est duplex, scilicet superius et inferius; pars enim celi que supra nos est dicitur superius emisperium; pars autem illa celi que sub terra est dicitur emisperium inferius, quam quidem videre non possumus quamdiu sub terra latet, ut dicit Ysidorus tertio libro Ethymologiarum. Simili modo ponit hic autor quod supra illum ignem qui est in isto primo circulo est unum emisperium tenebrarum, quod quidem emisperium ligat et circumdat illum ignem; et similiter est aliud emisperium tenebrarum inferius positum.

{Intanto voce fu per me udita.} Idest, interim quod loquebamur, audivi quandam vocem loquentem et dicentem: Honorate altissimum poetam, nam ecce sua umbra, idest anima, que a nobis recesserat, ad nos redit. 

Et statim, finita voce, dicit autor se vidisse quatuor magnas umbras, idest animas, venire eis obviam, quod autem dicit: {sembianza aveano né trista né lieta}. Hoc est, quod in Limbo anima neque bonum patitur neque malum, sed solum carentiam visionis divine. Sed, re vera, ista carentia, licet non sit pena in parvulis, est pena maxima in adultis. Et exemplum habemus de duobus hominibus, quorum unus nunquam fuit dives, alter de summis divitiis descendit in paupertatem. Primo, paupertas ipsa non est pena; sed secundo, est pena et summa miseria. Et hoc est quod Boetius allegat tertio libro De Consolatione, dicens: *Hoc est quod recolentem vehementius quoquit; nam in omni adversitate fortune infelicissimum genus infortunii est fuisse felicem*. Et ideo carentia tanti boni, de quo aliquam notitiam antiqui philosophi habuerunt in mundo, est eis pena maxima iudicanda, hoc dico si in Limbo sunt. Sed nostra fides non tenet quod ibi sint nisi parvuli innocentes. Iste autem poeta in hac parte, et in quibusdam aliis, loquitur non theologice sed poetice. Et ideo per Infernum non Beatrix, que typum tenet teologie, sed Virgilius eum ducit, qui tenet figuram rationis humane. Sed si vere et lucide autoris verba pensamus, istum primum circulum bipartitur. In prima namque parte ponit Limbum, ubi collocat parvulos innocentes, quem locum dicit expoliatum a Christo, tempore scilicet sue victorie, quando resurrexit a mortuis. In secunda vero parte, hoc est in loco magis infimo, quia in suo descensu semper tendit ad centrum, ponit quandam partem luminosam in qua ordinat quoddam castrum, septem muris et una aqua munitum, ubi collocat antiquos iustos et sapientes de populo paganorum, qui tres virtutes theologicas ignorantes, in quatuor virtutibus cardinalibus sive moralibus studuerunt. 

In ista comparatione demonstrat autor quante excellentie fuit Virgilius in hac vita, inquantum comparat eum aquile volanti, dicens quod quemadmodum aquila volat super omnes aves, ita Virgilius volavit, idest locutus est, super omnes poetas.

{Venimo a piè d'un nobile castello,} etc. Per istud castrum, septem muris et uno fluvio sic vallatum, in quo stant antiqui principes, virtuosi philosophi et poete et multi alii, accipere possumus gloriosas virtutes, quibus ipsi in mundo fulserunt; que quidem virtutes armant hominem contra vitia et errores. Unde per castrum accipe virtutes; per VII muros VII scientias liberales; per fluvium vero solidum divitias intellige conculcatas: quia nisi divitias, que sunt labiles et hominem labilem faciunt, homo conculcaverit, ad virtutes et scientias pervenire non poterit. Unde beatus Ieronimus in epistola ad Paulinum refert quod Crates, philosophus thebanus, homo quondam ditissimus, cum ad phylosofandum Athenas pergeret, magnum auri pondus in mari proiecit; nec putavit se posse et virtutes simul et divitias possidere. Refert Valerius, libro VIII, capitulo de studio et industria, quod cum Anaxagoras rediret a studio et suas possessiones desertas vidisset, ait: Non essem ego salvus nisi iste perissent. Et subdit Valerius: Nam si prediorum potius quam ingenii culture vacasset, dominus rei familiaris intra penates suos mansisset, non tantus Anaxagoras ad eos redisset. 

In isto notabili ponit autor tria que reddunt homines, et maxime principes et barones, maiestate mirabili reverendos. Primum est tarditas et gravitas oculorum, nam principes et barones debent in oculis tarditatem et gravitatem habere. Secundum est autoritas et maiestas in nutibus atque signis. Debent enim principes habere gestus et motus corporis ponderosos. Tertium est raritas et suavitas in loquendo. Non enim decet magnos viros nisi raro loqui, quia eorum verba melius ab auditoribus retinentur. Hec autem in Scipione fuisse, dum loquebatur ad populum, in libro De Amicitia Tullius asseverat. Quanta, inquit, o dii immortales, fuit illi gravitas, quanta in oratione maiestas.

{Tra' quai conobi Hectore.} Hector fuit primogenitus filius Priami regis Troyanorum, qui fuit in armis fortissimus et in moribus gloriosus, et fuit intantum pulcher et gratiosus quod ab omnibus qui eum videbant mirabiliter amabatur. Nam, ut scribit Homerus, non filius hominum sed deorum in ipsa sua pueritia credebatur.

{Et Enea.} Eneas fuit filius Anchisis, de stirpe regia Troyanorum, qui ad Ytaliam veniens post destructionem Troye, Laviniam filiam regis Latini in uxorem accepit; Lavinium in honorem uxoris condidit; duos filios, Iulum Ascanium et Silvium Postumum, dereliquit. Ascanius Albam condidit, ex qua civitate alma urbs originem duxit. 

{Cesare armato,} etc. Cesar Iulius, secundum Virgilium et Ovidium, a Iulo Enee filio originem traxit et nomen. Hic primus Romanorum imperatorum mundi monarchiam gubernavit. Quante autem virtutis et nobilitatis atque magnificentie fuerit, Salustius in Catellinario faciens mentionem de ipso Iulio et Catone sic ait: Hiis duobus genus etas et eloquentia prope equalia fuere, magnitudo animi par, item gloria, sed alia alii. Cesar beneficiis ac munificentia magnus habebatur; integritate vite, Cato. Cesar mansuetudine et misericordia clarus factus est; Catoni severitas dignitatem addiderat. Cesar dando, sublevando, ignoscendo; Cato nichil largiendo gloriam adeptus est. In Cesare profugium miseris erat; in Catone malis pernities. Cesaris facilitas, Catonis constantia laudabatur. Postremo, Cesar in animo induxerat laborare et vigilare negotiis amicorum intentus, sua negligere. Nichil denegare quod dono dignum esset; sibi magnum imperium exercitum bellum novum exoptabat ubi sua virtus enitescere posset. At Catoni studium modestie, decoris, et maxime severitatis erat. Non divitiis cum divite, nec factione cum factioso, sed cum strenuo virtute, cum modesto pudore, cum innocente abstinentia certabat. Et malebat esse quam videri bonus. Ita quo minus petebat gloriam, eo magis illam assequebatur. Hucusque Salustius de laudibus Cesaris et Catonis. Tante enim nobilis virtutis extitit iste Cesar quod etiam in hora mortis, in qua solet homo omnia oblivisci dum vita privaretur, virtutibus privari non potuit, sicut demonstrat Valerius libro quarto, capitulo de verecundia, in hec verba: Quam precipuam in Gaio Cesare verecundiam quoque fuisse et sepe numero apparuit et ultimus eius dies significavit. Cum pluribus enim parricidariis violatus mucronibus, inter illud ipsum tempus, quo divinus spiritus mortali discernebatur a corpore, ne tribus quidem et viginti vulneribus quin verecundie obsequeretur absterreri potuit, siquidem utranque manum toga dimisit, ut inferior pars corporis tecta conlaberetur. In hunc modum non homines expirant, sed dii immortales sedes suas repetunt. Hucusque Valerius. Obiit autem Cesar anno etatis sue LVI, cum per triennium et menses VII tenuisset principatum. Fuerat quidem Rome imperatum a Romulo sub regibus septem, annis CCLX. Post sub consulibus imperatum est Rome annis CCCCLXIIII, et sic ab urbe condita usque ad mortem Cesaris fluxerunt anni DCCXXIIIIor. Mortuo Cesare, corpus eius in foro ubi fiebant consilia combustum est. Statuit autem populus romanus in foro solidam columnam lapidis numidici, idest marmoris de Numidia, super quam tumulatus est, que et Iulia dicta est. Magister autem in historiis scolasticis ponit tria mirabilia signa que in morte eius apparuerunt. Centesimo enim die ante mortem eius fulmen cecidit iuxta statuam eius in foro, et de nomine eius superscripto C licteram capitalem abrupit. Nocte precedenti diem obitus, fenestre thalami eius cum tanto strepitu sunt aperte, ut exiliens de lecto ruituram domum extimaret. Eadem die cum iret in capitolium date sunt ei lictere, in quibus continebatur quod a suis carioribus consiliariis debebat occidi, que lictere dum referretur occisus, in manu eius nondum aperte invente sunt. Die sequenti apparuerunt tres soles in oriente, qui paulatim in unum corpus solare redacti sunt, significantes quod dominium Lucii Antonii et Marchi Antonii et Octaviani Augusti in unam monarchiam rediret; vel potius quia notitia trini Dei et unius toti orbi futura imminebat. Hucusque magister in ystoriis scolasticis.

{Armato.} Armatum ideo dicit se Cesarem invenisse, quia nullus unquam homo romanus ita fuit fortis aut ita fortunatus in bello. Nam quinquageties sic vexillis explicitis dimicavit in campo; cuius opera bellicosa autor breviter comprehendit infra, tertia cantica, cantu qui incipitur: {Poscia che Costantin l'aquila volse}. 

{Da l'altra parte vidi 'l re Latino.} Latinus fuit rex Ytalie, a quo Ytalici Latini dicti sunt. Ante quem regnaverunt in ipsa Ytalia Ianus, Saturnus, Picus et Faunus; post quos regnavit iste Latinus. Post Latinum vero regnavit Eneas, post Eneam regnaverunt reges Albanenses, quorum nomina superius sunt expressa. Post Albanenses autem regnaverunt Romani. 

{Ke con Lavinia sua fillia sedea.} Lavinia fuit filia regis Latini et uxor Enee; in honorem istius Lavinie Eneas condidit civitatem et a suo nomine Lavinium appellavit. 

{Vidi quel Bruto che cacciò Tarquino.} Quia duo fuerunt Bruti famosissimi in Roma, unus summe bonus, alter summe bonus et malus, ideo autor, volens de primo facere mentionem, ait: Vidi illum Brutum qui expulit Tarquinium. Iste Brutus primo vocatus est Iunius, in cuius honorem mensem qui sequitur madium Romani iunium vocaverunt. Brutus autem ideo dictus est quia, ut tyrannidem superbi Tarquini avunculi sui evaderet, qui omnes potentes Romanos occiderat, se brutum foris moribus ostendebat, cum esset interius omnium virtutum genere decoratus. Quod maxime patet per illud quod refert de illo Titus Livius Ab Urbe Condita, libro I, et Valerius, libro VII, capitulo de vafre factis aut dictis, sic dicens: Quo in genere acuminis in primis Iunius Brutus referendus est? Nam cum a rege Tarquinio avunculo suo omnem nobilitatis indolem excerpi interque ceteros etiam fratrem suum, eo quod vegetioris ingenii erat, interfectum animadverteret, obtunsi se cordis esse simulavit, eaque fallacia maximas virtutes suas texit. Profectus etiam Delphos cum Tarquinii filiis quos is ad Apollinem Phytium muneribus et sacrificiis miserat honorandum, aurum Deo nomine doni clam cavato baculo inclusum tulit, quia timebat ne sibi celeste numen aperta liberalitate venerari tutum non esset. Peractis deinde mandatis patris Apollinem iuvenes consuluerunt quisnam ex ipsis Rome regnaturus videretur. At is penes cum summam urbis nostre potestatem futuram respondit, qui ante omnes matri osculum dedisset. Tum Brutus perinde atque casu prolapsus de industria se abiecit terramque, comunem omnium matrem existimans osculatus est. Quod tam vafre telluri impressum osculum urbi libertatem, Bruto primum in fastis locum tribuit.

Iste enim Brutus fuit primus consul Romanorum, qui tante iustitie fuit, quod duos suos filios, Titum scilicet et Tyberium, quia contra patriam coniuraverant, in oculis suis virgis cedi et securi feriri mandavit, sicut scribit Titus Livius, Ab Urbe Condita libro secundo. Et Valerius, libro quinto, capitulo de severitate parentum in liberos, per hec verba: Brutus, gloria par Romulo, quia ille urbem, hic libertatem romanam condidit, filios suos dominationem Tarquinii a se expulsam reducentes summum imperium obtinens, comprehensos proque tribunali virgis cesos et ad palum religatos, securi percuti iussit. Exuit severitas patrem ut consulem ageret, orbusque vivere quam publice vindicte deesse maluit. De istius consulatu et de punitione filiorum loquens, Virgilius VI libro Eneydorum inducit Anchisem patrem Enee veluti futuram laudem Bruti pronuntiantem his versibus:

*Consulis imperium primus hic sevasque secures
Accipiet, natosque pater nova bella moventes,
Ad penam pulcra pro libertate vocabit.
Infelix! utrunque ferent ea facta minores:
Vincet amor patrie laudumque immensa cupido.*

Tarquinius, cognominato Superbus, fuit septimus et ultimus rex Romanorum; nam primus fuit Romulus, secundus Numa Pompilius, tertius Tullius Hostilius, quartus Ancus Martius, quintus Tarquinus Priscus, sextus Servius Tullius, septimus vero Tarquinius Superbus. Hunc Tarquinium propter violationem Lucretie, Brutus cum tota sua progenie de Roma fugavit. Iste Tarquinius primus genera tormentorum excogitavit, primusque fuit qui exilia adinvenit, et ipse prior ex regibus exilium meruit, ut scribit Titus Livius Ab Urbe Condita, libro primo. 

{Lucretia.} Dux romane pudicitie Lucretia, ut scribit Valerius libro VI, capitulo de pudicitia, virilem animum habuit, sed maligno errore fortune muliebre corpus sortita est. Tam siquidem virilem animum habuit, quod postquam fuit a filio Tarquinii corrupta, sicut dicit beatus Ieronimus libro primo contra Iovinianum, nolens vivere violata, maculam corporis proprio cruore delevit. Hanc ystoriam plene tractat Titus Livius Ab Urbe Condita, libro primo, sic dicens: Dum Tarquinius Ardeam civitatem Rutilorum obsideret, regii iuvenes interdum otio, conviviis, et commessationibus se occupabant, forte potantibus his aput Sextum Tarquinium filium Tarquinii Superbi, ubi et Collatinus, Lucretie coniunx, cenabat, Tarquini egregii filius incidit de uxoribus mentio, suam quisque laudare miris modis cepit. Inde certamine accenso, Collatinus negat verbis opus esse, paucis his quidem horis posse sciri quantum ceteris prestet Lucretia sua. Quin, si vigor iuvente est, conscendamus equos uxores visuri tendamus, et quod inopinato viri adventu occurrerit oculis videamus. Incaluerant vino omnes, citatis equis evolant Romam. Quo cum intendentibus tenebris pervenissent, pergunt inde Collatinam, ubi Lucretiam non quanquam ut regie nurus quas in convivio luxuque cum equalibus viderant tempus terentes, sed deditam, lane inter lugubrantes ancillas in medio edium sedentem inveniunt. Muliebris certaminis laus penes Lucretiam fuit. Maritus invitat comiter regios iuvenes, ipsum Sextum Tarquinum mala libido per vim strupende Lucretie capit. Tum forma, tum spectata castitas incitat. Et quidem cum a nocturno iuvenili ludo in castra redeunt, paucis interiectis diebus, Sextus Tarquinus, inscio Collatino, cum comite uno Collatinam venit. Ubi exceptus benigne, cum post cenam in hospitale cubiculum ductus esset, amore ardens, postquam satis tuta omnia, sopitique omnes videbantur, stricto gladio ad dormientem Lucretiam ivit, sinistraque manu mulieris pectore oppresso: Tace, Lucretia, inquit, Sextus Tarquinus sum; ferrum in manu est; moriere si emiseris vocem. Cum pavida e somno mulier surrexisset et nullam opem preter mortem imminentem videret, mortem potius quam vitam impudicam elegit. Tum Tarquinus fateri, amorem orare, miscere precibus minas cepit. At ubi muliebrem animum obstinatum vidit et ne mortis quidem metu inclinari, addit ad metum dedecus, cum mortua iugulatum servum positurus ait, ut in sordido adulterio necata dicatur. Quo terrore cum vicisset obstinatam pudicitiam, victrix libido, profectus inde Tarquinus ferox expugnato muliebri decore recessit. Lucretia mesta tanto malo nuntium Romam ad patrem, eundemque Ardeam ad virum mittit, ut cum singulis fidelibus amicis veniant, scientes ipsam rem atrocem incidisse, unde omnes oportere ita mature venire. Brutus cum Valerio, Collatinus cum Lucretio venerunt. Lucretiam mestam sedentem in cubiculo invenerunt, adventu suorum lacrime oborte. Querentique viro: Salva es, Lucretia? Minime, inquit. Quid enim salvi est mulieri, amissa pudicitia? Vestigia viri alieni, Collatine, in lecto tuo sunt. Ceterum corpus est tantummodo violatum, animus insons, mors testis erit; sed date dextras fidemque non impune adultero fore. Quod cum illi dextras fidemque dedissent ait Lucretia: Sextus Tarquinus qui hostis pro hospite hac transacta nocte vi armatus michi sibique, si vos viri estis, pestiferum hinc abstulit gaudium. Dant ordini omnes fidem. Consolantur egram animadvertendo noxam mentem peccare, non corpus. Tunc Lucretia: Vos, inquit, videritis quid illi debeatur. Ego vero, si peccato me absolvo, supplicio non libero. Nec ulla deinde impudica exemplo Lucretie vivet. Cultrum statim quem sub veste absconsum habebat in corde defixit, prolapsaque in vulnus moribunda cecidit. Conclamat vir paterque Brutus. Illis luctu occupatis, cultrum ex vulnere Lucretie extractum, manantem cruore Brutus tenens: Per hunc inquit castissimum sanguinem iuro, vosque dii testes facio, me Tarquinium superbum cum scelerata coniuge et omni liberorum stirpe, ferro, igne, et quacumque vi potero, destructurum. Cultrum deinde Collatino tradit. Inde Lucretio atque Valerio stupentibus miraculo rei, iurant omnes totique a luctu versi in iram, Brutum ad expugnandum regem sequuntur ducem. Elatum de domo corpus Lucretie, in forum deferunt. Omnes concurrunt atque arma capiunt, Romam tendunt, et Brutus contra regem Romanos movet. Clauduntur porte regi, et ei et filiis perpetuum exilium indicitur. Brutus et Collatinus consules procreantur. Sextus Tarquinus Gabios fugiens a Gabinis occiditur. Tarquinius vero Superbus, pulsus a regno, cum filiis in Etruscos ivit, cum regnasset XLV annis. Fluxerant autem a condita urbe usque ad liberatam anni CCXLIIII. Hucusque Titus Livius.

Iulia fuit filia Iulii Cesaris et uxor Magni Pompei. De qua Valerius, libro quarto, capitulo de amore coniugali, sic ait: Iulia, Cesaris filia, cum Pompei Magni coniugis sui vestem cruore respersam e campo domum relatam vidisset, territa metu ne qua ei vis esset allata, exanimis concidit partumque, quem in utero conceptum habebat subita animi consternatione et gravi dolore corporis eicere coacta est, magno quidem cum totius orbis detrimento terrarum, cuius tranquillitas tot civilium bellorum truculentissimo furore perturbata non esset, si Cesaris et Pompei concordia comunis sanguinis vinculo constricta mansisset. Et Lucanus in primo:

*Nam pignora iuncti
Sanguinis et diro ferales omine tedas
Abstulit ad manes Parcarum Iulia seva
Intercepta manu. Quod si tibi fata dedissent
Maiores in luce moras, tu sola furentem
Inde virum poteras atque hinc retinere parentem,
Armatasque manus excusso iungere ferro,
Ut generos soceris medie iunxere Sabine.
Morte tua discussa fides, bellumque movere
Permissum est ducibus – Cesari scilicet et Pompeo. –*

Tantum namque ista Iulia Pompeum amavit, quod istum amorem ad inferos secum tulit. Unde sibi in visione apparens, ait, ut scribit Lucanus in tertio:

*Me non Lethee, coniunx, oblivia ripe
Immemorem fecere tui.*

{Martia.} Ista Martia fuit uxor posterioris Catonis, que ex Catone tres filios generavit. Quam Cato cum ad senectutem venisset, quia in tali etate luxurie vacare nolebat, ipsam Ortensio viro sanctissimo tradidit in uxorem, ut ex ipsa filios urbi et orbi utiles procrearet. Ipsa vero, post mortem Ortensii, rediit ad Catonem, petens ab ipso ut ipsam reciperet, ad hoc solum ut ipsa mortua posset scribi in suo sepulcro: Hic iacet Martia sancti marita Catonis. Unde Lucanus in secundo ponit quod Martia venit ad Catonem miseranda concita vultu.

*Effusas laniata comas contusaque pectus
Verberibus crebris cineresque ingesta sepulcri,
Non aliter placitura viro, sic mesta profatur:
Dum sanguis inerat, dum vis materna, peregi
Iussa, Cato, et geminos excepi feta maritos;
Visceribus lapsis partuque exhausta revertor
Iam nulli tradenda viro. Da federa prisci
Illibata thori, da tantum nomen inane
Connubii; liceat tumulo scripsisse: Catonis
Martia; ne dubium longo queratur in evo,
Mutarim primas expulsa, an tradita, tedas.*

Quasi dicat: Recipe me ne queratur in posterum, sicut de dubiis queri solet, utrum ego mutaverim primas tedas expulsa a te pro mea culpa, an tua tradita voluntate. Quia si me recipies, et in meo sepulcro scriptum fuerit id quod dixi, videbor tibi placuisse Catoni.

{Et Corniglia.} Due fuerunt Cornelie famosissime in urbe: Prima fuit filia superioris Affricani et uxor Gracchi, que dicta est mater Gracchorum. Alia fuit filia alterius Scipionis et uxor Gnei Pompei. Prima miris laudibus extollitur quod nulla vanitas umquam in ea visa fuit. Nam universas quas mulieres solent appetere vanitates, ista mirabilis femina respuebat. De qua Valerius, libro quarto, capitulo de paupertate sic ait: Maxima ornamenta esse matronis liberos. Apud Pomponium Rufum collectorem librorum sic invenimus. Corneliam Gracchorum matrem cum Campana matrona apud illam hospitata ornamenta sua ei pulcerrima illius seculi ostenderet, traxit ea sermonem dum e scola redirent liberi. Et hec, inquit, ornamenta sunt mea. Omnia nimirum habet qui nichil concupiscit, eo quidem certius quo cuncta possidet, quia dominium rerum collabi solet, bone mentis usurpatio nullum tristioris fortune recipit incursum.

Secunda vero Cornelia fuit filia alterius Scipionis, de qua Lucanus in VIIIo.

Femina tantorum titulis insignis avorum quam Pompeius, mortua Iulia, in uxorem accepit. Ista Cornelia primo fuit nupta Crasso, deinde Pompeio, et utrique attulit malum omen. Nam Crassus, infuso auro in os eius, mortuus est apud Carras. Pompeius vero, capite truncatus, mortuus est in Egypto. Et hoc est quod de ipsa Iulia dixit in visione Pompeio, ut scribit Lucanus in tertio:

*Coniuge me letos duxisti, o Magne, triumphos:
Fortuna est mutata thoris, semperque potentes
Detrahere in cladem fato damnata maritos
Et nupsit tepido pellex Cornelia busto.*

Tepido busto dicit, quasi nondum extincto rogo quo more antiquo corpora cremabantur; inde sepulcrum dicitur bustum, quasi ustum. Corneliam autem pellicem ideo vocat, quia ante decem menses post mortem Crassi nupsit Pompeio. Ipsa etiam Cornelia, postquam Pompeius fuit acie pharsalica devictus a Cesare, hoc testatur, ut ait in octavo Lucanus.

*Infelix coniunx et nulli leta marito.
Bis nocui mundo.*

{Et solo in parte vidi il Saladino.} Saladinus fuit soldanus Babilonie, et fuit, ut dicitur suo tempore, sapientior homo mundi.

Iste est Aristotiles, inter philosophos summus princeps; omnes enim mortales in scientiis naturalibus subtilitate ingenii et mentis acumine antecessit. Fuit autem Platonis auditor, et secte peripatetice adinventor. De quo beatus Augustinus octavo libro De Civitate Dei. Aristotiles, inquit, discipulus Platonis, vir excellentis ingenii, eloquii vero Platoni impar, sectam peripateticam condidit, plerosque discipulos preclara fama excellentes, vivo adhuc preceptore, in suam heresim congregavit. Huius autem tam summi philosophi tria precepta moralia collige que Valerius tradit. Primum preceptum est istud: Callisteno enim discipulo suo, quem ad Alexandrum misit, mandavit ut aut cum Alexandro raro loqueretur, aut cum loqui vellet, ea que Alexandro sciret iocunda vel beneplacita loqueretur; causam assignans quod apud regias aures vel silentio esset tutior, vel beneplacito sermone acceptior. Secundum preceptum est quod se laudare est vanum, vituperare vero stultum. Tertium vero preceptum est istud: Ut voluptates abeuntes consideremus quas considerando inutiles et vacuas esse cernemus. 

{Quivi vid'io et Socrate.} Socrates, magister Platonis, non solum sapiens, sed ipsa sapientia reputabatur in mundo. Nam, ut scribit Valerius, libro tertio, capitulo qui intitulatur *Qui humili loco nati, clari evaserunt*, ipse Socrates non solum hominum consensu, verum etiam Apollinis oraculo, sapientissimus iudicatus est. Iste primus ethicam ad corrigendos componendosque mores instituit, dividens eam in quatuor virtutibus anime, scilicet in prudentiam, iustitiam, fortitudinem, et temperantiam, ut ait beatus Ysidorus, secundo libro Ethimologiarum. Huius philosophi quatuor precepta moralia ponit Valerius libro VIIo, capitulo de sapienter factis aut dictis. Primum est istud quod recitat idem Valerius his verbis: Socrates humane sapientie quasi quoddam terrestre oraculum, nichil ultra petendum a diis immortalibus arbitrabatur quam ut bona tribuerent, quia hii demum scirent quid unicuique esset utile. Et subdit Valerius: Nos autem plerumque id votis expetere, quod non impetrasse melius foret. Etenim dempsissimis tenebris involuta mortalium mens inque leta sic patentem errorem cecas precationes tuas spargis! divitias appetis que multis exitio fuerunt. Honores concupiscis, qui quam plures pessundederunt. Regna tecum ipsa volvis, quorum exitus sepe numero miserabiles cernuntur. Splendidis coniugiis inicis manus; at hec ut aliquando illustrant, ita non nunquam domos evertunt. Desine igitur stulta futuris malorum tuorum causis quasi felicissimis rebus inhiare, et totam te celestium arbitrio permitte, quia qui tribuere bona ex facili solent etiam eligere aptissime possunt. Secundum: Idem Socrates expedita et compendiaria via eos ad gloriam pervenire dicebat qui id agerent ut quales videri vellent, tales etiam essent. Qua quidem predicatione aperte monebat ut homines ipsam potius virtutem haurirent quam umbram eius consectarentur. Tertium: Idem Socrates ab adulescentulo quodam consultus utrum uxorem duceret, an se omnium matrimonio abstineret, respondit quod si aliquid istarum duarum rerum quas petebat faceret, peniteret. Hinc te, inquit, solitudo, hinc orbitas; hinc generis intentus, hinc heres alienus excipiet. Illinc perpetua solicitudo querelarum contextus, dotis exprobatio affinium gravem supercilium, garrula socrus lingua, subsessor alieni matrimonii, incertus liberorum eventus. Quartum: Idem Socrates cum venisset ad mortem, fortique animo et constanti vultu potionem veneni e manu carnificis accepisset, admoto iam labris poculo, uxori Xantippe inter fletum et lamentationem vociferanti innocentem eum periturum, ait: Quid ergo? nocenti michi mori satius esse duxisti? Et subdit Valerius: O immensam sapientiam, que ne in ipso quidem vite excessu oblivisci sui potuit. Galienus etiam refert quod Socrates potionem venenatam accepit et diu de immortalitate anime disputans, potionem illam letus hausit. Causam autem quare Atheniensium scelerata dementia tantum philosophum interfecit, assignat beatus Augustinus in libro De Vera Religione, dicens quod quia Socrates hominibus prohibebat iurare per deos, et etiam quia deos adorare nolebat, dicens: *Ego adorarem potius canes, qui sunt opera nature, quam ydola, que sunt opera manuum hominum*, ab Anetio duce Atheniensium positus est in carcerem, et ut scribit Seneca, sumpta ibi cicuta, interiit. Hoc idem asserit Macer in libro De Viribus Herbarum, capitulo de cicuta, dicens: Publica pena reis hec esse solebat Athenis; hac sumpta, Socrates magnus fuit exanimatus. Vixit autem Socrates nonaginta novem annis, sicut scribit beatus Ieronimus in epistula ad Nepotianum, sic dicens: Socrates nonaginta novem annos in docendi scribendique dolore laboreque complevit. Et quia iste philosophus inter omnes antiquos philosophos sapientior habebatur, ideo quosdam flores dictorum suorum tibi, Lucane, disposui describendos, quos quidem utiles in vivendo reperies, si eos in memoria retinebis, et opere adimplebis.

*Age sic alienum ut tuum non obliviscaris negotium.
Amico ita prodesto ne tibi noceas.
Quod habes ita utere ut alieno non egeas.
In tuo quam in alieno labore sarcinam suscipe.
Pecunie querende et tuende modum habere oportet.
Velox consilium sequitur penitentia.
Duo maxime sunt contraria consilio, ira et festinatio.
Cum amicis breves orationes amicitiasque
longas habere oportet, quia inter veros carosque
amicos multa effundere non est opus, nam est
signum diffidentie; cum amanti solum sufficiat intimare.
Negat sibi ipsi qui quod difficile est petit.
Malum alienum tuum ne feceris gaudium.
Principium amicitie est bene loqui; exordium
vero inimicitiarum est male dicere.
Amicus raro acquiritur, cito amittitur.
Nulli imponas quod ipse pati non possis.
Hoc exhibe quod tibi optaveris exhiberi.
Presentem laudare minime decet.
Sepultus apud te sit sermo quem solus audieris.*

{Et Platone.} Plato, discipulus Socratis, magister vero Aristotilis, inter omnes philosophos magis cum catholica fide nostra concordat. Asserit enim beatus Augustinus libro VIIo Confessionum, se in libris platonicis invenisse non quidem hiis verbis, sed similibus: In principio erat verbum, et verbum erat apud Deum, et Deus erat verbum; et huiusmodi que ibi sequuntur. Hucusque Augustinus. Non est ergo mirum si de eo signa et prodigia magna legantur.

Refert enim Valerius, libro primo, capitulo de prodigiis, quod dum Plato dormiret in cunis, apes in ore eius mellificaverunt. Qua re audita, prodigiorum interpretes singularem eloquii suavitatem ore eius emanaturam esse dixerunt. Et subdit Valerius: At michi ille apes quidem non montem Hymettum timi flore redolentem, sed Musarum Elyconios colles omni genere doctrine virentis dearum instinctu depaste maximo ingenio dulcissima summe eloquentie instillasse videntur alimenta. In libris quoque Apulei quos de vita et moribus Platonis composuit legitur quod, cum Ariston, pater Platonis, ipsum Platonem deferret ad Socratem instruendum, nocte precedenti somnium viderat Socrates quod pullus eximii candoris et vocis canore in sinum suum de ara cupidinis advolabat, et de sinu suo postea volabat ad celum. Cum igitur vidisset puerum Platonem ad se a patre deferri, sui somnii interpretationem statim dixit esse completam.

De hoc summo philosopho tria moralia narrat Valerius. Primum, libro quarto, capitulo de moderatione. Audivit enim a quodam de se Xenocratem discipulum suum impie multa locutum; sine ulla cunctatione criminationem respuit. Instabat certo vultu iudex causam querens cur sibi fides non haberetur. Adiecit Plato non esse credibile ut quem tantopere amaret ab eo invicem non diligeretur. Postremo cum ad iusiurandum inimicitias asserentis malignitas confugisset, ne Plato de eius periurio disputaret, affirmavit nunquam Xenocratem illa dicturum fuisse, nisi ea dici expedire sibi iudicasset. Et subdit Valerius: Non in corpore mortali, sed in arce celesti certe armatum animum eius vite stationem putes peregisse, humanorum vitiorum incursus a se invicta pugna repellentem, cunctosque virtutis sue numeros altitudinis sue sinu clausos custodientem. Secundum, libro VII, capitulo de sapienter dictis aut factis: Iam, inquit, Platonis verbis astricta sed sensu prevalens sententia; qui tum demum beatum orbem terrarum futurum esse predixit cum aut sapientes regnare, aut reges sapere cepissent. Tertium, libro VIII, capitulo de studio et industria: Plato ingenii divini instructus abundantia, cum omnium iam mortalium sapientissimus haberetur, eo quidem usque, ut, si ipse Iupiter de celo descendisset, nec elegantiore nec beatiore facundia usurus videretur, Egyptum peragravit ibique a sacerdotibus eius gentis geometrie multiplices numeros celestium observatione numerorum percepit; eo scilicet tempore quo a studiosis iuvenibus certatim Athene Platone doctorem querentibus petebantur. 

{Diogene.} Diogenes, philosophus naturalis, nichil in mundo breviter possidebat. Dicit enim Seneca de eo: Potentior erat Dyogenes Alexandro omnia possidente. Plus enim erat quod Dyogenes nollet accipere quam quod posset tribuere Alexander. Et hoc est quod refert Valerius, libro quarto, capitulo de abstinentia et continentia, dicens quod Alexander, qui omnia vicit, Diogenis continentiam vincere non potuit. Ad quem cum in sole sedentem accessisset, hortareturque ut si qua vellet beneplacita indicare(t), ait: Rogo ut michi a sole non obstes. Dicitur de Dyogene quod pallio usus sit propter frigus, peram pro cellario, et clavam ob corpusculi fragilitatem habuerit. Beatus quoque Ieronimus de eius continentia sic scribit, libro primo contra Iovinianum: Dyogenis virtutem et continentiam mors quoque indicat. Nam cum ad Agonem olimpiacum, qui magna frequentia Grecie celebratur, iam senex pergeret, febre in itinere dicitur apprehensus. Volentibus autem eum amicis aut in iumentum aut in vehiculum tollere, non acquievit; sed transiens ad arboris umbra, locutus est eis dicens: Abite, queso, spectatum pergite. Hec me nox aut victorem probabit, aut victum. Si febrem vincero, veniam ad Agonem; si vero me vicerit, ad inferos properabo. Fulgentius autem dicit quod Diogenes cum dolore animi torqueretur, et videret homines ad amphiteatrum concurrentes aiebat: Qualis hominum stultitia currunt spectare feris homines repugnantes, et me pretereunt naturali dolore certantem.

{Anaxagora.} De isto Anaxagora tria mirabilia exempla in memoria retinenda narrat Valerius. Primum exemplum libro V, capitulo de parentibus qui obitum filiorum forti animo tulerunt. Ait sic Anaxagoras audita morte filii: Nichil michi, inquit, inexpectatum aut novum nuntias. Ego enim illum ex me natum sciebam esse mortalem. Et subdit Valerius: Has voces utilissimis preceptis imbuta virtus mittit. Quas si quis efficaciter auribus receperit, non ignorabit ita liberos esse procreandos ut meminerit his a rerum natura et accipiendi spiritus et reddendi eodemque momento temporis legem dari; atque ut mori neminem solere qui non vixerit, ita ne vivere aliquem quidem posse qui non sit moriturus. Secundum exemplum, libro VII, capitulo de sapienter dictis aut factis. Interroganti namque cuidam Anaxagoram quisnam esset beatus: Nemo, inquit, ex his quos tu felices extimas, sed eum in illo numero reperies qui a te ex miseriis constare creditur. Tertium exemplum libro VIIII, capitulo de studio et industria: Quali porro studio Anaxagoram flagrasse credimus? Qui cum e diutina peregrinatione patriam repetisset, possessionesque suas desertas vidisset, *Non essem, inquit, ego salvus nisi iste perissent*. Et subdit Valerius: O vocem perite sapientie compotem. Nam si prediorum potius quam ingenii culture vacasset, dominus rei familiaris intra penates mansisset, non tantus Anaxagoras ad eos redisset.

{Et Tale.} Tales Milesius fuit unus ex septem sapientibus Grecorum qui in omni sapientia ceteros philosophos excedebant. Hic primus apud Grecos philosophiam adinvenit. Hic enim ante alios celi causas atque vim rerum naturalium contemplata ratione suspexit; quam scientiam postmodum Plato in quatuor diffinitiones distribuit, in arismetricam, scilicet, geometriam, musicam et astronomiam, sicut scribit beatus Ysidorus, secundo libro Ethimologiarum. Huius philosophi habetur illa sancta sententia quam recitat Valerius libro VII, capitulo de sapienter dictis aut factis in hec verba: Interrogatus Tales an facta hominum deos fallerent, ait: Nec etiam cogitata. Inducens nos ut non solum manus, sed etiam mentes puras habere vellemus; cum secretis cogitationibus nostris celeste numen adesse credidissemus. Septem vero sapientes sunt isti: Tales Milesius, Pittagoras Miletes, Bias Piareus, Piander Corinthius, Pilon Periandrus, Solon Atheniensis, et Ligurgus. Quorum accipe septem versus in quibus summe sententie continentur.

*Que casta? De qua mentiri fama veretur. TALES
Que dos matrone pulcherrima? Vita pudica. PITTAGORAS
Quid stulti proprium? Nec posse et velle nocere. BIAS
Quid sapientis opus? Cum possit, nolle nocere. PIANDER
Quis dives? Qui nichil cupiat. Quis pauper? Avarus. PILON
Quenam summi boni est? Que mens sibi conscia veri. SOLON
Pernities hominum quam maxima? Solus altus homo. LIGURGUS*

{Empedocles.} Iste Empedocles fuit antiquissimus philosophus, cuius tres egregias sententias scribit Aristotiles in libro de vegetalibus, dicens: Tria sunt, ut ait Empedocles, in tota rerum varietate precipua: nobilis affluentie contemptus; future felicitatis appetitus; mentis illustratio. Quorum primo, nil honestius; secundo, nil facilius; tertio, nil ad amborum ademptionem efficacius. Dum fuisset a quodam interrogatus Empedocles cur viveret, respondit, ut ait Bernardus Silvestris: Vivo ut astra respiciam. Celum subtrahe, nichil ero.

{Eraclito.} Eraclitus fuit philosophus bene vivens, qui quotiens prodibat in publicum, considerans circa se multitudinem male viventium imo male pereuntium flebat. Sed e contra Tales Democritus deridebat.

{Et Zenone.} Zenon fuit philosophus ystoicus, cuius est illa famosa sententia: Sapientis est non posse turbari. Iste Zenon sibi ipsi manus iniecit ut post mortem felicissimus viveret, ut ait Lactantius. Beatus enim Augustinus dicit Zenonem et Chrisippum principes ystoicorum fuisse. Cuius Chrisippi, ut ait Seneca, est illa sententia: Sapiens nulla re eget; stulto nulla re opus est; nulla enim re scit uti, sed omnibus eget. De isto Zenone scribit Valerius, libro tertio, capitulo de patientia, quod cum ipse Zenon esset in contemplanda rerum natura maxime prudentie atque in exercitandis ad vigorem iuvenum animis prontissimus, preceptorum fidem sue virtutis exemplo mirabili publicavit. Patriam enim egressus, in qua frui secura poterat libertate, Agrigentum miserabili servitute Falaris obrutum petiit. Tanta fiducia ingenii ac morum suorum fretus, ut speraverit et tyranno et Falari vesane mentis feritatem a se deripi posse. Postquam deinde apud illum plus consuetudinem dominationis quam consilii salubritatem valere animadvertit, nobilissimos eius civitatis adolescentes cupiditate liberande patrie inflammavit. Cuius rei indicium cum ad tyrannum manasset, convocato in forum populo, torquere eum vario cruciatus genere cepit, subinde querens quosnam consilii participes haberet. At ille neque eorum quemquam nominavit et proximum quemque ac fidissimum tyranno suspectum reddidit, increpitansque Agrigentinis ignaviam ac timiditatem, effecit ut subito mentis impulsu concitati Phalarim lapidibus prosternerent. Senis ergo unius eculeo impositi non supplex vox nec miserabilis eiulatus, sed fortis cohortatio totius urbis animum fortunamque mutavit. Fuit et alius Zenon qui, ut scribit idem Valerius, libro et capitulo ut supra: Cum ab Archo tyranno de cuius nece consilium inierat torqueretur supplicii pariter atque indicandorum gratia sociorum doloris victor sed ultionis cupidus, esse dixit quod secreto audire eum valde expediret; laxatoque eculeo, postquam insidiis oportunum tempus animadvertit, aurem eius morsu corripuit, nec ante dimisit quam et ipse philosophus vita et ille tirannus parte corporis privaretur. 

Hic enim Diascorides librum quendam de rerum qualitatibus compilavit. Ideo autor dicit: {accoglitor del quale}.

{Et vidi Orpheo.} Orpheus, sicut scribit Ovidius, X libro Methamorphoseos, et Boetius, tertio De Consolatione, fuit quidam cytharista de Tracia. Est autem Tracia quedam provincia Grecie. In hac itaque provincia natus est Orpheus, qui a poetis fingitur fuisse Phebi filius et Caliope; et ideo vates appellatus est. Vates autem aliquando a vi mentis dicitur, ut ait Varro, et tunc vates tantum valet quantum sacerdos. Aliquando vates dicitur a vieo, -es, et tunc tantum valet quantum propheta. Aliquando dicitur a vieo, -es, quod est ligare, et tunc vates tantum valet quantum poeta. Dicitur itaque Orpheus vates a viendo, idest ligando, quia carmina sua metris et pedibus ligabat. De quo fabulose dicitur quod cantu vocis et sono cithare non solum homines, sed etiam animalia ad se trahebat, silvas evocabat, et flumina stare faciebat. Hic habuit uxorem Euridicem quam, cum Aristeus quidam pastor amaret, et cum ipsa iacere vellet, fugiens per prata, calcato serpente, interiit et ad inferos properavit. Quam volens reducere ab inferis, Orpheus modulationibus suis deos celestes placare voluit, sed nequivit. Unde ad infernum descendit, et tanta dulcedine infernales deos linivit, quod concessa est ei uxor, ista conditione, ut non verteret se retro. Cum vero prope exitum esset, amore allectus flexit oculos retro, sicque uxorem perdidit. Ideo ait Boetius: *Quis legem det amantibus, maior lex amor est sibi*. Quasi dicat: Amor est ita fortis quod nulla lege alia frangi potest. Allegorice vero, sicut exponit Fulgentius in mitologia, Orpheus vir sapiens et eloquens suavitate citare, idest eloquentie, homines brutales et silvestres reduxit ad normam et regulam rationis. Cetera require in Fulgentio. 

{Tullio.} Tullius fuit flos et decus romane eloquentie, qui de Arpino traxit originem, que fuit rethorum civitas prope Romam, de qua fuit etiam Maximus Valerius et Titus Livius, licet quidam dicant ipsum Titum fuisse de Padua. Sed, re vera, ut ait Tullius, non de Padua sed de Arpino fuit, de quo etiam fuit ipse Tullius. Unde in suo epythafio sic habetur:

*Hic iacet Arpinas, manibus tumulatus amici,
Qui fuit orator summus et eximius,
Quem nece crudeli mactavit civis et hostis.
Nil agis Antoni scripta deserta manent,
Vulnere perpetuo Ciceronem conficis, at te
Tullius eternis vulneribus lacerat.*

Item alii versus:

*Corpus in hoc tumulo magni Ciceronis humatum
Contegitur, claro qui fuit ingenio.
Quique malis gravis hostis erat tutorque bonorum
Quo pene indigere consule Roma fuit.
Sed vigili cura detectis hostibus urbem
Supplicioque datis prestitit incolumen.*

Item alii:

*Unicus orator lumenque decusque senatus,
Aspice quo iaceat conditus ille loco,
Ille vel orator vel civis maximus idem.
Clarus erat facie, clarior eloquio,
Ac ne quid fortuna viro nocuisse putetur,
Vivus in eternum docta per ora volat.*

Fuit itaque, ut patet, de Arpino, sed Rome educatus et instructus, ad tantam perfectionem devenit quod fuit consul et summus orator; in qua quidem arte illo tempore studebatur. Fecit autem multos libros, et spetialiter istos: De Officiis, libros tres; De Amicitia, librum unum; De Senectute, librum unum; De Oratore, libros novem; De Paradoxis, librum unum; De Phylippicis, librum unum; Rethoricorum, libros duos; De Tusculanis, librum unum; Orationum, libros duodecim; Invectivarum, libros sex; De Legibus, libros tres; De Fine Boni et Mali, libros quinque; De Natura Deorum, libros tres; De Divinatione, libros duos; De Fato, libros novem; De Creatione Mundi, libros novem; Dialogorum ad Ortensium, librum unum; De Partitione Oronis, libros novem; De Achademicis, librum unum. Tempore vero sui consolatus, a coniuratione Catelline urbem mirabili sagacitate defendit, sicut narrat Salustius in Catellinario. Unde Lucanus in VIIo:

*Cunctorum voces Romani maximus autor
Tullius eloquii, cuius sub iure togaque
Pacificas sevus tremuit Catellina secures,
Pertulit,* etc.

Et licet fuerit flos eloquentie romane et urbem in suo consulatu magnifice rexerit, tamen fuit de Roma expulsus et in Gaeta occisus. Unde Valerius, libro V, capitulo de ingratis, dicit quod quidam qui vocabatur Popilius Lenas, de regione pycena, dum esset accusatus in urbe in causa valde dubia, fuit adiutus a Tullio ac etiam liberatus. Hic Popilius postea nec re nec verbo a Cicerone lesus audacter, Marcum Antonium rogavit ut ad Tullium Ciceronem, qui erat proscriptus in Gaeta, mitteretur ad persequendum ac etiam iugulandum. Impetratisque detestabilis ministerii licteris, gaudio exultans Gaetam cucurrit, et virum tam amplissime dignitatis iugulum prebere iussit. Ac protinus caput romane eloquentie et pacis clarissimam dextram per summum et securum otium amputavit, eaque sarcina, tanquam opimis spoliis, oneratus, alacer in urbem reversus est. Neque enim portanti onus scelestum occurrit illud se caput ferre quod pro capite suo quondam peroraverat. Sed invalide ad hoc monstrum sigillandum lictere, quoniam qui talem Ciceronis casum satis digne deplorare possit, alius Cicero non extat. Et quia Cicero fuit ita bonus et eloquens, ideo quosdam flores suorum librorum hic proposui inserendos. In Philippicis: Te miror Antoni, quorum exempla imitaris, eorum exitus non pertimescere. Male parata male dilabuntur. Omne malum nascens facile opprimitur; inveteratum vero plerumque fit robustius. In libro De Officiis: Fundamentum primum iustitie est ne alicui noceatur, deinde ut comuni utilitati serviatur. Fortes et magnanimi sunt illi habendi, non qui faciunt, sed qui propulsant iniuriam. Fortis et constantis animi est non turbari in rebus asperis. Cavendum est ne assentatoribus sive adulatoribus aures patefaciamus, in quo falli facile est. Luxuria, cum in omni etate sit turpis, in senibus maxime est turpissima. Male se res habet cura quod virtute effici debet; id pecunia tentatur. Omnia ficta tanquam flosculi celeriter decident, nec simulatum quicquam potest esse diuturnum. Qui veram iustitie gloriam adipisci voluerit, iustitie fungatur officiis. In libro De Amicitia: Amicitia omnibus rebus humanis preponenda est; nichil est enim tam nature aptum tamque conveniens ad res prosperas vel adversas. Scipio nichil difficilius esse dicebat quam amicitiam usque ad extremum vite diem permanere. Interdum enim dirimitur amicitia contentione, luxuria, vel aliquo commodo, quod idem adipisci uterque non potest. Nulla est excusatio peccati si amici causa peccaveris. Hec lex in amicitia sanciatur, ut neque rogemus res turpes, neque rogati faciamus. Non minoris cure est michi qualis res publica post mortem meam futura sit, quam qualis hodie sit. Monendi et obiurgandi sepe amici sunt, tali tamen conditione, ut monitio acerbitate et obiurgatio careat contumelia. Caveamus ne nimis cito diligere incipiamus, neque indignos. Digni sunt amicitia in quibus est causa cur diligantur. In libro De Senectute: Nemo tam senex est qui se per annum posse vivere non putet. Ut contra morbum, sic contra senectutem est obpugnandum; utendum est ergo exercitationibus modicis et tamen cibi et potus adhibendi sunt ut vires reficiantur, non opprimantur. Avaritia senilis quid sibi velit non intelligo. Quid enim absurdius esse potest, quam quo minus restat vie, eo amplius viatici querere? Frustra sperat adolescens vivere vel promictit se diu victurum; facilius enim in morbos incidit, gravius egrotat, tristius curatur. In his enim melioris conditionis est senex, quia quod sperat adolescens ipse iam consecutus est. Ille vult diu vivere; iste diu vixit. Mors etiam contingit adolescentibus aversante et repugnante natura; et ideo gravis. Sicut enim poma ex arboribus, si cruda sunt, vi avelluntur, si vero matura et cocta, decidunt; sic vis adolescentibus vitam aufert, senibus maturitas. Non est lugenda mors quam immortalitas sequitur. Sapientissimus quisque equissimo animo moritur, nec eum vixisse penitet, quia ita vixit ut non frustra se natum existimet. In libro De Paradoxis: Sicut in improbo stulto et inerti bene esse non potest, sic vir bonus et sapiens miser esse non potest. Omnis sapiens est liber, omnis stultus servus. Nunquid ille est liber cui mulier imperat, cui lex imponit, iubet, vel vetatur; ego istum non tantummodo servum, sed nequissimum servum appellandum puto, licet ex amplissima familia natus sit. In libro Rethoricorum: Sapientia sine eloquentia parum prodest; eloquentia vero sine sapientia nunquam prodest, sed plerunque nimium obest. In libro Tusculanorum: Stultitie proprium est aliorum vitia cernere, suaque oblivisci. Quemadmodum misericordia est egritudo ex alterius rebus adversis, sic invidentia est egritudo ex alterius rebus secundis. Quid dulcius otio licterato? In libro De Natura Deorum: Stulti nec vitare venientia nec ferre presentia mala possunt. Amicitiam si ad fructum nostrum referimus et non ad illius commodum quem diligimus, non est amicitia, sed mercatura quedam utilitatum suarum: prata, et arva et pecudes. Hoc modo diliguntur eo quod ex eis fructum capiunt. Hominum autem caritas gratuita est. In oratione sua Pro Marcello: Nulla corporis tanta vis est que non ferro et viribus debilitari frangique possit. Animum vero vincere, iracundiam cohibere, victoriam temperare, adversarium non tantum modo iacentem extollere, sed etiam ampliare eius pristinam dignitatem; hec qui fecerit, non ego eum summis viris comparo, sed simillimum Deo iudico.

{Et Alino.}

{Et Seneca morale.} Seneca fuit philosophus moralis natione yspanus, de quadam civitate que dicitur Corduba, cuius nepos fuit Lucanus poeta. Fuit autem adeo moralis et virtute preclarus quod a Nerone imperatore, discipulo suo, quia sua vitia arguebat, ad eligende necis fuit compulsus arbitrium. Fuit etiam a deo moralis et virtute preclarus quod a Nerone imperatore, discipulo suo, quia sua vitia arguebat, ad eligende necis fuit compulsus arbitrium. Fuit etiam beati Pauli apostoli vinculo dilectionis adstrictus, ut per epystolas constat, quas sibi mutuo destinarunt, quibus epistolis beatus Ieronimus provocatus ipsum Senecam in sanctorum cathalogo adnotavit. Et quia fuit ita moralis et bonitate conspicuus, ideo quedam sua dicta notabilia exarabo: Si scirem deos ignoscituros et homines ignoraturos, adhuc dedignarer peccare. Leta afflictio non est afflictio; leta paupertas non est paupertas. Unum exemplum mali multa mala facit. Remisse imperanti melius obeditur. Indiscrete precipit qui nimia vel nimis ardua precipit. Gloriosum genus vindicte est ignoscere, et magni animi est iniurias in summa potestate pati. Magnanimus non est ille qui de alieno liberalis est. Concordet sermo cum vita. Ad summam totius sapientie volo te esse breviloquum et rariloquum, et summissa voce loquentem. Nulla res carius emitur quam que precibus empta est. Providi cultoris est colligere poma antequam marcescant. Optimum est mori cum iuvat vivere. Lex prima sapientie est velle mori, secunda vero scire mori. Omitte excusationem, nemo peccat invitus. Lauda parce, vitupera parcius; nam sicut reprehensibilis est nimia laudatio, sic immoderata vituperatio. Quid enim stultius quam in homine aliena laudare? Nemo gloriari nisi de suo debet. Non faciunt meliorem equum aurea frena. In homine laudandum est quod ipsius est: generosus est, laudet parentes; dives est, laudet fortunam; pulcer et fortis est, expectet paulisper et non erit; bene morigeratus est, nunc demum laudasti hominem. Copia ciborum subtilitas impeditur. Si vis amari, ama. Noli decipere, ne decipiaris. Quietissime viverent homines si hec duo pronomina tollerentur, meum et tuum. Si ad naturam vivas, nunquam pauper eris; si ad opinionem, nunquam dives; exiguum enim natura desiderat, opinio vere immensum. Palatum tuum fames excitet, non sapores. Si prudens fuerit animus tuus, tribus temporibus dispensetur: presentia ordina, futura previde, preterita premeditare. Amicum meum non amo si cum offenderit non corrigo. 

{Ypocrate.} Iste Ypocras fuit Grecus, inter medicos summus princeps, qui secundum Galienum in libro De Regimine Acutorum commento libri primi, fuit primus omnium medicorum qui scientiam medicine amphoristice atque ordinarie adinvenit. Nam, licet plures medici ante ipsum fuerint, nullus fuit ante eum qui scientiam medicine ita ordinate et utiliter compilavit. Fecit autem in dicta scientia plures libros, et spetialiter istos: Librum Amphororum, Librum De Regimine Acutorum, Librum Pronosticorum, Librum de Natura Fetus, Librum de Humana Natura, Librum de Lege, Librum de Aere et Aqua. In quibus libris amphoristice universam tradidit scientiam medicine. Est autem amphoris locutio brevis.

{Avicenna.} Hic fuit saracenus yspanicus et, ut dicitur, rex Saracenorum. Fuit autem tempore Averrois, qui omnes libros Aristotilis commentatus est. Fuit enim iste Avicenna in scientia naturali peritissimus, nec non et in medicinali probatissimus, nam omnes Galieni libros elucidavit; unde se Galieni interpretem attestatur. Fecit enim in medicina librorum plura volumina, et maxime Librum Canonum, qui continet quinque libros; Librum Canticorum; Librum de Viribus Cordialibus. In quibus libris homines optime ordinavit.

{Et Galieno.} Galienus fuit de Grecia, et intantum etiam dum viveret notus in mundo, quod Rome insonuit fama eius. Unde ipse refert in Libro de Interioribus: Fama, inquit, mea divulgata est Rome, et ab imperatoribus cognitus extiti, non sophisticis rationibus, sed quia veritatem dilexi. Huic Galieno hoc nomen medicus, quod est omnibus medicis generale, attribuit Avicenna. Nam, sicut cum dicimus prophetam intelligimus David per anthonomasiam, idest per excellentiam, et cum dicimus apostolum intelligimus Paulum, et cum dicimus evangelistam intelligimus Iohannem; et cum dicimus philosophum intelligimus Aristotilem; et cum dicimus poetam intelligimus Virgilium; ita, cum Avicenna dicit medicum, intelligit Galienum. Fecit autem, ut fertur, a medicis in ipsa scientia medicine plus quam C volumina, de quibus habentur fere volumina sexaginta, quorum nomina omitto propter tedia evitanda.

Postquam in superiori cantu autor de primo circulo pertractavit, nunc in isto cantu intendit de secundo tractare. In quo quidem circulo ponit homines luxuriosos qui a quodam vento impetuoso continue, sine requie aliqua, moventur et agitantur. In introitu autem ipsius circuli dicit se invenisse Minoem tanquam iudicem et assessorem Inferni; qui quidem Minos culpas examinat, et examinatas executionibus mandat, quia cuilibet peccatori, secundum culpas, locum assignat. Cum autem Dantes in istum circulum descendisset, ait ad eum Minos: O tu qui venis ad istud hospitium dolorosum, respice qualiter intras, et cuius auxilio tu confidis. Caveas bene ne te ingressus amplitudo decipiat. Tunc Virgilius: Quare tantum clamitas, inquit, Ne impedias suum fatale iter. Quasi dicat: A fato est sibi concessum, idest a voluntate divina (quia quod pagani vocant fatum, christiani divinam asserunt voluntatem) ut ante mortem secreta videat inferorum. Ideo ait in textu: {vuolsi così colà dove si puote / ciò ke si vuole, et più non dimandare}. Assignata autem causa propter quam possunt secure descendere, per istum circulum iter arripiunt, semper ad infima descendendo. Et cum sic ambo descenderent, dicit autor venisse ad locum omni luce privatum et omni tempestate repletum. In tali vero loco sic obscuro, sic tempestuoso, dicit carnales homines habitare, qui continue pre doloribus strident, plorant, lamentantur, et divinam virtutem blasphemant. Dicit etiam quod catervatim per illum aerem caliginosum, quemadmodum sturni a vento volvuntur et agitantur; et sicut grues in isto mundo de se faciunt longas rigas per aerem eiulando, sic ille anime vadunt per illum infernalem aerem semper flendo. Quarum volatum et conditionem dum Dantes attente consideraret, ait ad Virgilium: O magister, que sunt ille gentes que in isto nigro aere castigantur? Et Virgilius ait ad eum: Prima illorum de quibus nova vis scire fuit imperatrix multarum linguarum, que sic ad vitium luxurie fuit fracta, quod fecit in suis legibus licitum quicquid libet. Que autem sit ista, habetur in textu ibi: {Ell'è Semiramis, di cui si legge}. Cuius conditionem et aliorum sequentium ponam cum ad lictere expositionem accedam. Cum vero sic illas animas volantes respiceret, vidit ibi duas singulari societate coniunctas; quarum fortunam scire volens, ait magistro suo: O poeta, libenter loquerer illis duobus qui sic insimul vadunt. Et poeta ait ad eum: Respice quod quando erunt magis prope nos, tunc eos exora ut, propter amorem qui eos exagitat atque ducit, ad nos veniant locuturi. Dantes autem, statim quod vidit locum et tempus secundum preceptum sui magistri, illos benigne rogavit, ut secum loqui aliquantulum dignarentur. Tunc ille anime volatu celerrimo ad eum descendunt, cum eo dulciter fabulantur, et eorum conditionem atque fortunam suspiriis explicant atque verbis. Ad quorum verba tanta compassione motus est Dantes, quod defecit tanquam si moreretur; et tandem cecidit sicut mortuum corpus cadit. Ideo ait ipse in textu: {Et caddi come corpo morto cade}.

{Cingesi con la coda tante volte.} Per caudam cum qua se cingit in iudicando Minos, accipere debemus intentionem cuiuslibet peccatoris, quia per solam intentionem, et non per operationem, punit divina iustitia peccatorem. Nam, secundum Aristotilem, si duo homines carnaliter peccant, unus propter concupiscentiam, alter vero propter avaritiam, primus censendus est luxuriosus, sed secundus avarus. Unde beatus Ambrosius: Intentio tua operi tuo nomen inponit. 

Istam similitudinem sic expone tu Lucane, qui multotiens parambulas semitas maris. Iste enim locus, in quo carnales homines cruciantur, caret omni luce, ibique homines mugiunt pre dolore, quemadmodum mugit mare tempore tenebroso, quando scilicet ventis contrariis agitatur. 

Secundo ponit quod a vento tempestuoso continue agitantur et commoventur. 

{Intesi c'a così fatto tormento,} etc. Hic autor de peccatis mortalibus incipit pertractare, quia propter peccata solum mortalia, homo eternaliter condemnatur. Et primo incipit a luxuria, que est primum peccatum descendendo, sed ultimum ascendendo. Sed antequam ad ipsam luxuriam veniamus, duo breviter sunt videnda: Et primo, quid sit peccatum; secundo, quare sunt septem peccata capitalia et non plura vel pauciora. Circa primum nota quod peccatum habet tres diffinitiones: Prima est beati Augustini in libro De Natura Boni et in libro Unde Malum; et est talis: *Peccatum est aversio a bono incommutabili, et conversio ad bonum commutabile*. Et hec diffinitio data est secundum quod peccatum est in voluntate. Secunda diffinitio est beati Ambrosii, sic dicentis: *Peccatum est prevaricatio legis divine et celestium inobedientia mandatorum*. Hec diffinitio tangit peccatum prout est in voluntate et opere. Tertia diffinitio est beati Augustini, Contra Faustum; ait enim sic: *Peccatum est omne dictum, vel factum, vel concupitum, contra legem Dei*. Et hec diffinitio tangit omnem illam materiam in qua, vel contra quam, peccamus. Et dicitur peccatum quasi ad penam aptum, ut dicit Haymo super Ysaiam. Circa secundum nota quod peccata criminalia sive capitalia, a quibus omnia alia derivantur, sunt VII, iuxta septenarium quod in homine reperitur. Homo enim componitur ex anima et corpore; sed nos videmus quod in anima sunt tres potentie, et in corpore quatuor elementa. Iuxta igitur istud septenarium sunt VII peccata capitalia, que ab isto hominis septenario derivantur. Tria pertinent ad animam, et quatuor ad corpus; quorum primum est superbia, incipiendo a gravioribus. Et est superbia deformitas sive corruptio potentie rationalis, sive obcecatio intellectus. Unde Apostolus, Ad Romanos Io: Obscuratum est insipiens cor eorum. Et Ad Ephesios IIIIo: Tenebris obscuratum habentes intellectum. Quod autem superbia sit excecatio rationis, patet per beatum Gregorium: Tumor, inquit, mentis est obstaculum veritatis. Et beatus Augustinus, VII libro Confessionum: Tumore mentis mee Domine, separabar a te et nimis inflata facies mea claudebat oculos meos. Hec potentia data est anime ad Deum cognoscendum, sed cum obcecata fuerit, Deum videre non potest. Secundum peccatum est invidia, que est deformitas sive corruptio potentie concupiscibilis, que potentia data est anime propter bonum appetendum, secundum Augustinum, et Boetium in libro De Consolatione: Insita est, inquit, mentibus nostris naturaliter veri boni cupiditas, sed ad devia falsus error adducit. Cum ergo amor boni sit in potentia concupiscibili, odium boni, quod est invidia, erit in ipsa eadem potentia, quia opposita sunt in eadem, ut dicit Phylosophus. Et est invidia prima ex superbie filiabus, quia ex eo quod aliquis appetit aliquid sibi singulariter, hoc idem invidet alii, ut dicit beatus Gregorius. Tertium peccatum est ira, que est deformitas sive corruptio potentie irascibilis, que potentia data est anime ad vitia detestanda, non virtutes. Ex ira nascitur turbatio mentis, que triplex est: Prima, cum quis irascitur vel turbatur contra vitia, et hec perturbatio est meritoria; Psalmista: Zelavi super iniquos, pacem peccatorum videns. Hec perturbatio non solum conceditur, sed precipitur. Psalmista: Irascimini et nolite peccare; idest, cum sic irascibimini, non peccabitis. Secunda est cum quis irascitur subito, sed in ira non perseverat; de qua Apostolus: Sol non occidat super iracundiam vestram. Ista subita animi perturbatio est permissa, quia sine subitis motibus animi presens hec vita non ducitur; quia, ut ait beatus Ieronimus: Qui nulla animi perturbatione movetur, ut simpliciter dicam, vel Deus vel lapis est. Et Tullius, in libro De Amicitia: Si cadit in sapientem animi dolor, qui profecto cadit, nisi ex eius animo extirpatam humanitatem arbitremur, etc. Et sequitur: Quid enim interest, motu animi sublato, non dico inter hominem et pecudem, sed inter hominem et truncum aut saxum? Tertia vero mentis perturbatio est cum quis irascitur contra bonum, de qua prima canonica Iohannis primo: Qui odit fratrem suum homicida est, vel cum subitus ire motus diu in homine perseverat, et tunc talis vertitur in odium. Unde beatus Bernardus: Odium est ira inveterata. Hec tria vitia, scilicet superbia, que deformat in anima vim rationalem, invidia, que deformat vim concupiscibilem, et ira, que deformat vim irascibilem, dicuntur vitia spiritualia, que, ut dicit beatus Gregorius, sunt minoris infamie et maioris culpe.

Sequuntur peccata carnalia, que sunt quatuor: quorum primum est accidia, que oritur ab elemento terre; nam melon Grece, terra vel nigrum Latine, inde melancolici, qui magis sunt accidiosi. Et licet accidia peccatum carnale dicatur quia procedit a corpore, tamen, quia medium est inter tria et tria, et medium sapit naturam extremorum, ut dicit Philosophus, dicendum est vitium anime et corporis; quia ut ait beatus Augustinus: Licet accidiosus nichil operis exterius faciat, tamen sub cordis sui pondere vehementer desudat. Unde accidia est molestia anime et corporis; corrumpit enim utrumque. Unde Salomon: Ad tristitiam festinat mors; et iterum: Spiritus tristis exiccat ossa. Secundum peccatum est avaritia, que oritur ab elemento terre, que frigida est et sicca. Unde senes in quibus calor et humor naturalis deficit maxime sunt avari. Unde beatus Ieronimus: Cum cetera vitia in homine senescant, sola avaritia iuvenescit. Tertium peccatum est gula, que oritur ab elemento ignis et aque. Ignis enim calidus est et siccus, et fames est appetitus calidi et sicci, ut dicit Philosophus. Aqua autem est frigida et humida, et sitis est appetitus frigidi et humidi, ut dicit Philosophus. Quartum peccatum est luxuria, que oritur ab elemento aeris et aque. Hec enim duo elementa cum sint media, magis sunt temperata, et magis sunt de substantia sanguinis de quo est genitura corporis humanis. Quod autem luxuria ortum habeat ab aqua et aere, patet per Divinam Scripturam. De primo, Genesis XLIIII: Ruben effusus est sicut aqua. De ii Ecclesiastici 9: Cave ne sanguine tuo labaris in peccatum. Et sic patet quare sunt tantum VII peccata criminalia sive capitalia.

Cum igitur autor velit de istis VII tractare, incipit a minori, scilicet a luxuria. De qua tria breviter sunt videnda: Primo, quid sit; secundo, que et quot mala ex inde proveniant; tertio, de spetiebus eius. Quantum ad primum: Luxuria est, ut ait beatus Augustinus in libro De Civitate Dei, libido que est in genitalibus. Vel aliter: Luxuria est de immundis cogitationibus et desideriis descendens lubrica et effrenata mentis prostitutio. Quantum ad secundum, nota tria mala que principaliter facit, que in isto versiculo continentur: Tollit opes, famam, sensum, viresque libido. Primo, tollit opes: Proverbiorum XXVIIII: Qui nutrit scortum perdit substantiam suam. Exemplum de filio prodigo qui luxuriose vivendo consumpsit suam substantiam, ut habetur Luce 19: Secundo, tollit famam; nam, ut ait beatus Gregorius: Luxuria est minoris culpe sed maioris infamie. Et quia maioris est infamie, ideo magis fit in occulto; nullum enim peccatum ita querit latebras sicut istud. Unde ait Iob: Oculus adulteri observat caliginem. Tertio, tollit sensum et vires; luxuria enim, ut dicit beatus Ysidorus, carnem frangit, et fractam ducit celerius ad senectam. Dicunt enim medici quod id in quo maxima est delectatio est maxima nature consumptio. Et ratio huius est: In genitura enim, secundum Philosophum, fit decisio ex omnibus iuncturis et venis et musculis. Unde dicit quidam philosophus quod plus debilitat corpus unus coitus quam due minutiones; et ratio huius est quia cerebrum perturbat et minuit. Nam secundum naturales, semen est sanguis purissimus descendens a cerebro, qui per colationem venarum albescit. Unde illi qui immoderate luxurie deserviunt fatui fiunt, ut patet in Salomone, qui cum esset senex, stultus factus est, et depravatum est cor eius per mulieres ut sequeretur deos alienos. Quantum ad tertium nota quod V peccata a luxuria oriuntur: Primum est fornicatio, secundum est adulterium, tertium est defloratio sive stuprum, quartum est incestus, quintum est peccatum contra naturam. Que autem sint ista peccata et unde dicantur, breviter videamus. Fornicatio est duplex: alia est enim spiritualis, alia corporalis. Spiritualis fornicatio, large sumpta, comprehendit omne peccatum mortale, ut in Psalmista: Perdidisti omnes qui fornicantur abs te. Stricte vero sumpta est ydolatria, ut ibi: Fornicati sunt cum diis alienis. Corporalis vero fornicatio, large sumpta, est omnis illicitus actus carnis; stricte vero sumpta, est peccatum quod committit cum soluta solutus. Et dicitur fornicatio, quasi forme necatio. Necat enim animam, que est forma corporis, secundum Philosophum, vel necat formam, idest pulcritudinem corporis: formos enim Grece, Latine pulcrum; inde formosus, idest valde pulcer. Unde sponsa in Canticis: Nigra sum, sed formosa. Vel dicitur fornicatio a fornice, qui est arcus triumphalis, et solet erigi in victoriis. Unde Salomon in Proverbiorum 28: Rex sapiens incurvat super impio fornicem. Ad cuius similitudinem solent fornicatores sibi erigere tentoria, ut delectabilius peccent. Secunda speties luxurie est adulterium. Et est adulterium peccatum quod committitur in alienam uxorem vel in alienum maritum; et dicitur adulterium quasi ad alterum ire, eo quod vir vel uxor dividant se et vadant ad alios, qui prius erant una caro, ut dicitur Genesis 2o: Erunt duo in carne una. Vel dicitur adulterium quasi violatio thori, quia in isto peccato violatur thorus et copula maritalis. Tertia speties dicitur defloratio; et est defloratio peccatum quod committitur in virginem, et dicitur defloratio quasi floris ablatio, vel floris corruptio. Tollitur enim vel corrumpitur in isto peccato flos pudicitie virginalis. Vel secundum canonones sic dicitur stuprum, idest stupor; magnus enim stupor est virginem deflorare, que quidem reparari non potest. Unde beatus Ieronimus: Cum cetera possit Deus, non potest de corrupta facere incorruptam. Licet enim Magdalenam glorificaverit, non tamen ei abstulit quin peccatrix fuerit. Quarta speties dicitur incestus, et est incestus peccatum quod committitur in consanguineum vel consanguineam. Et dicitur incestus quasi incista, ab in quod est contra et cista, idest in cistam, prohibitam introire. Quinta speties est peccatum contra naturam, quod committitur quatuor modis: primo inter masculum et masculum; secundo inter feminam et feminam; tertio inter masculum et feminam; quarto inter hominem et bestiam. Et dicitur contra naturam, quia in qualibet spetie huius peccati natura impeditur ne multiplicetur, secundum preceptum Dei: Crescite et multiplicamini, et replete terram.

{Che la ragion sommetton al talento.} Homo enim carnalis rationem subicit voluntati: qua ratione subiugata, homo, qui prius erat rationalis, efficitur totus carnalis, idest bestialis, admodum bestie que carnaliter vivit. 

{L'altr'è colei che s'ancise amorosa.} Ista fuit Dido, filia Beli, non illius Beli qui fuit pater Nini regis, sed alterius Beli, illius scilicet qui fuit filius Agenoris. Hec Dido habuit fratrem regem, nomine Pigmalionem, qui dedit eam in uxorem Sicheo regi Tyri. Sed postquam Pigmalion interfecit cognatum suum, cupiditate potiundi regni, ad admonitionem viri sui qui sibi in somnis apparuit, accepit Cyneres sui viri et thesaurum incomparabilem et cum multitudine puerorum suorum in Affricam transmeavit, ibique urbem Cartaginem condidit. Applicantem autem Eneam ad litora sua benigne recepit, ipsumque in virum accepit, et eius amore vulnerata, quia Eneas contradicente Didone recessit, se propriis manibus interfecit, ut libro quarto Eneydorum scribit Virgilius. Sed beatus Ieronimus in primo libro Contra Iovinianum dicit quod Dido se interfecit amore casto et non amore polluto. Ait enim sic: Dido soror Pigmalionis multo auri et argenti pondere congregato, Affricam navigavit, ibique urbem Cartaginem condidit. Et cum a Iarba rege Libie, in coniugium peteretur, paulisper distulit nuptias donec conderet civitatem. Que non multo post extracta in memoriam mariti quondam Sichei, pira maluit ardere quam nubere. Casta mulier Cartaginem condidit, et rursum eadem urbs in castitatis laude finita est. Nam Astrubalis uxor capta et incensa urbe cum se cerneret a Romanis esset capiendam, apprehensis ex utroque latere parvulis filiis, in subiectum domus sue devolavit incendium. Hucusque Ieronimus. 

{L'altra è Cleopatra luxuriosa.} Cleopatra, ut in Sacra Pagina invenitur, fuit regina Egypti, quam Ptholomeus frater eius in uxorem accepit, ut scribit Valerius libro 9, capitulo de luxuria, dicens: Quid huius Ptholomei nequitia nequius? Sororem enim suam natu maiorem comuni fratri nuptam sibi nubere coegit. Postea deinde filia eius per vim strupata filiam ipsam dimisit, ut vacuum locum nuptiis puelle faceret. Huic enim Cleopatre Ptholomeus frater eius atque maritus communem filium nomine Menephiten membratim dilaceratum obtulit tanquam munus, ut scribit idem Valerius eodem libro, capitulo de crudelitate, dicens: Iterum Ptholomeus emergit paulo ante libidinose amentie teterrimum exemplum. Idem est inter precipua crudelitas indicia referendus. Quid enim hoc facto truculentius? filium suum nomine Menephiten quem ex Cleopatra, eadem sorore et uxore, sustulerat, liberalis forme, optime spei puerum, in conspectu suo occidi iussit; protinusque caput eius et pedes precisos et manus in cistam clamide opertos pro munere natalitio matri misit, perinde quasi ipse cladis, quam illi inferebat, expers, ac non infelicior, quod in omni orbitate Cleopatram miserabilem cunctis, se invisum reddiderat. Adeo ceco furore summa quoque effervescit crudelitas, cui monumentum ex se ipsa reperit: nam cum animadvertit quanto suo odio patria teneretur, timori remedium scelere petivit quoque tutius plebe trucidata regnaret, frequens iuventute gymnasium armis et igni circundedit, omnesque, qui in eo erant, partim ferro et partim flamma necavit. Hucusque Valerius. Re vera ista fuit crudelissima et luxuriosissima omnium feminarum. Omnes enim Romanos principes Egyptum intrantes, ad sui luxuriam provocabat, et hoc non solum propter suam concupiscentiam explendam, sed etiam quia mortem orientalium moliebatur regum ut ipsis mortuis ipsa sola cum Romanorum favore regnaret. Divum siquidem Iulium Cesarem, dum Egyptum intraret, ad sui concupiscentiam intantum Cleopatra inflammavit, quod illud proverbium ore divino promebat, sicut legitur in Policrate: In bello corpora gladiis, in pace voluptatibus vulnerantur. Et subitur ibidem: Senserat gentium triumphator voluptatem nullo alio modo tam facile superari posse quam fuga, eo quod ipsum qui gentes domuerat, venereis nexibus innodavit Cleopatra mulier impudica. Tandem Cesar Augustus intrans Egyptum, dum ipsa ornatu impudico ei obviam veniens ipsum sua pulcritudine inflammare ad luxuriam conaretur, ipsam despexit. Qua propter, videns se ipsam ab Augusto contemptam, mortem voluntariam ipsa subivit, ut dicetur infra in tertia cantica, cantu VI.

{Vidi Pari.} Iste Paris fuit binomius, nam vocatus est Paris et Alexander. Iste enim fuit Priami regis filius et Hecube regine troyane, de quo Paride unam mirabilem fabulam composuerunt antiqui poete. Sed re vera, si ipsa fabula allegorice exponatur, non fabula a poetis ficta sive composita, sed vera prophetia sive parabula a sanctis prophetis conscripta et a Sancto Spiritu inspirata reputabitur a lectore. Dicunt enim, immo fingunt poete, quod dum ipse Paris esset in Yda troyana et solus esset in camera sua, fuit sibi proiectum unum pomum aureum incomparabiliter pretiosum. Quo proiecto, tres dee mirabiliter pulcre ad ipsum Paridem de celo venerunt: Iuno scilicet, et Venus, atque Minerva; unaqueque ipsum rogando ut ipsum pomum sibi liberaliter condonaret, et si hoc liberaliter faceret, quelibet eidem Paridi in munere valde munifico responderet. Iuno enim ait sibi: Ego, ut nosci, sum dea divitiarum. Si istud igitur pomum michi dederis, thesauros innumerabiles et divitias tibi dabo. Post Iunonem Venus alloquitur Paridem in hoc modum: Cum amoris dea et colar et dicar, et a meis sagittis atque vulneribus nullus se possit abscondere, si michi pomum dederis, dabo tibi in uxorem Helenam, Grecorum pulcerrimam omnium mulierum. Dehinc ait Minerva: Cum sim dea sapientie et de capite Iovis nata, si pomum michi elargiri volueris, dabo tibi sapientiam, qua mediante non solum terrena sed et celestia, ipsumque etiam Iovem, de cuius capite nata sum, sine difficultate cognosces. Tunc Paris, allectus pulcritudine Elene et abiecta sapientia atque divitiis, Veneri pomum dedit.

Allegoria vero istius fabule talis est: Paris enim tenet figuram cuiuslibet hominis; quilibet enim homo, quia ad ymaginem et similitudinem Dei factus est, Paris dicitur, idest par Deo. Pomum autem aureum est liberum arbitrium, incomparabiliter pretiosum. De quo thesauro ait poeta:

*Non bene pro toto libertas venditur auro;
Non sit alterius qui suus esse potest.*

Per istas vero tres deas accipimus tres vitas in quibus se occupat universa gentium multitudo. Nam per Iunonem vitam activam accipimus, per Minervam vitam contemplativam, per Venerem autem vitam voluptuosam atque delitiosam. Per Iunonem dico accipimus vitam activam, nam Iuno pro dea divitiarum accipitur a poetis. Habet enim ipsa bona temporalia congregare, et hoc secundum paganos. Secundum vero christianos, vita activa habet ipsa bona temporalia dispensare. Per Minervam autem, que est dea sapientie, et de capite Iovis a Grecis fingitur esse nata, accipimus vitam contemplativam, qua mediante cognoscimus Deum et substancias separatas. Per Venerem vero, matrem cupidinis atque ioci, vitam voluptuosam accipimus, sive carnalem. Igitur Paridi tres iste dee apparent, quelibet suum pomum aureum appetendo, dum quelibet istarum trium vitarum ad se conatur liberum hominis arbitrium inclinare. Et hoc est quod dicitur a Deo ipsi homini in suo proprio arbitrio constituto: Ecce ignem et aquam apposui tibi ad quod volueris extende manum tuam. In arbitrio hominis est flectere suum arbitrium sive ad actum vite active, sive ad actum vite contemplative, sive ad actum vite voluptuose. Paris autem, tenens figuram hominis in libero arbitrio constituti, dat pomum aureum Veneri, dum liberum flectit arbitrium non ad bene agendum, non ad Deum contemplandum, sed ad carnalia exercendum. Et ideo mare transnatat, in Greciam applicat, et Helenam amat; amatam autem per violentiam rapit, cum rapta in patriam redit; unde bellum decennale consurgit.

{Tristano,} etc. Iste Tristanus fuit mirabiliter filocaptus: unde cum ista multitudine hic ab autore ponitur. Cuius Tristani gesta non explico, quia sunt omnibus quasi nota; nam note sunt hystorie que in illo libro leguntur qui vulgo Rotunda Tabula nuncupatur. 

Utitur hic autor similitudine columbarum, que quando audiunt desideria filiorum piulantium et cibum unde pascantur expectantium, statim volatu celerrimo descendunt ad eos; tali itaque similitudine et forma predicti ad vocem Dantis exiverunt de acie ubi est Dido et venerunt ad eos, cum eis affectuosissime locuturi.

{Quanti dolci penseri, quanto disio / menò costoro al doloroso passo!} Vere omnis dulcedo et omnis delectatio que in actu venereo prelibatur, in amaritudinem convertitur et dolorem. Unde Salomon in Proverbiis: Favus distillans labia meretricis, novissima autem illius amara quasi absinthium. Et beatus Ieronimus: Voluptas presens non satiat, futura cruciat, preterita non delectat. 

Postquam in superiori cantu autor de secundo circulo pertractavit, in quo carnales homines puniuntur, nunc in isto cantu intendit de tertio circulo pertractare; in quo ponit homines gulosos, et penam describit que magis competit eis. Ingrediens autem istum tertium circulum, dicit quod in introitu ipsius invenit quendam canem qui habebat tria capita, qui cum omnibus tribus super illas animas canine latrabat. Et antequam per circulum vadat, duo ponit: primum est qualitas pene istius circuli; secundum est conditio istius canis. Quantum ad primum, describit penam per istum modum: quod ibi est pluvia eterna, frigida, atque adeo gravis quod nec regula nec qualitas ibi modo aliquo innovatur. Et ad maiorem declarationem istius pluvie, dicit quod ibi sunt tria que maximam generant tempestatem, scilicet grando grossa, aqua turbulenta, ac etiam nix. Quantum ad secundum, dicit quod ille canis habet tria capita, oculos rubeos, os unctum atque crudele, ventrem largum, et manus ungulatas, cum quibus laniat spiritus, deglutit, et lacerat. Propter istam vero tempestatem illi spiritus qui ibi puniuntur ululant velut canes, et ut unum latus a tempestate defendant, aliud latus obiciunt tempestati et per istum modum sepe sepius se volvunt in miseras tempestates. Sed quando Cerberus de descensu eorum advertit, iracunda totus plenus, contra eos aperuit ora et dentibus subsannavit. Tunc Virgilius manus suas terra complevit, ipsamque in eius fauces iniecit. Et dum ille dyabolicus canis circa devorationem intenderet, ambo ad infima descenderunt. Cum vero illum circulum peragrarent, dicit autor quod omnes anime per terram sub tali tempestate iacebant, et nulla se breviter erigebat preter unam; que quando vidit iuxta se Dantem, statim ad sedendum celeriter se erexit, et ait ad eum: O tu qui transis per istum infernum, recognosce me, si scis; tu prius fuisti factus quam ego consumptus. Et Dantes ad eum: Angustia quam tu habes forsitan te abstrait de mente mea, adeo quod nunquam recolo te vidisse. Sed dic michi quis es tu qui in tam dolenti loco es positus, et ad talem penam subiectus, quod si alia maior est, nulla tamen est magis displicibilis seu gravis. Tunc illa anima se manifestavit autori per tria signa: Primo per civitatem unde fuit oriunda, ibi: {La tua città, ch'è piena / d'invidia}, etc. Secundo, per nomen suum, ibi: {Voi cittadini mi chiamaste Ciacco}. Tertio, per culpam quam commisit in mundo, et propter quam damnatus est in Inferno, ibi: {per la dannosa colpa de la gola, / come tu vedi, a la piogia mi fiacco}. Postquam vero cum isto Ciacco de quibusdam que in lictera exponentur locutus est autor, ab eo recessit et in septimum circulum de isto VIo descendit. Ideo ait autor in textu: {Noi agiramo a tondo quella strada, / parlando più assai ch'i' non ridico: / venimmo al punto dove si digrada: / quivi trovamo Pluto, il gran nimico}. 

{Al tornar de la mente, che si chiuse,} etc. In superiori cantu dicit autor quod, audiens infortunatum amorem illorum duorum qui erant singulari societate coniuncti, tanta fuit pietate commotus quod defecit velut adeo moreretur, et cedidit in mente sua propter dolorem quem sensit, sicut mortuum cadit corpus. Nunc autem in isto cantu dicit quod mens sua, que ita propter pietatem defecerat, ad sui status rectitudinem est reversa, dicens: {Al tornar de la mente, che si chiuse}. Et est continuatio ad precedentia. Et dum sic in se ipsum reversus est, vidit in isto tertio circulo nova tormenta et novos ibidem pariter tormentatos. Que quidem tormenta enumerando declarat, dicens: {I' son al terzo cerchio, de la piova / eterna}, etc. Ubi est notandum quod, quemadmodum in hac vita gulosi loca amena et omnia que possint gulam delectare desiderant, ut sunt cibi delicatissime preparati, prata, fontes et viridaria, et odio atque fastidio habent tam cibos non bene paratos quam loca non bene apta, ac etiam pluviam, fumum, ventum, et malum tempus, ita e contrario in Inferno habent penuriam omnis cibi et omnis potus, et habent loca tristia plena continua pluvia, continuo ventu, et continua aque turbide tempestate, grandinis etiam atque nivis.

Volens autor demonstrare quomodo et qualiter quieverunt latratus illi terribiles quos Cerberus super animas damnatas emittit et tum magis super eum emisit, dicit quod quemadmodum canis, dum latrat, si proiciatur in os eius aliquod frustrum panis, statim quietatur, intendens solummodo ad cibum quem dentibus conterit devorandum, sic Cerberus, postquam Virgilius terram in eius ora proiecit, statim siluit a latratu. Per hoc innuens quod gulosus nisi proiectum fuerit aliquid in os eius, ut ait Propheta, sanctificat super eos bellum. 

In hoc notabili evidenter apparet quomodo angustie deformant hominem a statu pristino consueto in tantum quod dum videtur a notis recognosci non potest.

Vult hic dicere autor quod, licet alia peccata sint maiora quam gula, tamen nullum est ita displicibile et ita vituperabile. Nam gula de homine rationali facit totaliter bestialem. Et hoc manifeste apparet in ira Dei qua exarsit contra primos parentes, quando propter peccatum gule fecit eis tunicas pelliceas, dicens yronice: Ecce Adam factus est quasi unus ex nobis. Quasi diceret: Ecce Adam, qui Deo voluit similari, factus est velut animal brutum; et hoc demonstrat indumentum quod consui super cutem suam.

In hoc notabili demonstratur quantum sit vile et displicibile gule peccatum, quia licet alia vitia sint maiora, nullum tamen reddit hominem ita vilem. Et ideo Seneca: Quosdam ventri obedientes loco animalium numeremus, non hominum. 

Circa peccatum gule quatuor utiliter investigare valemus: Primo, quid sit peccatum gule; secundo, quot sunt speties eius; tertio, quot modis in gula peccatur; quarto, quid facere debemus dum comedimus ne in peccatum gule cadamus. Circa primum sciendum est quod gula est immoderatus edendi et bibendi appetitus. Vel aliter: gula est immoderata qualiumcunque ciborum hyantis concupiscentie satisfactio. Et ideo, quia modum et mensuram non habet, merito ab autore damnosa culpa vocatur. Tauri enim, secundum beatum Ieronimum, paucorum iugerum pascuis aluntur; una silva pluribus elefantis sufficit. Homo vero mari et terra satiari non potest. Nam, ut manifeste videmus, omnes pisces maris, fluviorum, lacuum, et stagnorum, omnes volucres aeris, omnes bestias agri, omnes feras silvarum, omnes herbas et fructus terre et quicquit terra alimentorum gignit, gula hominis vorat pariter et consumit. Circa secundum nota quod sex sunt gule speties: Prima speties est ebrietas; et est ebrietas, ut dicit beatus Ambrosius, vile sepulcrum rationis, et subdit: Quid enim aliud est quam spontaneus furor? Cum quo concordat Seneca dicens: Ebrietas est voluntaria insania. Patet ergo per istas diffinitiones quod ebrietas tollit de anima ymaginem Dei, que rationali potentie est impressa, aufert usum rationis et infatuat eam, et ideo hominem assimilat bestiis, ut nec discretionem habeat nec verecundiam. Ecclesiastes 3o. Ostendit Dominus de filiis hominum quod similes sunt bestiis. Secunda speties gule est mentis ebetudo, quia gula tollit acumen ingenii, quia ex multa fumositate cerebrum perturbat. Ieronimus, in libro de vita et honestate clericorum: Venter pinguis non gignit tenuem sensum. Tertia speties est voracitas, que transit mensuram edendi, et modum quem in se ipso reprehendit; Ecclesiastes VIIo: Quis ita vorabit et delitiis affluet ut ego, sed qui devorant devorabuntur, secundum Ieremiam XXXo; quoniam illorum finis est infernalis vorago. Quarta speties est languor, idest humorum distemperantia ex superfluitate proveniens, quia in multis escis non deerit infirmitas, ut habetur Ecclesiastici XXXVIII. Et poeta: Languorem peperit cibus imperfectus ab herculis ardentis stomaco. Quinta speties est oblivio, que est preteritorum immemoratio. Gulosus enim et ebriosus multotiens nescit vespere quid fecit in mane. Genesis XLo: Pincerna pharaonis oblitus est interpretis sui. Sexta speties est crapula, que est ciborum indigestio vel eorundem deiectio. Secundum enim Ysidorum XXo libro Ethymologiarum: Crapula est immoderata voracitas, quasi cruda epula, cuius cruditate gravatur cor, et stomacus indigestus efficitur. Unde ex ipsa crapula multi infirmantur et moriuntur. Ecclesiastici XXXVII: Propter crapulam multi perierunt, et qui abstinens est adiciet vitam. Plures enim occidit cibus et potus quam gladius, secundum Almansorem. In huius figura dicit autor in textu de gulosis:

{Urlar li fa la piogia come cani;
de l'un de' lati fanno a l'altro schermo;
volgonsi spesso i miseri profani.}

Nam ex istis spetiebus gule consequuntur homines viscerum tortiones et membrorum dolores, unde sequuntur dolorosi clamores. Circa tertium nota quod in peccatum gule V modis incurrimus, quos ponit beatus Gregorius in Moralibus, quique in hoc versu comprehenduntur: *Prepropere, laute, nimis, ardenter, studiose*. Primus modus est horam prandendi prevenire; ideo dicit prepropere. Unde Ionatas, filius regis Saulis, sententiam mortis meruit, quia gustavit mel ante tempus constitutum edendi. Ideo Ecclesiastes X: Ve terre cuius rex puer est, et cuius principes mane comedunt. Terra est ipse homo, cuius rex est ipsa ratio. Principes vero eius sunt V sensus, qui voluptatem suggerunt, et necessitati intendunt, ut dicit Gregorius. Secundus modus est cum quis delicate cibaria querit. Ideo dicit laute: Hoc modo peccavit dives epulo, qui epulabatur quotidie splendide, ut habetur Luce XVIo. E contra dicit Seneca: Palatum tuum fames excitet, non sapores. Tertius modus est cibi nimietas. Ideo dicit nimis. Hoc vitio Sodoma maculata fuit, de qua dicitur Ezechielis XVIo: Hec fuit iniquitas Sodome, saturitas panis et otium. Ubi dicit Gregorius: Sodoma salutem perdidit, quia cum superbie vitio mensuram moderate refectionis excessit. Ieronimus: Pluvia illa oportuna est, que sensim descendit. Subitus autem et nimis preceps hymber terram subvertit, et similiter nimius potus nocet. Quartus modus est aviditas comedendi; ideo dicit ardenter. Hoc redarguitur in Exau, qui pre fame se iam morientem reputavit dicens, ut habetur Genesis 69: En morior. Gregorius: Exau primogenitorum gloriam perdidit quia magno estu lenticulam concupivit. Contra quod dicitur Ecclesiastici XXXVI: Noli esse avidus in omni epulone. Quintus modus est studiositas, que pertinet ad solicitudinem et curiositatem cibos preparandi. Ideo dicit studiose. Pro quo peccato redarguunt filii Heli, qui ut habetur primo Regum VIIo: Carnem crudam rapiebant a populo ut eam sibi delicatius prepararent. De tali studio dicit beatus Ysidorus: Tota die epulas ruminant, qui ad explendam gulam vespere delitias parant. Et sic patet tertium. Circa vero quartum et ultimum est sciendum quod XV nos habere oportet in mensa si in gula peccare nolumus. Que in his versibus continentur:

*Sit timor in dapibus, benedictio, lectio, tempus,
Sermo brevis, vultus hillaris, pars detur egenis;
Absint delitie, detractio, crapula, murmur,
Ebrietas, nimius affectus, et hystrionatus;
Finitoque cibo reddatur gratia Christo.*

Ista XV autoritate sunt Sacre Pagine fulcienda. De primo Ecclesiastici 9: In timore Dei sint tibi et convivia. De secundo habetur in Evangelio: Benedixit et fregit. De tertio, Gregorius super Iob, primo, ubi Iob oravit pro filiis suis convivantibus, ait: Semper solet epulas comitari loquacitas et voluptas. Ideo contra loquacitatem est silentium, contra voluptatem vero lectio, que docet abstinentiam. De quarto admonemur in Actibus Apostolorum: Oram prandii non prevenire; intellige absque necessitate. De Vo ait Cato: Pauca in convivio loquere. De VIo ait Paulus ad Corinthios 9o: Hyllarem datorem diligit Deus. Et Ovidius: Super omnia vultus accessere boni. De VII, Esdre VIII: Comedite pinguia et bibite vinum et mittite partes eis qui non habent. De VIIIo, Ecclesiastes X: Vescendum est ad reficiendum non ad luxuriandum. De VIIIIo ait Augustinus:

*Si quis amat dictis absentum rodere famam,
Hanc mensam indignam noverit esse sibi.*

De Xo, Luce XXI: Attendite ne graventur corda vestra crapula et ebrietate. De XIo, Ecclesiastici tertio: In nequissimo pane murmurabit civitas. De XIIo, Paulus ad Effeser, V: Nolite inebriari vino in quo est luxuria. De XIIIo, Ecclesiastici XXXVIII: Non te effundas super omnem escam . De XIIIIM, Esodi XXXVII: Sedit populus manducare et bibere, et surrexerunt ludere, idest ydolum adorare. Nam hystriones pascere vel ystrioniter vivere est demonibus immolare. Ieronimus: Paria sunt demonibus sacrificare et hystrionibus dare. De XVM vero et ultimo, habetur in Psalmo: Edent pauperes et saturabuntur, et laudabunt Dominum qui requirunt eum, etc.. Et sic patent quatuor superius requisita. Sed quia dubitabile est an liceat convivare propter peccatum gule, sciendum quod quatuor de causis convivia fiunt. Prima est causa misericordie; secunda causa benivolentie; tertia causa mercimonii; quarta causa lascivie. Circa primum nota quod convivia fiunt aliquando causa misericordie, et de hoc habetur Luce quarto: Cum facis prandium voca pauperes, claudos, et debiles, et tale convivium tunc est meritorium vite eterne. Unde sequitur in autoritate premissa et habebis mercedem in celo. Circa secundum nota quod convivia aliquando fiunt causa benivolentie amicorum, scilicet cum quando invitat quis amicos et parentes, et tunc tale convivium, si fiat causa amicitie vel parentele, est indifferens. Si autem fiat propter pacem et concordiam, tunc est meritorium, ut dicit Augustinus super epistulam ad Corinthos. Circa tertium nota quod convivia aliquando fiunt causa mercimonii, ut homo sic remuneretur, et tunc est indifferens, sicut Balthassar, rex Babillonie, fecit convivium optimatibus suis, ut habetur Danielis Vo. Circa quartum vero et ultimum nota quod convivia aliquando fiunt causa lascivie, ut mali vitia sua et loquantur et expleant; tale convivium meritorium est pene eterne. Ideo monet Salomon in Proverbiis: Noli esse in conviviis potatorum nec in commessationibus eorum qui carnes conferunt ad vescendum. Glosa: Illi carnes conferunt ad vescendum qui in conviviis conferunt vitia proximorum. 

Hoc est dicere, ista pars Nigrorum per longum tempus regnabit, tenendo frontes erectas more regnantium, et aliam partem, scilicet Alborum, tenebit pondere gravi depressam tanquam omnino devictam, dato sic quod exinde dedigneris et plores; et hoc dicit quia ipse erat de parte Alborum, que fuit postea una cum ipso pariter expugnata. 

Ad secundam vero interrogationem dicit quod in civitate Florentie non sunt nisi duo iusti, ibi: {Iusti son due, ma non vi sono intesi}; quorum nomina non declarat. Sed nos istos duos iustos intelligere possumus primum Dantem, autorem istius altissime et profundissime Comedie, secundum vero Guidonem de Cavalcantibus: qui duo soli illo tempore, quo civitas Florentie fuit intus et extra bellis conquassata civilibus, iusti et amatores patrie sunt reperti, et rei publice defensores. Quorum primus, propter ingratitudinem et alia peccata que in civitate Florentina vigebant, fuit, prout superius annotatur, expulsus, et alter immatura morte preventus. Ad tertiam autem interrogationem dicit quod tria peccata, que vigent et regnant in Florentia, sunt causa et materia sue divisionis: Primum peccatum est superbia, secundum invidia, tertium vero avaritia. Ista enim tria peccata corda Florentinorum, velut tres facule ardentissime, succenderunt. Unde ait autor in textu: {superbia, invidia et avaritia sono / le tre faville c'ànno i cuori accesi}. 

Hoc est dicere, sic videndo et sic loquendo transivimus per turpem animarum mixturam et pluvie. Nam iste tertius circulus est mixtus et compositus ex duobus, scilicet ex animabus gulosorum et terribili tempestate, ibi ab alto continue descendente. 

{Con la voce chiocia.} Nota hic duo pulcra moralia: Primum est quod, non valens Pluto in suo episcupatu impedire autorem, autoritatem sui maioris implorat; quemadmodum episcopi nostri ea que ipsi non possunt ad Dominum Papam significant, quia ipsi de minoribus et ipse habet de maioribus iudicare. Secundum est quod Pluto, dum clamare voluit, non alta voce sed fracta clamavit. Et hoc est ad derisionem prelatorum nostrorum qui, statim quod sunt facti episcopi, dum cantant missas habent voces debiles atque fractas admodum campane, que dum est fracta non clare sonat. Ideo ait in textu: {con la voce chioccia}.

{Non è sanza cagion l'andare al cupo.} In hoc notabili in fide catholica confirmamur, que credit et predicat quod nichil in mundo accidit sine causa. Nichil enim fit sensibiliter et visibiliter quod non de invisibili atque intelligibili summi imperatoris aula aut iubeatur aut permittatur, ut ait Augustinus.

{Piloso al capo papi et cardinali.} Cum omnes clerici habeant capita rasa, quare ponit autor quod pape et cardinales capita pilosa habeant? Respondeo: Capilli enim, qui sunt superfluitates corporis, divitias et bona temporalia prefigurant. Et quia clerici debent a se avaritiam et amorem pecunie removere, ideo capita rasa gerunt; et quia clericis secularibus sunt possessiones concesse, ideo concessum est eis longiores portare capillos quam religiosis, quibus nichil conceditur possidere. Habent igitur omnes clerici capita pilosa, quia omnes bona temporalia avare desiderant, avare procurant, avare tenent, avare dispergunt, et avare dimittunt. 

{Et questi con i crini mozzi.} Hic tangit clericos prodigos et avaros qui capitibus rasis in derisionem eorum de sepulcro in resurrectione generali resurgent: et sic implebitur illa cominatio quam facit eis Dominus per Prophetam dicens: In die illa decalvabit Dominus verticem filiarum Syon, idest animas clericorum qui debent super populum cura solicita vigilare. Nam Syon specula interpretatur, et signat ecclesiam, in qua tanquam in specula ponuntur clerici ut super populum vigilent et ipsum custodiant et defendant.

Mal dare et mal tener lo mondo pulcro. Hic autor tractat de duobus vitiis sibi invicem oppositis, de avaritia videlicet et prodigalitate: circa que tria breviter videamus. Et primo, utrum ista vitia sint opposita; secundo, de ipsis vitiis; tertio, quid istorum gravius iudicatur. Circa primum sequamur sanctum Thomam doctorem. Queritur enim, secundum eundem, utrum prodigalitas et avaritia opponantur, et videtur quod non; triplici argumento. Primum enim tale est: Opposita enim non possunt esse simul in eodem, sed aliqui sunt simul prodigi et liberales; ergo prodigalitas non opponitur avaritie. Preterea, opposita sunt circa idem; sed avaritia, secundum quod opponitur liberalitati, est circa passiones quasdam quibus homo afficitur ad pecuniam; prodigalitas autem non videtur esse circa aliquas anime passiones; non enim afficitur circa pecunias nec circa aliquid aliud huius modi; non ergo prodigalitas opponitur avaritie. Preterea, peccatum principaliter recipit spetiem a fine; sed prodigalitas semper videtur ordinari ad aliquem finem illicitum, propter quem bona sua expendit, et precipue propter voluptates. Unde et Luce XV dicitur de filio prodigo quod dissipavit substantiam suam luxuriose vivendo. Ergo videtur quod prodigalitas opponatur magis temperantie et insensibilitati quam avaritie et illiberalitati. Sed contra est quod Philosophus in secundo et quarto Ethycorum ponit, prodigalitatem oppositam liberalitati et illiberalitati, quam nunc avaritiam dicimus. Respondeo dicendum quod in moralibus attenditur oppositio vitiorum ad invicem et ad virtutem secundum superabundantiam et defectum diversimode. Nam in affectione divitiarum avarus superabundat plus debito eas diligens; prodigus autem deficit minus debito earum solicitudinem gerens. Circa exteriora vero, ad prodigalitatem pertinet excedere quidem in dando, deficere autem in retinendo et acquirendo; ad avaritiam autem pertinet, e contrario, deficere quidem in dando, superabundare autem in accipiendo et retinendo. Unde patet quod prodigalitas avaritie opponitur. Ad primum ergo dicendum quod prodigalitas attenditur circa passiones pecunie, non sicut abundans in eis, sed sicut deficiens. Ad secundum dicendum quod nichil prohibet eidem inesse opposita secundum diversa; ab illo tamen aliquid magis denominatur quod est principalius. Sicut autem in liberalitate, que medium tenet, precipua est datio, ad quam acceptio et retentio ordinantur, ita etiam avaritia et prodigalitas precipue attenduntur secundum dationem. Unde ille qui superabundat in dando vocatur prodigus, qui autem deficit in dando, qui tamen non excedit in accipiendo, ut Philosophus dicit in quarto Ethicorum. Similiter etiam contingit quod aliquis excedat in dando, et ex hoc est prodigus, et simul cum hoc excedat in accipiendo; vel ex quadam necessitate, quia dum superabundant in dando, deficiunt eis propria bona, unde coguntur indebite acquirere, quod pertinet ad avaritiam; vel etiam propter animi inordinationem, dum enim non dant propter bonum, quia, contempta virtute, non curant undecumque et qualitercumque accipiant. Et sic enim secundum istud sunt prodigi et avari. Ad tertium dicendum quod prodigus non semper abundat in dando propter voluptates, circa quas est intemperantia; sed quandoque quidem ex eo quod taliter est dispositus ut divitias non curet, quandoque autem propter aliquid aliud, ut frequentius tamen temperantias declinant. Tamen, quia ex quo superflue expendunt in aliis, etiam in rebus voluptuosis expendere non verentur, ad quas magis inclinat concupiscentia carnis; tunc etiam, quia non delectantur in bono virtutis, querunt sibi delectationes corporales, et inde est quod Philosophus dicit in quarto Ethycorum, quod multi prodigorum fiunt intemperati.

Circa secundum, primo videamus de avaritia, secundo de prodigalitate. Circa vero avaritiam tria summarie videamus: primo, ipsius diffinitionem; secundo, ipsius dannificationem; tertio, ipsius parturitionem. Quantum ad primum, taliter avaritia diffinitur: Est enim avaritia, secundum Augustinum De Civitate Dei, immoderata libido habendi. Secundum vero theologos, avaritia est multa perquirere et superflua pauperibus non erogare. Secundum autem Philosophum, avaritia est glorie sive quarumlibet rerum insatiabilis et inhonesta cupido. Et dicitur avarus quasi eris, vel auri cupidus. Non est enim avaritia auri vitium, sed hominis perverse amantis illud, ut XIII De Civitate Dei dicit Augustinus. Vel avaritia dicitur ab a quod est sine, et varex, quod est nervus in poplite, qui succisus facit claudicare; et avaritia facit hominem claudum ad celestia et curvum ad terrena: Abacuch tertio. Incurvati sunt colles mundi, idest divites, superbi ab itineribus eternitatis eius, quia non procedunt ad ullas divitias future beatitudinis. Quantum vero ad secundum, nota quod avaritia iniuriatur Deo, ledit suum subiectum, et defraudat proximum. Iniuriatur enim Deo, quia aufert ei summum amorem, debitum honorem, et divinam ordinationem. Primo, aufert sibi summum amorem, qui sibi debetur a creatura rationali, quia cum Deus sit summe bonus, summe est ab homine diligendus; bonitas quidem est causa amoris summi, et summa bonitas est causa summi amoris. Ideo Deus summe diligendus est. Unde Mathei XXII precipitur: Diliges Dominum Deum tuum ex tota anima tua et ex tota mente tua. Quam autoritatem sic exponit Augustinus: Ex tota anima, idest ex tota voluntate, sine contradictione; ex tota mente, idest ex tota memoria sine oblivione. Hec omnia aufert avarus Deo et convertit in terram: ideo in celo nullum habet premium. Ieronimus: Rogo quo pudore mercedem laboris vel obsequii speret in celo cui in terra orta fuit solicitudo. Secundo, aufert Deo summum honorem, scilicet latriam que est servitus Deo debita a sua creatura, et facit eos aureos et argenteos contra legem; Exodi XX. Unde merito ipsa avaritia ydolatria appellatur, Ad Effeser V: Avaritia que est ydolorum servitus. Et poeta: Quod quis colit et veneratur, hoc illi deus est. Tertio, avaritia nititur pervertere divinam ordinationem. Deus enim ordinavit sursum celum et terram deorsum, sed avaritia preponit terram celo et lutum stellis. Materia nempe auri et argenti lutum est, ut dicit Philosophus. Cum ipsa terra sit sex elementorum lutum, eius est aurum et argentum. Fit etiam aurum per artificium ex stercoribus quorundam animalium; unde anime recte disposite procul abiciendum est aurum, et non amore aliqualiter complectendum. Modici enim flores herbarum multo sunt nobiliores auro et argento, que humana facit cupiditas pretiosa. Item avaritia ledit suum subiectum, idest hominem in quo regnat. Homo enim avarus in acquirendo divitias sustinet multos labores; in custodiendo ipsas metum patitur et timorem; in perdendo vero eas vel in morte relinquendo affligitur dolore. Unde versus:

*Dives divitias non congregat absque labore,
Non tenet absque metu, non perdit absque dolore.*

Sed nota quod V modis peccat avarus in divitiis: primo, nimis ardenter appetendo; secundo, iniuste vel illicite acquirendo; tertio, avare retinendo; quarto, prodigaliter dispergendo; quinto et ultimo, in morte non debite relinquendo. Omnia ista sunt autoritatibus fulcienda. De primo Psalmista: Filii hominum usquequo gravi corde? ut quid diligitis vanitatem, et queritis mendacium? De secundo, Abacuch secundo: Ve qui congregat avaritiam domui sue; usquequo aggravat contra se dempsum lutum. De tertio, Ecclesiastici Vo: Est et alia infirmitas quam vidi sub sole: divitie congregate in malum Domini sui. De quarto, Luce XV: Reprobatur filius prodigus qui consumpsit substantiam lasciviose vivendo. De Vo et ultimo, habetur in Psalmo: Relinquent alienis divitias suas. Item avaritia dannificat proximum. Nullus enim avarus multum dives effici potest sine multorum depauperatione. Unde Seneca, in epistula LXXVII ad Lucilium contra divitias sic arguit: Ex malis bonum non fit; divitie ex multis paupertatibus fiunt; ergo divitie bone non sunt. Circa tertium vero nota quod avaritia parturit multos filios, videlicet fraudem, dolum, inimicitiam, lites, mendacia, periuria, usuras, symonias, inquietudinem, et proditionem. De quibus cum occurrerit suis locis dicetur. Circa prodigalitatem vero est notandum quod prodigalitas ita est opposita avaritie, ut ex superioribus patet, quod quemadmodum avaritia omnia tenaciter tenet, ita prodigalitas omnia vane dispergit. Sed circa hoc queritur quod istorum duorum sit gravius peccatum. Et sic deveniemus ad ultimum.

Videtur enim quod prodigalitas sit gravius peccatum quam avaritia, quod sic probatur: per avaritiam enim homo nocet proximo, quia bona sua ei non comunicat; per prodigalitatem vero homo nocet sibi ipsi. Dicit enim Philosophus in quarto Ethycorum quod corruptio divitiarum per quas homo vivit est quedam ipsius esse perditio. Gravius autem peccat qui sibi ipsi nocet quam alii, secundum illud Ecclesiastes XIIII: Qui sibi nequam est, cui bonus erit? Ergo prodigalitas erit gravius peccatum quam avaritia. Sed contra est quod Philosophus dicit 2M Ethycorum, quod prodigus multum videtur melior illiberali, idest avaro. Respondeo dicendum quod prodigalitas secundum se considerata minus peccatum est quam avaritia. Et hoc triplici ratione: Primo quidem, quia avaritia magis differt a virtute opposita quam prodigalitas. Magis enim ad liberalitatem pertinet dare, in quo superabundat prodigus, quam retinere, in quo superabundat avarus. Secundo, quia prodigus est multum utilis quibus dat; avarus autem nulli, sed nec sibi ipsi, ut in quarto Ethycorum habetur. Tertio, quia ut ait Seneca, illud peccatum est gravius cuius est insanabilior egritudo. Sed prodigalitas curatur vel curari potest duobus modis: primo, paupertate, quia si prodigus efficitur pauper, erogare non potest; secundo modo, senectute, quia naturaliter avaritia sequitur senectutem. Sed avaritia nullo istorum modorum curatur; nam si avarus efficitur pauper, magis in avaritia induratur. Si autem efficitur senex, magis in ipso senio vitium iuvenescit. Ad argumentum vero in contrarium positum, dicendum quod differentia prodigi et avari non attenditur secundum hoc quod est peccare in se ipsum et in alium. Nam prodigus peccat in se ipsum dum bona sua consumit, unde vivere debet. Peccat etiam in alterum consumendo bona ex quibus aliis providere deberet; et precipue hoc apparet in clericis, qui sunt dispensatores bonorum Ecclesie, que sunt pauperum, quos defraudant prodige expendendo. Similiter etiam avarus peccat in alios inquantum deficit in dationibus; peccat et in se ipsum inquantum deficit in sumptibus. Unde dicitur Ecclesiastes V: Vir cui Deus dedit divitias nec tribuat ei potestatem ut comedat ex eis. Sed tamen in hoc superabundat prodigus, quia sicut et sibi quibusdam aliis nocet, quod tamen aliquibus prodest. Avarus autem nec aliis nec sibi prodest, quia non audet uti etiam ad suam utilitatem bonis suis. Propter ista itaque duo peccata ait autor in textu:

{Mal dare et mal tener lo mondo pulcro
à tolto loro, et posti a questa zuffa:}

Ista enim duo peccata avaris et prodigis auferunt Paradisum, et ponunt eos ad illam rixam que superius est taxata. Ideo ait in textu: {à tolto loro lo mondo pulcro}. Et qualis sit illa rixa adiungit dicens: {qual ella sia, parole non ci apulcro}, idest verba ad hoc exprimendum non pulcrifico. 

Hic tangit autor quomodo bona fortunalia non sunt stabilia, immo fluxa. Ad cuius rei clariorem evidentiam est sciendum quod, sicut dicunt philosophi, quelibet spera sive celum movetur, gubernatur, et regitur per unam substantiam separatam, idest per unum angelum. Motus vero primi mobilis causatur a mente divina, unde Philosophus: Oportet, inquit, virtutem moventem celum habere potentiam infinitam, et sicut Deus omnia celestia per se aut per angelos gubernat et regit, ita rebus temporalibus rectorem et gubernatorem instituit. Iste autem rector et gubernator non est aliud nisi velle suum; et ista sua voluntas bona temporalia dat, dividit et commutat secundum beneplacitum suum. Unde beatus Augustinus ait: Voluntas Dei est prima et summa causa omnium corporalium atque spiritualium motionum. Nichil enim fit sensibiliter et visibiliter quod non de invisibili atque intelligibili summi imperatoris aula aut iubeatur aut permittatur, secundum ineffabilem iustitiam premiorum atque penarum gratiarum et retributionum in ista totius creature amplissima quadam immensaque re publica. Hucusque Augustinus. Et Daniel ait ad regem Nabuchodonosor: Est excelsus in regno hominum et cui voluerit dabit illud. Ista autem dispensatio et divisio sive provisio temporalium bonorum a paganis antiquitus, et etiam a mundanis hodie, fortuna vocatur. Quam, re vera, catholicus verus, licet credat mutabilitatem in rebus esse fortunam, confiteri non debet. Unde Augustinus: Linguam corrige, sententiam tene. Quasi dicat: Licet in sententia teneas omnia temporalia esse mutabilia atque fluxa, hoc dicas a velle divino non a fortuna vel fato procedere. Fortuna enim nichil aliud est nisi temporalis dispositio provisorum, vel ipsarum rerum temporalium mutabilitas secundum quod a voluntate divina procedit; et hoc non solum sentiunt catholici sed etiam prudentissimi paganorum. Nam Seneca, licet fortunam nominet, tamen Deum mutare omnia dicit. Ait enim secundo libro Tragediarum:

*Quicquid a nobis minor extimescit
Maior hoc vobis dominus minatur;
Omne sub regno graviore regnum.
Nemo confidat nimium secundis.
Nemo desperet meliora lapsis,
Miscet hoc illis, prohibetque Cloto
Stare fortunam; rotat omne fatum.
Nemo tam divos habuit faventes;
Crastinum ut posset sibi polliceri:
Res deus nostras celeri citatas
Turbine versat.*

Hucusque Seneca. Pingebatur autem ab antiquis ipsa fortuna in rota, in forma mulieris oculos cecos habentis. In forma mulieris ideo pingebatur, quia bona temporalia fragilia sunt et fluxa. Ideo ceca, quia bona temporalia hominem excecant, dum se extollit in prosperis et deprimit in adversis. Vel ceca ideo pingebatur, quia ad modum hominis ceci bona sua inordinate dispergit. Unde quarto Tragediarum ait Seneca:

*Res humanas ordine nullo
Fortuna regit, spargitque manu
Munera ceca, peiora fovens;
Vincit sanctos dira libido,
Fraus sublimi regnat in aula.
Tristis virtus perversa tulit
Premia recti; castos sequitur
Mala paupertas vitioque potens
Regnat adulter.*

Pingebatur et gemino vultu. Nam anterior facies erat alba propter prosperitatem, sed posterior nigra propter adversitatem. In rota autem ideo pingebatur, quia in rota sunt quatuor diversitates. Est enim una pars recte summa; est alia infima; est tertia que descendit de summo deorsum; est et quarta que scandit ab ymo sursum. Similiter in temporalibus quidam sunt in summa prosperitate, quidam in infima adversitate, quidam descendunt a prosperitate in adversitatem, quidam vero de adversitate eriguntur in prosperitatem. Autor autem, cum antiquis cupiens concordare fortunam, idest mutabilitatem rerum temporalium, sub nomine cuiusdam dee designat. Et est hic quedam figura que dicitur prosopopeia. Est autem prosopopeia formatio nove persone. Ista vero fortuna omnia bona temporalia mutat. Et ideo qui bonis temporalibus inmituntur oportet, secundum sententiam beati Gregorii, ut cum ipsis corruentibus corruant. Unde Philosophia ait ad Boetium, secundo De Consolatione: *Si ventis vela committeres, non quo voluntas peteret, sed quo flatus impelleret promovereris. Si arvis semina crederes, feraces inter se annos sterilesque pensares. Fortune te regendum dedisti; domine moribus oportet obtemperes. Tu vero volventis rote impetum retinere conaris?*. Et infra, eodem libro, ait ipsa fortuna ad Boetium: *Rotam volubili orbe versamus, infima summis, summa infimis mutare gaudemus*. Et poeta:

*Ex humili ad summa parvum fastigia rerum
Extollit quotiens voluit fortuna iocari.*

Vere omnes thesauri qui sunt sub luna mentem avari hominis satiare non possent; et hoc quia, ut ait Seneca: Avaro tam deest id quod habet quam quod non habet. Ea vero que sunt supra lunam, sicut sunt celestia, possunt mentem hominis quietare. Unde beatus Augustinus ait: Quicquid Deus potest michi dare non me satiaret nisi se ipsum dare promitteret. Et alibi: Inquietum est cor nostrum donec requiescat in te. Et Psalmista: Satiabor cum apparuerit gloria tua.

{Che d'è occulto come in erba l'angue.} Vult hic dicere autor quod iudicium fortune est nobis occultum sicut occultatur aliquando anguis, idest serpens, in herba, quam dum homo vult carpere, pungitur a serpente. Vel sicut venenum est occultum in herba, que licet appareat pulcra, odorifera, et suavis, si est venenosa interficit comedentem. Et sic bona temporalia, licet videantur pulcra, delectabilia et utilia, multotiens tamen anime quam corpori sunt nociva. Quod noceant anime patet quia bona temporalia Dei oblivionem inducunt. Unde Psalmista: Incrassatus est dilectus et recalcitravit: incrassatus, inpinguatus, dilatatus. Dereliquit Deum factorem suum et recessit a Deo salutari suo. Quod vero noceant corpori patet quia quanto homo ascendit in altum, tanto magis cum cadit descendit ad ymum. Unde poeta Claudianus: Tolluntur in altum ut lapsu graviore ruant. Idcirco beatus Gregorius dicit quod cum omnis fortuna sit timenda, magis est timenda prospera quam adversa. Adversa enim multotiens hominem corrigit et ad Deum deducit. Unde idem Gregorius: Mala, inquit, que nos hic premunt ad Deum nos ire compellunt; sed prospera, ut iam dictum est, totum contrarium operatur. 

Dicit hic autor quod nulla humana sapientia potest obviare vel resistere voluntati divine. Unde Apostolus: Non est sapientia contra Dominum. Et Salomon ait ad Deum: Non est qui tue possit resistere voluntati. Quod autem dicit: {Questa provede / suo regno come il loro li altri dèi}, sic est exponendum: Quemadmodum enim Dei, idest Angeli, movent sua regna, idest celos, ita Fortuna movet regnum sibi commissum. Angeli enim dicuntur Dii, ut ibi: Deus stetit in synagoga Deorum, idest Angelorum. 

More mundanorum loquitur hic autor, contra clericos verba dirigens; qui quidem, ut manifeste videmus, pro maiori parte indigni, de infima paupertate ad ditissimas prelaturas, et de infimo statu ad statum excellentissimum extolluntur, et semper istam fortunam condemnant, a qua tota die bonus et sapiens eicitur, et malus et inscius sublevatur. Unde poeta: Tolluntur ad astra nefandi. 

{Or discendiamo omai a magior pieta.} Hic finit quartus circulus. Et finito hoc circulo, dicit Virgilius ad autorem: Descendamus admodo ad videndum maiora tormenta. Maiora enim dicit, quia quanto magis descendit, tanto magis maiora invenit et graviora peccata. Et assignat causam quare debent descendere, nec hic debeant ulterius immorari, dicens: {Già ogni stella cade che saliva / quando mi mossi}. Ad cuius evidentiam est sciendum quod autor, quando intravit Infernum, dies recedebat et nox veniebat. Unde supra, secundo cantu: {Lo giorno se n'andava et l'aer bruno}, idest nox – supple veniebat; et non erat ei concessum stare in Inferno nisi quantum Christus stetit in Limbo. Unde illa hora qua tenebre facte sunt super universam terram, quando scilicet Christus in Limbum descendit, autor ingressus est Infernum; et illa hora qua Christus resurrexit a mortuis, autor de Inferno exivit. Et nota quod totum illud tempus quod autor in Inferno consumpsit, ab illa scilicet hora qua intravit, usque ad illam qua inde exivit, computat unam noctem. Et hoc quia ibi nulla est dies sed perpetua nox; in celo autem est dies sine nocte; in mundo autem sunt dies et noctes. Et quia istud tempus breve erat ad tot et tanta videnda, ideo ait Virgilius autori: Quando nos incepimus nostrum iter, nox surgebat, et ille stelle que ascendebant a parte orientali iam incipiunt cadere versus occidentem; idcirco oportet nos iter nostrum accelerare. Ideo sequitur in textu: {e 'l troppo star si vieta}.

Ut in superiori cantu patet, postquam autor de quarto circulo, in quo puniuntur avari et prodigi, pertractavit, dicit se per unum fossatum de quarto in quintum circulum descendisse. Qui quidem Vo circulus non est aliud nisi una palus obscura, livida, fetida, et lymosa, iuxta quam dum animas contemplando transirent, devenit ad quandam turrim que in ripa istius paludis erat. In cuius cachumine antequam ad ipsam turrim appropinquaret vidit duas faculas accensas, sicut in processu istius cantus declarat, et etiam unam aliam tertiam, que respondit istis, vidit tam a longe demonstrari quod vix poterat eam oculus contemplari. Tunc ait autor ad Virgilium: Iste ignis quid dicit, et qui sunt illi qui eos fecerunt? Et Virgilius ad eum: Iam, inquit, super sucidas undas discernere potes id quod ab istis faculis expectatur, si fumus paludis illud non tibi celat. Et statim facta responsione Virgilii, dicit autor se vidisse versus eos unam naviculam venientem sub gubernaculo unius solummodo galeoti, qui veniendo clamabat: {Or se' giunta, anima fella}. Cui Virgilius ait: O Fregias, o Fregias, tu clamas in vacuum ista vice, quia nil aliud habebis nisi quod lutum transibis. Et his dictis, descendit in barcam, et post ipsum secutus est Dantes; et statim fuit propter gravidinem corporis onerata. Ideo dicit: {et sol quando fui dentro parve carca}. Et quia tunc magis onerata erat, ideo magis de aqua secabat. Hoc videtur de VIo libro Eneydorum extractum, ubi de descensu Enee in barcam loquitur Mantuanus dicens: *Gemuit sub pondere cimba / subtilis et multam accepit rimosa paludem*. Natura enim navium est quod quando non sunt onerate modicum secant aquas, quando vero sunt onerate tunc magis, propter honera, demerguntur et aquas secant; et sic cum navicula Fregias portat solummodo animas, tunc leviter transit aquas; sed cum portavit Dantem, quia in anima et corpore erat, ideo navicula aquas dicitur secuisse. Unde in textu dicitur: {Tosto che 'l duca et io nel legno fui, / secando se ne va l'antica prora / dell'acqua più che non fa con altrui}. Et dum sic per illam aquam mortuam navigarent, unus qui erat in illa palude submersus surrexit et ait ad Dantem: Quis es qui ante horam – supple mortis – venis? Et Dantes ad eum: Si ego venio, non remaneo. Sed tu quis es, qui factus es ita turpis Cui ille respondit: Sicut tu vides, sum unus qui plango. Et cum Dantes sibi respondisset dicens: Cum planctu et luctu, spiritus maledicte, remaneas, ille ut naviculam submergeret ambas manus ad ipsam extendit. Quod ut Virgilius perpendit, statim illum in aquam reiecit dicens: Vade istac cum aliis canibus. Et postea cum brachiis amplexatus est sibi collum, et dans sibi osculum ait: O anima que abhorres et dedignaris superbos, benedicta sit illa que te concepit. Iste enim, sicut fuit in mundo persona arrogans et superba, et nullum bonum memoriam suam ornat, sic sua umbra est hic furiosa. Et dico tibi quod multi superius, hoc est in mundo, se reputant magnos reges, qui in ista palude stabunt sicut porci in volutabro suo. Tunc Dantes ait ad Virgilium: Magister, multum delectarer videre istum in ista aqua lymosa submergi. Et Virgilius ad eum: Antequam aliam ripam videas, erit de hoc tuus animus satiatus. Et ecce non multo post ab aliis damnatis iste damnatus capitur, deridetur, et in aqua submergitur, clamantis omnibus: Ad Phylippum Argenti de Florentia, spiritum bizarrum, idest inconversabilem ac iracundum. Et ille, iracundia ductus, semetipsum dentibus attrettabat.

His omnibus visis, dicit autor quod illum spiritum in tali pugna derisoria dereliquit, et ad quamdam civitatem ferro ignito muratam, que dicitur Ditis, sic navigando pervenit. Ad quam cum appropinquassent, Fregias ad eos alta voce clamavit dicens: Exite de navi. Hic est introitus civitatis. Et tunc illi ambo, scilicet Virgilius et Dantes de navicula descenderunt. Et hic finitur quintus circulus.

Quo finito, facit autor preambulum ad sextum, dicens quod ad clamorem Fregias vidit super portas civitatis plus quam mille demones, qui superstitiose dicebant: Quis est iste qui sine morte, hoc est antequam moriatur, vel sine morte, idest sine peccato, vel sine morte, idest sine pena Inferni, vadit per regnum mortue gentis Virgilius autem fecit signum quod secrete alloqui vellet eos. Tunc illi dixerunt ei: Veni tu solus et ille recedat, qui tam audaciter per istum regnum intravit. Solus revertatur per fatuam stratam. Probet si per eam scit reverti, quia tu hic remanebis, qui eum per tam obscuram duxisti contratam. Quod audiens, autor tanto fuit timore ac pavore simul arreptus, quod nunquam inde credidit ad propria remeare, et totus pavidus ad Virgilium ait: O mi care dux, qui plus quam septem vicibus me in periculis securasti, et de eisdem me protinus extraxisti, noli me hic dimittere, queso, taliter desolatum; et si transire nobis ulterius est negatum, reinveniamus statim vestigia nostra simul. Cui Virgilius ait: Noli timere, quod nostrum iter non potest nobis quisquam auferre, a tali nobis domino est concessum. Sed hic me expecta, et spiritum tuum fessum conforta et ciba spe bona, quod ego te in mundo infimo non relinquam. Et his dictis, a Dante recedit et versus ianuam civitatis, demonibus locuturus, accedit. Qui cum eis modicum loquendo stetisset, et nichil cum eis profecisset, quia in faciem eius portas clauserunt, melancolia plenus reversus est ad autorem, dicens: Licet ego irascar, tu fili, noli timere, quia ego vincam pugnam, malis gratibus quorumcumque qui intus ad defensionem se volvant. Non enim est nova michi ista eorum superbia, quia iam usi sunt ea michi in illa porta sacrata que adhuc sine clavibus aperitur. Super quam portam tu vidisti mortuam scripturam, et iam citra eam per descensum descendit transeundo per circulos sine duce unus talis, quod per eum aperietur nobis civitas, iuxta votum. Unde ait autor in textu: {tal che per lui ne fi' la terra aperta}. 

Continuatio est ad precedentem cantum. Superius nanque dixit: {Venimo al piè d'una torre al da sezzo}. Nunc vero continuando dicit quod antequam ad pedem turris venissent, vidit in cacumine ipsius turris duas accensas faculas elevari. Quem quidem ignem ideo demones qui ibi habitant ostenderunt, ut signum darent demonibus civitatis que in medio paludis est sita, ut barcam mitterent, que eos ad ripam aliam transportaret. Duas autem ideo faculas ostenderunt, ad ostendendum quod due anime veniebant, quia quot anime veniunt, tot facule accenduntur. Illi vero demones qui super portas habitant civitatis, visis faculis, unam faculam elevarunt ad respondendum quod navicula veniebat. 

{Meschite} proprie lingua sarracenica sunt phana et templa ipsorum. Hic autem ponuntur pro turribus et meniis civitatis.

{Et già di qua da lei discende l'erta.} Quando demones in faciem Virgilii clauserunt ianuas civitatis, statim missus fuit de celo unus Angelus ut, malis gratibus illorum spirituum malignorum, civitatem aperiret, et eis liberum introitum exhiberet.

Sicut in superiori cantu habetur, quando demones clauserunt portas civitatis Virgilio, reversus est ipse Virgilius ad autorem totus melancolicus et quasi totus in mente prostratus; quod attendens et considerans ipse autor totus pusillanimus est effectus, et ista talis pusillanimitas colorem pallidum in faciem eius pinxit; qui quidem pallor similem colorem quem habebat Virgilius tunc restrinxit. Ideo continuando, sic incipit istum cantum:

{Quel color che viltà di fuor mi pinse
vegendo 'l duca mio tornare in volta,
più tosto dentro il suo novo ristrinse.}

Hoc est, ille color quem pusillanimitas exterius in me depinxit, videndo ducem meum reverti sconfictum, citius suum novum colorem restrinxit interius. Et bene dicit novum, quia sapiens non ita de levi a passionibus conmovetur. Et statim illo colore pallido interius ad se tracto, attente se firmavit ipse dux, sicut solet facere auscultans et expectans aliquid quod videre non potest. Et sic auscultans si veniret, scilicet id quod expectabat, quia a longe videre non poterat, propter aerem caliginosum et nebulam spissam, ait ut confortaret autorem: Omnino sine dubio nos vincemus, sin autem talis fuit punitus. O quantum videtur michi tardum quod id quod expecto huc veniat. Audiens autem Dantes ista verba Virgilii, quorum principium cum fine minime concordabat, ne momentum aliquod pertransiret quod ipse cum magistro non proficeret, ex quo non ibant quia aliquid expectabant, ait ad eum: In istum fundum Inferni descendit unquam aliquis de primo gradu? hoc est de primo circulo? in quo quidem circulo non est alia pena nisi spes protinus detruncata? Et Virgilius ad eum ait: Raro de nobis qui habitamus in primo circulo in castro, scilicet illo aliquantulum luminoso, aliquis vadit per istud iter per quod nos vadimus modo. Verum est quod una alia vice huc inferius fui adiuratus ab illa avida Eritone que antiquitus, dum vivebat, animas ad sua corpora revocabat. Et fecit me intrare, modicum post mortem meam, in illum circulum ubi habitat Iudas Scarioth, ut extraherem inde unum spiritum quem volebat. Ille enim locus in quem descendi est obscurior et magis elongatus a celo quam locus aliquis infernalis. Unde, quia alias inferius huc descendi, bene scio istud iter, et idcirco facio te securum.

Et dum sic autorem huiusmodi locutionibus et demonstrationibus confortaret, dicit ipse autor se vidisse in chacumine unius turris excelse tres Furias infernales, sanguine tinctas, ydris viridissimis cinctas, et cerastibus coronatas; quarum una vocatur Alecto, altera Thesiphon, et tertia Megera. Que quidem Furie, quia succursum de celo missum venire sciebant, cum unguibus pectora sua scindebant, manibus se percutiebant, et alta voce Gorgonem clamabant dicentes: Veniat Medusa, ut ipsum convertat in lapidem. Male enim fecimus non vindicando nos de Theseo. Tunc Virgilius ait ad Dantem: Volve te retro et tene visum clausum, quia si Gorgon se ostenderet et tu eum videres, nunquam posses reverti superius. Et hoc dicto, statim Dantem convertit ad se ipsum et propriis manibus cooperuit sibi visum. Et quamvis Dantes aliquid oculis discernere non valeret, tamen auditu persensit super aquas Stigias unum sonum terribilem, tanto pavore repletum quod ambe ripe illius paludis ex tali conmotione tremebant. Et ille rumor tam terribilis et tam pavidus nichil aliud erat nisi adventus Meduse, que ad clamorem Furiarum veniebat, ut Dantem in lapidem conmutaret. Sed postquam pertransiit talis tremor, Virgilius solvit oculos ipsi Danti. Et tunc vidit quendam benignum nuntium super aquas Stigias siccis pedibus ambulantem, ante cuius faciem omnes anime que sunt in illa palude submerse, contuse, timore terribili fugiebant. Quem cum vidisset Virgilius innuit Danti ut ei inclinato capite reverentiam exhiberet. Et ille nuntius sic super aquas Stygias ambulando devenit ad ianuas civitatis, quas cum una virgula reserans, ait ad illos demones qui clauserant eas: O expulsi de celo, gens despecta, unde ista superba arrogantia in vobis allicitur? Cur recalcitratis illi voluntati, cui nunquam potest finis esse truncatus? Quid iuvat cum fronte percutere petram? Cerberus enim vester, si bene recolitis, propter hinc simile gestat adhuc mentum depilatum et guttur. Et hiis dictis, per viam qua venerat est reversus. Et tunc, videntes portas civitatis apertas, intus sine impedimento aliquo intraverunt. Quibus ingressis, dicit autor quod tota illa civitas erat plena sepulcris, et sepulcra interius adeo plena flammis, quod nulla ars reperitur in mundo que ferrum magis requirat ignitum. Et de istis sepulcris terribiliter tam ignitis, quia erant omnia opertoria sublevata, exibant ita dure lamentationes, quod bene videbantur lamentationes protinus miserorum. Quas voces miseras audiens, autor ait ad Virgilium: Que sunt iste gentes que sepulte in istis archis se faciunt sentiri cum suspiriis dolentibus? Cui ait ipse Virgilius: Hic sunt heresiarche, cum eorum sequacibus cuiuscunque secte, et multo plus quam tu credas ex eis sunt iste tumbe replete. Similis hic cum simili est sepultus, et monumenta sunt calida secundum magis et minus, idest secundum quod magis et minus in hoc mundo heretici erraverunt. Et postquam Virgilius assignavit Danti miseram conditionem istius misere civitatis, dicit ipse autor quod inter muros et sepulcra iter a dextris arripuerunt. Unde ait in textu: {Poscia c'a la man dextra si fu vòlto, / passamo tra' martiri}, idest sepulcra, {et li alti spaldi}, idest altos muros. 

{Quel color che viltà di fuor mi pinse.} Iste color, quem pusillanimitas in faciem Dantis pinxit, est color pallidus, qui quidem accidere solet duabus de causis: prima est quando homo interius concipit timorem; secunda est quando concipit amorem. Corpus enim, secundum philosophos, ad conceptionem anime commovetur; nam ad conceptionem rei terribilis totus homo pallescit. Et ratio huius est quia quando homo timet, totus calor naturalis fugit ad interiora, et sic exterius remanet pallidus ac etiam congelatus. Unde poeta: Calor exteriora reliquit. Et per istum modum videns autor suum ducem a demonibus sic derisum, et quodammodo debellatum, quia erat ei suum iter ita rustice impedimentum ad conceptionem rei tam terribilis, totus pavidus est effectus. Sicut solent fieri milites pavidi dum vident suum ducem fugere vel timere in prelio, similiter quando concipit amorem, interius totus pallescit et frigescit exterius: et hoc etiam propter causam iam superius assignatam. Unde Ovidius: *Palleat omnis amans, hic est color aptus amanti*. Similiter, ad conceptionem rei verecunde, homo exterius erubescit. Et ratio huius est: Quando enim homo facit vel recipit aliquod turpe quod sit verecundia dignum, calor interior ad exteriora procedit, ut illum verecundum a se proiciat et expellat. Unde, de primo, Ovidius in libro Methamorphoseos: *Heu quam difficile est crimen non prodere vultu*. De secundo idem Ovidius, eodem libro: *Nays ab his tacuit; pueri rubor ora notavit; / nescit quid sit amor, sed erubuisse decebat*. Quia nanque puer ille de turpi requirebatur a Nay, ideo totus in facie apparuit rubicundus.

In isto notabili duo moralia continentur: Primum est quod cum aliquis dux, sive capitaneus alicuius exercitus sive gentis, timorem ostendit in facie, facit suos milites timidos atque viles. Quod totum contrarium faciunt boni duces. Nam si in corde timent, audaciam ostendunt in facie, sicut ponit exemplum Virgilius de Enea, primo Eneydorum, dicens: Spem simulat vultu, premit altum corde dolorem. Secundum est quod bonus dux sive capitaneus, quando videt suos milites perturbari sive timere, statim suum timorem palliat et occultat, sicut fecit Virgilius, qui videns Dantem pallidum in facie, statim colorem similem quem habebat interius ad se traxit. Ideo ait: Ille color qui michi timiditatem depinxit exterius, videndo meum ducem reverti sconfictum, suum colorem novum restrinxit interius. Et bene dicit novum, quia magna novitas est quando unus sapiens dux, maxime in multis expertus, timet in corde vel in facie perturbatur.

Virgilius sic turpiter a demonibus debellatus, de celo auxilium expectabat, et ideo dicebat: {Pur a noi converrà vincer la punga}, sin autem talis fuit punitus. Vult hic dicere Virgilius: Si nos non vincemus, isti qui clauserunt portas terribiliter punientur, quia Cerberus non tantum peccavit in impediendo Theseum, quando momordit Caronem, quantum peccaverunt isti quando clauserunt ianuas civitatis. Et nichilominus erit nobis tandem civitas patefacta. Sed quia spes que differtur affligit animam, secundum sententiam Salomonis, ideo adiungit ipse Virgilius: {O quanto tard'a me c'altri qui giunga}.

{Ke sol per pen'à la speranza cionca.} Illi qui habitant in primo circulo nullam aliam penam habent nisi solummodo spem truncatam: Ubi est notandum quod due sunt spes: una secundum naturam; altera secundum gratiam. Spes enim secundum naturam est illa, qua mediante, ex uno iuvene et una iuvene, vel altero iuvene et altero sene, nasciturus filius expectatur. Spes vero secundum gratiam est illa, qua mediante, de ambobus senibus filius generatur; sicut ex Abraham nonagenario et Sarra octagenaria natus est filius, scilicet Ysaach. Et de his duabus speciebus ait Apostolus, loquens de Abraham, qui contra spem in spem credidit ut esset pater multarum gentium, idest contra spem nature in spem gratie credidit Abraham ut esset pater multarum gentium, idest ut haberet filium multarum gentium genitorem. Sic eodem modo philosophi, et poete, et alii qui habitant in primo circulo, contra spem gratie, qua privatos omnino se sentiunt, sperant in spem nature vel rationis. Non enim dictat lex vel ratio naturalis ut homo non peccans temporaliter nedum eternaliter puniatur. Cum itaque illi iusti qui sunt in primo circulo iuste et virtuose vixerint in mundo, non debent secundum legem vel rationem humanam eternaliter condemnari. Sed lex divina mandat quod quicumque in Christum non crediderit et baptizatus non fuerit, condemnetur. Et sic contra spem que procedit a gratia habent spem sive desiderium quod oritur a natura. Et ideo ait Virgilius supra, quarto cantu, circulo primo: {Per tai difecti, non per altro rio / semo perduti, et sol di tanto offesi / che senza speme vivemo in disio}. Et hic ait autor in textu: {che sol per pen'à la speranza cionca}.

Hic interrogat autor Virgilium utrum aliquis de primo circulo, ubi pro pena est solummodo spes truncata, unquam descendit in alios circulos subsequentes. Quam responsionem require superius. Sed quia illa est licteralis, accipe nunc moralem. Raro enim accidit quod homo sapiens et virtuosus de statu suo sublimi et luminoso descendat in statum infimum et tenebrosum. Unde aiebat Seneca: Si scirem deos ignoscituros et homines ignoraturos, adhuc dedignarer peccare. 

Ista Ericto fuit quedam mulier de Thesalia, maga et venefica valde magna, que, ut scribit Lucanus in VIM, suis incantationibus animas mortuorum ad propria corpora revocabat. Ad hanc enim Erictonem accessit Sextus filius Pompei, volens ab ea scire quem finem habitura erant bella plus quam civilia, que in brevi tractanda erant, sive potius finienda, inter Cesarem et Pompeum. Et ait ei:

*O decus Emenidum, populis que pandere fata
Queque suo ventura potes devertere cursu,
Te precor, ut certum liceat michi noscere finem
Quem belli fortuna parat. Non ultima turbe
Pars ego Romane, Magni clarissima proles,
Vel dominus rerum vel tanti funeris heres.*

Ad cuius preces Ericto unam animam in corpus proprium revocavit, ipsum admirans, ut sibi dicat quid de bello futuro senserit in Inferno. Tunc ille: Vidi Decios Curiosque tristes flentemque Camillum, pro destructione – intelligas Romanorum. Vidi Scipionem, qui plorabat pro nepote suo qui erat interficiendus in Libia cum Catone. Solum autem Brutum qui Tarquinum fugavit, vidi gaudentem, quia Brutus, qui erat de domo sua, erat Cesarem occisurus. Tibi autem Sexte dico quod ducibus busta parantur, uni in Nilo, alteri vero in Tiberi. Et hoc dicit quia Pompeius erat interficiendus in Egypto, et Cesar in Roma. 

Potest hic merito queri, cum sint tres Furie, scilicet Alecto, Thesiphone, et Megera, quare Megera eterni luctus regina vocatur. Respondeo: Peccatum enim quanto hic est maius, tanto maiorem penam et luctum in Inferno meretur; iuxta illud: Quantum se glorificavit et in delitiis fuit, tantum date ei tormentum et luctum. Et iuxta illud: Secundum mensuram delicti erit et plagarum modus. Cum itaque Megera peccatum inique operationis importet, merito eterni luctus regina vocatur. Interpretatur enim, ut dictum est, *magna in malo constantia*. Non enim prava cogitatio nec prava locutio, sed prava operatio hominem hereticum facit. Unde beatus Augustinus: Error non facit hereticum, sed erroris defensio. Et ideo bene Claudianus ipsam Megeram, tanquam reginam, dicit in Inferno sedere. Ait enim de ipsa, libro primo: Improba mox surgit tristi de sede Megera. 

{Vegna Medusa, sì 'l farem di smalto.} Furie infernales, videntes descendere ad considerationem Inferni hominem sapientem, Medusam invocant alta voce, ut suo aspectu homo carneus in lapidem commutetur, ne secreta que sunt in illa civitate sepulta videat, et nec aliis revelare queat. Ubi notandum est quod quidam rex nomine Phorcus habuit quandam filiam que dicta est Medusa, sive Gorgon. Huic Meduse pater regnum reliquit, que sua pulcritudine intuentes totaliter dementabat. Unde fabulose ponit Ovidius ipsam Medusam homines in lapides convertisse. Sed re vera quedam lasciva mulier fuit, que tanta pulcritudine pollebat quod quicunque eam aspiciebat extra mentem statim fiebat. Hanc autem Medusam, ut ponit magister in ystoriis scolasticis, Perseus filius regis Athenarum interfecit. Ait enim sic super librum Iudicum: Perseus Gorgonam occidit meretricem, que ob nimiam pulcritudinem speculatores suos mentis impotentes reddebat. Huius autem Meduse dico fabulas consectando incredibilis pulcritudo et fama divitiarum excitaverunt Perseum, qui in manu potenti regnum ipsius Meduse intravit, regnum cepit, caput illi amputavit, ventrem eius ense aperuit, ex cuius sanguine, ut poetarum fabule ponunt, ortus est quidam equus alatus qui vocatus est Pegasus; qui equus ad montem Elycon currens ungula fodit terram, et fontem Musarum et poetarum produxit. Allegorice per Medusam, sive Gorgonem, accipimus terrorem et oblivionem quibus Perseus, idest homo sapiens, caput amputat, dum tenaci memorie terrorem fugiens semper intendit. Mortua autem oblivione pariter et terrore, Pegasus oritur qui, secundum Fulgentium, fama eterna interpretatur: qui ideo alatus dicitur, quia fama omnia visibilia et invisibilia cursu veloci perlustrat; ad montem autem Elycon dicitur cucurrisse quia semper fama sapientiam querit; nam ex sapientia fama oritur, et orta sapientiam querit. Et postquam quesiverit ipsam sapientiam, aliis propinare procurat. Unde bene Pegasus ex sanguine, idest ex morte terroris et oblivionis oritur, et ad montem sapientie currit, et fontem sapientie ungula, idest sua investigatione, producit; qui quidem fons etiam Pegasus, idest eterna memoria, nuncupatur. Unde non absurde Furie Medusam clamant, ut suo aspectu Dantes in lapidem convertatur, ut Inferni secreta non videat, et que iam vidit oblivioni tradere non omittat. Et sic videmus quod non solum in principio sue visionis ferarum aggredientium, sed etiam in medio impedimenta sustinuit perstrepentium Furiarum; inveniens per hoc quod homo in principio et in processu sui operis a bono opere impeditur, sed tamen propter impedimenta a bono incepto resilire non debet. 

Iste sonus pavore plenus et omnia frangens, non erat aliud nisi illa maledicta Medusa, que ad clamorem Furiarum cum tanto impetu veniebat, ut autorem in lapidem commutaret. 

{Li occhi mi sciolse.} Postquam ille sonus terribilis et horribilis pertransivit, Virgilius solvit autori oculos et ait ad eum: Dirige nervum oculi super illam spumam antiquam et vide. Et tunc dicit autor se vidisse unum nuntium benignum missum de celo, super aquas Stigias siccis pedibus ambulantem, ante cuius faciem omnes illi maligni spiritus fugiebant. Qui cum ad portas civitatis venisset, cum una virgula quam gestabat in manu ipsam portam aperuit, demones qui ipsam clauserant increpavit, et eis liberum introeundi aditum demonstravit. Iste enim Angelus tenet figuram et similitudinem veritatis, que omnia secreta et abscondita producit in lucem. Et de hoc ait veritas in Evangelio: Nichil secretum quod non reveletur, et absconditum quod non sciatur. Nullum enim secretum fuit in Inferno quod iste poeta nesciverit, et nullum absconditum quod sibi non fuerit revelatum.

Volens autor designare nobis multitudinem sepulcrorum quibus est plena civitas infernalis, comparat ipsa sepulcra eterna ad sepulcra que sunt in duabus mundi partibus constituta. Prima sunt extra civitatem arelatensem in quadam planitie, in illa scilicet parte ubi Rodanus descendit in mare. Et dicitur quod illa sepulcra pluit Deus de celo ad orationem Karoli Magni. Karolus enim Magnus debellavit in illa planitie maximam multitudinem paganorum. Sed quia multi christiani in illo prelio ceciderunt, rogavit Karolus Deum ut fideles ab infidelibus discernere posset, ad hoc ut eos valeret tradere sepulture. Et tunc ad preces suas tot sepulcra ceciderunt de celo quot erant fideles ab infidelibus trucidati. Et Angelorum ministerio omnia illa christianorum funera invenit ipse Karolus suis posita sepulturis. Alia vero sepulcra sunt propre quandam civitatem que est in finibus Ytalie, que dicitur Pola, in quadam scilicet planitie, iuxta Quarnarum, in qua est etiam multitudo maxima sepulcrorum. Quorum sepulcrorum causa vel notitia non habetur. Exemplificat igitur autor et dicit quod quemadmodum illa duo loca sunt plena sepulcris, ita illa civitas infernalis est plena undique sepulturis.

{Qui son li heresiarche.} Heresiarcha est princeps hereticorum, sicut Arrius princeps Arrianorum, sicut Sabellius Sabellianorum, sicut Manicheus Manicheorum, et sic de aliis.

{Vedi là Farinata che s'è dricto.} Exemplificando ponit hic autor quendam nobilem militem florentinum, qui fuit vocatus dominus Farinata de Ubertis, qui, ut communiter creditur, fuit hereticus Epycurus. Hic est enim unus ex illis quinque de quibus autor interrogavit Ciaccum, ut habetur superius in tertio circulo, cantu VIo.

{Com'avesse l'inferno in gran dispicto.} Vere omnis homo peccator, et maxime hereticus, qui mortuo corpore animam mortuam confitetur, aliam vitam ubi anime perpetuo vivant esse non credit. Idcirco huiusmodi homines nec Paradisum diligunt, nec illud, propter aliqua bona que faciant, habere se credunt. Similiter nec penas Inferni timent, nec propter aliqua scelera que committant ad illas penas ire formidant. Ideo figurative loquitur autor de isto heretico Farinata, quod fronte se in sepulcro et pectore erigebat, tanquam si pro nichilo haberet Infernum. Et hoc est quod dicit propheta: Ambulant contra Deum extento collo.

Hanc fortitudinem atque constantiam exhibet magnanimitas homini magnanimo atque forti, quod propter aliquos labores vel nova accidentia que occurrant, vir magnanimus a sui status rectitudine non mutatur. 

Arbia est quidam fluvius parvus in Tuscia, qui transit per comitatum Senensem ad radicem Montis Aperti, ubi Florentini cum tota parte Guelforum fuerunt a comite Iordano, vicario regis Manfredi, victoriose et triumphaliter debellati. Et quia dominus Farinata de Ubertis cum Senensibus et aliis Gebellinis de Tuscia fuit cum ipso comite in dicto conflictu, ideo autor ipsi domino Farinate, dicenti quare Florentini sunt ita impii contra meos consortes, dicit: {Lo stratio e 'l grande scempio, / che fece l'Arbia colorata in rosso, / tal oration fa far nel nostro tempio}. Quasi dicat: Propter sanguinem florentinum qui aquas Arbie coloravit, qui quidem sanguis vestro consilio et opere fusus fuit, talis in nostro templo oratio celebratur, ut, scilicet, nunquam vestri consortes possint aliqualiter rebanniri.

Audiens dominus Farinata ab autore quod propter conflictum quem habuerunt Florentini apud Montem Apertum nunquam sua prosapia dicitur reversura, suspirando allegat atque inducit quandam maximam utilitatem quam operatus est ipse erga civitatem Florentinam. Que talis fuit: Dum quadam vice omnes extrinseci Florentini essent in Florentia ad invicem adunati, ordinaverunt inter se, quia civitatem non bene coram illo populo poterant gubernare, ipsam civitatem incendere, mulieres capere, domos expoliare et homines trucidare, et alibi ex se ipsis solummodo civitatem edificare. Surrexit in consilio dominus Farinata, et aperta facie et libera voce omnibus contradixit: et sic illo tempore civitatem suam a tanto periculo liberavit. Arguit itaque cives suos quod memores sunt unius mali quem passi sunt, operatione non solum sua, quia in illo conflictu magis peccaverunt Abbates quam Uberti, sicut dicetur infra ultimo circulo, secunda parte Cociti, cantu XXXII; et non sunt memores tanti beneficii quod ipse solus operatus est erga eos. Memoria enim beneficiorum, ut ait Seneca, est labilis, iniuriarum vero tenax.

Ista enim, cuius pulcer oculus cuncta videt, est Beatrix, cui tanquam summe scientie theologie reservat autor cuncta dubia reseranda. Dixerat enim sibi dominus Farinata, quod non transirent quinquaginta menses quod ipse sciret quantum exulatio, sive a terra propria exitus, ponderaret; sed quia istud per verba occulta predixit, ideo istud et alia reservat exaranda et explicanda illi scientie que videt Deum, qui cuncta videt. Dicit enim beatus Gregorius, loquens de sanctis qui sunt in patria, scientia divina repleti: Quid est quod non videant qui videntem omnia vident? 

Hic facit autor mentionem de quodam Papa heretico qui vocatus est Anastasius, quem quidam hereticus, nomine Fotinus, de recta via extraxit et ad suum errorem adduxit. Tempore nanque Anastasii imperatoris fuit quidam dyachonus thesalonicensis qui vocabatur Fotinus; et hic erat hereticus. Iste Fotinus veniens Romam Anastasium Papam secundum, natione romanum, de via catholica extraxit et hereticum fecit. Unde clerici Romane Ecclesie contra ipsum insurrexerunt, et maxime quia ad petitionem ipsius Fotini quendam hereticum nomine Achasium restituere voluit, postquam damnatus fuerat per Ecclesiam Romanam. Hic autem papa Anastasius divino iudicio est percussus; nam cum ad secreta nature ivisset, egerendo intestina miserabiliter expiravit, ut legitur in cronicis Pontificum Romanorum.

In hoc notabili admonemur quod quando in aliquo nostro opere virtuoso vel arduo ab inconvenienti aliquo impedimur, quod illud tale opus dimittere non debemus, sed ad illud inconveniens paulatim assuescere nos oportet, quia tunc illud tale inconveniens propter usus frequentiam minuetur. Tanta est enim potentia usus quod convertitur in naturam; et quod in naturam convertitur, etiam si sit malum, ledendi potentia vacuatur. 

Sic construe licteram: Omnis malitia, que odium in celo acquirit, ad iniuriam alicuius persone procedit, et sic iniuria est finis cuiuslibet malitie. Et omnis talis finis illum quem offendit cogit penitus contristari, aut cum violentia aut cum fraude; sed quia fraus est gravius peccatum quam violentia, ideo artiori loco retruditur. Stant itaque sub violentibus fraudulenti, ut ait in textu. 

{Sodoma et Caorsa.} Iste sunt due civitates: Prima non est, sed fuit antiquitus in Penthapoli ante diluvium, que cum aliis quatuor submersa est propter peccatum contra naturam. Et ab ista omnes hoc vitio laborantes sodomite dicuntur. Secunda vero est in provincia Provincie, in qua multum abundant usurarii. Et ab ista omnes usurarii Caorsini vocantur. 

{La froda, ond'ogni conscientia è morsa.} Fraus est duplex, secundum quod duplex est amor, scilicet naturalis et accidentalis. Amor naturalis facit hominem omnes homines equaliter diligere; accidentalis vero facit hominem uni vel pluribus singulariter adherere. Qui igitur facit contra primum amorem dicitur fraudulentus; qui vero contra secundum dicitur proditor. Ideo gravius puniuntur proditores quam fraudulenti. Et nota quod quanvis omne peccatum generet remorsum conscientie, in anima spetialiter tamen fraus et proditio. Unde ait autor in textu: {ond'ogni conscientia è morsa}.

In hoc sententioso notabili due sententie continentur: Prima est quod a fraude omnis conscientia remordetur. Nullus enim homo committens fraudem a remorsu conscientie est immunis. Secunda est ista, quod fraude potest quis uti aut in hominem qui confidit in eum aut in hominem qui confidentiam non requirit. Quorum vero sit peius in precedentibus est ostensum. 

{Ma dimmi: quei de la palude pingue,} etc. Postquam Virgilius infernale baratrum tripartitus est, autor eum interrogat cur illi qui moventur a vento, idest luxuriosi, et illi qui percutiuntur a pluvia et grandine, idest gulosi, et illi qui sibi obviant cum tam asperis linguis, idest avari et prodigi, et illi de palude pingui, idest accidiosi, iracundi, invidi et superbi, non sunt puniti intra muros ignee civitatis. 

Ad quod respondet Virgilius et dicit quod incontinentia, sub cuius nomine septem radices peccatorum mortalium continentur, quia minus Deum offendit, extra civitatem punitur. Malitia vero et bestialitas, sub quibus violentia, fraus et proditio continentur, quia plus Deum offendunt, ideo intra civitatem durius puniuntur: violenti sub dominio Minotauri, fraudulenti sub dominio Gerionis, proditores vero sub dominio Luciferi. 

Hoc est, phylosophia, illi qui illam intelligit, notat, idest dicit vel demonstrat, non in una solummodo parte tantum, sed in pluribus, quomodo natura accipit suum cursum ab intellectu divino, idest operatur imitando ipsum divinum intellectum; quia ipsa natura, quantum potest, omnia que facit et producit conatur facere et producere ordinate et perfecte, sicut Deus omnia fecit. Unde ipsa natura taliter diffinitur: Natura est vis quedam rebus insita, similia de similibus generans vel producens. Nam nichil generat vel producit nisi quod divina bonitas primitus in prima creatione produxit, et sua opera facit divinius operibus similia quantum potest. 

Descendens autor in septimum circulum, duo principaliter facit: Nam primo designat descensum, qualiter scilicet factus est, dicens quod ille descensus est ita factus sicut est illa ruina que in partibus Lombardie, inter Trivisium scilicet et Tridentum, fluvium Attacis percussit. Et in isto tali ruinoso descensu Minotaurum invenit, qui positus est ibi ut custodiat illam viam. Qui Minotaurus, statim quod vidit autorem, iracundia totus accensus, se ipsum pre nimia ira momordit. Contra quem Virgilius clamans ait: Tu forsitan credis quod iste qui mecum est sit dux Atheniensis, qui tibi mortem superius in mundo porrexit? Recede hinc, bestia, quia iste non venit doctus a tua sorore, sed vadit vestra videndo tormenta. Tunc Minotaurus, ad similitudinem tauri cum fuerit letaliter vulneratus, qui ire vel currere nescit, sed huc et illuc saltando discurrit, de illa quam custodiebat ruina recessit. Et tunc Virgilius mandavit autori ut, interim quod ille erat in furia, viam arriperet versus yma. Dum autem sic ambo descenderent, et Dantes de illa ruina in sua mente aliquantulum cogitaret, ait ad eum ipse Virgilius: Tu forsitan cogitas de ista ruina, que custodita est ab illa ira bestiali quam modo ego extinxi. Volo enim quod scias quod alia vice quando ad yma descendi, quod ista roccia, idest ista petrosa ruina, adhuc ruinata non erat. Sed certe, si bene discerno vel recolo, modicum antequam venisset ille qui magnam predam abstulit Diti de circulo primo, ex omni parte ista fetida vallis ita tremuit, quod ego cogitavi in corde meo quod universum sentiret amorem, per quem est qui credat quod mundus in chaos pluribus vicibus sit conversus. Et in illo puncto petre in Inferno hic et alibi scisse sunt. Secundo, postquam autor descensum descripsit, ad designandum septimum circulum manum extendit, dicens quod vidit unam amplam foveam in cuius circuitu centauri armati currebant, qui centauri videntes istos descendere, se firmaverunt, et tres ex ipsis de acie exiverunt. Et unus istorum trium clamavit ad eos a longe dicens: Ad quod martirium venitis vos qui de coste descenditis? Dicatis istinc, alioquin arcum extendo. Ad quem Virgilius ait: Responsionem faciemus istic de prope nos Chyroni. Semper enim fuit ad tuum damnum tuum desiderium ita velox. Postea tetigit Dantem dicens: Ille enim est Nessus, qui mortuus est pro Deianira et fecit ipsemet de se ipso vindictam. Et ille qui est in medio, qui respicit sibi pectus, est magnus Chyron, qui nutrivit Achillem. Ille vero alius Folus est, qui fuit iracundia ita plenus. In circuitu nanque istius fovee vadunt ad mille ad mille sagittando qualemcunque animam que plus de sanguine se evellit quam culpa sua minime sortiatur. Et hec dicens appropinquavit ad illos. Chiron autem, videns Dantem pedibus lapides conmoventem, ait ad socios: Perpenditis vos quod ille qui venit retro movet omne quod tangit? Non sunt ita soliti pedes facere mortuorum. Cui Virgilius: Vere vivus est et non mortuus, cui me oportet ostendere vallem nigram, virtute et autoritate illius que veniens de illo loco ubi alleluia cantatur, conmisit istud officium michi novum. Sed per illam virtutem per quam moveo pedes meos per tam silvestrem stratam, te adiuro ut de tuis des nobis unum in ducem, qui et viam nobis demonstret, et hunc, quia non est spiritus qui vadat per aerem, portet. Tunc Chiron mandavit Nesso ut eos incolumes secum ducat. Qui cum Chironi per omnia paruisset, et eos portavit, et istum primum gironem curialiter confabulando monstravit, et eos usque ad ripam aliam transvadavit. Dum autem sic iuxta fluvium sanguinis peregrarent, Centaurus monstravit autori quasdam animas que erant usque ad cilium in illo sanguine bullienti submerse, quas dixit esse animas tyrannorum qui in hoc mundo contra bona subditorum ac etiam sanguinem tyrannide usi sunt. Et inter alios demonstravit ei quatuor summos tyrannos, videlicet Alexandrum imperatorem Grecorum, Dyonisium regem Syracusarum, Azolinum de Romano, et Opizum Marchionem Extensem; quorum primus tyrannizavit in toto orbe terrarum; secundus in regno Sicilie; tertius in Marchia Trivisana ac etiam in pluribus partibus Lombardie; quartus vero in civitate Ferrariensi et alibi. His autem visis, autor una cum Virgilio super Centaurum ascendit et fluvium transvadavit. Cum vero sic fluvium transvadarent, dicit autor se vidisse quasdam animas usque ad gulam ibi submersas. Quas cum attente respiceret, demonstravit sibi Centaurus unam animam solam, dicens: Iste scidit in gremio Dei illud cor quod adhuc super Tamigium deploratur. Postea vidit quandam gentem que caput et totum corpus tenebant, exceptis tibiis et cruribus, extra rivum. Et sic quanto plus ibant, tanto plus ille sanguis in illo fluvio bassus erat, ubi animas solummodo in pedibus cruciabat, et ibi ad ripam aliam transvadarunt. Et antequam Centaurus eos deponeret, ait ad Dantem: Sicut ex ista parte tu vides fluvium valde bassum, ita volo quod pro certo tu credas quod ab ista alia parte fluvius profundatur, ubi peccatum tyrannidis condemnatur. In quo loco quinque alios summos violentos tyrannos atque predones similiter nominavit. Quorum primus fuit Totila, flagellum Dei; secundus Pirrus, rex Epyrotarum; tertius, Sextus, filius Magni Pompei; quartus, Raynerius de Corneto; quintus vero et ultimus, Raynerius Pazzo; qui duo ultimi fuerunt stratarum publici predatores. Postquam vero Centaurus autori omnia que sunt in isto primo girone monstravit, ipsum ad terram deposuit, et per viam quam transvadaverat transvadavit. Unde ait in textu: {Poi si rivolse et ripassossi 'l guazzo}. 

Licteram sic construe: Ille locus ubi ripam descendere venimus erat alpestris, idest valde durus et arduus, sicut sunt loca in Alpibus, ubi nulla via vel semita reperitur. Quasi dicat: Non solum propter asperitatem ille locus per quem descendimus erat horridus pedibus ad ambulandum, sed erat omni visui terribilis et abominabilis etiam ad videndum; et hoc propter illud quod erat ibi, scilicet precipitium quod erat adeo magnum, quod fundus ibi nullatenus videbatur.

Exemplificat hic autor et dicit quod illa ruina, per quam descendit, est similis ille ruine que est in montibus citra Tridentum, que quidem ruina Attacis fluvium percussit, aut propter terremotum, aut propter debilem fundamentum. Istoria talis est: Inter Tridentum enim et Trivisium est quidam mons qui vocatur Marchus, et iuxta istum montem, ex latere Trivisii, transit quidam fluvius qui appellatur Attax; iste itaque mons in quadam sui parte, aut propter terremotum aut propter debile fundamentum, cum magna valde ruina descendit in planum; et sic ad yma ruendo, ab una ripa fluvium Attacis percussit. Fluvius vero taliter a monte percussus, fere per miliare recessit; tanta enim fuit materia quam secum illa ruina contraxit, quando sic de monte ruendo descendit in planum. Et in capite istius ruine invenit Minotaurum, qui tenet typum atque figuram malitie et bestialitatis. Et sub nomine malitie et bestialitatis ponit autor violentiam atque fraudem. Violentiam dividit in tres partes, secundum quod homo potest ea tripliciter uti: videlicet contra proximum, contra se ipsum, et contra Deum. Prima punitur in primo girone, in quodam scilicet fluvio sanguinis bullientis. Secunda ponitur in secundo girone, in quodam scilicet nemore prunis silvestribus et canibus nigris pleno. Tertia vero punitur in tertio girone, in quodam loco scilicet arenoso, ubi continue pluvit ignis. Fraus autem dividitur in duas partes, scilicet in deceptionem et proditionem. Sed quia decem modis committitur fraus, ideo decem locis punitur; que loca malebulgie nuncupantur. Proditio vero, quia quadripartita est, idcirco in quatuor partibus collocatur sive includitur.

Lictera plana est et aperta, et nichilominus superius exarata. 

Ista Cretensis infamia fuit quidam vir inhumanus, filius regis Minoys, qui dictus est Minotaurus. Cuius ystoria hec est: Dum Pasiphe, uxor Minois regis Cretensis, pulcritudine unius tauri, ut poete dicunt, plurimum capta esset, rogavit Dedalum, qui erat valde ingeniosus, ut viam inveniret et modum quomodo ipsa cum illo tauro, quem tantum amabat, concumbere posset. Dedalus autem, vir summi ingenii, vaccam ligneam vacuam intus fecit, quam corio unius pulcerrime vacce, quam ille taurus ardenter amabat, cooperuit, et ibi intus reginam Pasiphem abscondit. Taurus vero, visa vacca, ad eam cucurrit, et ypsam ymaginans esse vaccam, cum regina concubuit. Unde Virgilius in Bucholicis:

*Pasiphen nivei solatur amore iuvenci.
Ha, virgo infelix, que te dementia cepit?*

Virginem vocat eam Virgilius, non quod virgo esset, quia iam mater fuerat Fedre, Adriagnes, et Androgei, sed a viridi et pulcra etate virginem eam vocat. Ex quo concubitu fuit genitus Minotaurus, homo quidam, scilicet inhumanus, ut dicit magister in ystoriis scolasticis. Videns autem Minos talem filium sibi natum, ipsum in laberinto reclusit. Unde Ovidius, 8 libro Methamorphoseos, in VII versibus quatuor breviter comprehendit, scilicet adulterium regine, partum ipsius adulterii monstruosum, laberintum a Dedalo fabricatum, et in ipso Minotaurum inclusum, dicens:

*Creverat opprobrium generis, fedumque patebat
Matris adulterium monstri novitate biformis;
Destinat hunc Minos thalami removere pudorem
Multiplicique domo cecisque includere tectis.
Dedalus ingenio fabre celeberrimus artis
Ponit opus, turbaque notans, et lumina flexu
Ducit in errorem variarum ambage viarum.*

Et cum ipse Minos Athenienses tam atroci prelio subiugasset, quod tenebantur annuatim ipsi Athenienses suos pueros mittere devorandos, post nonum annum tributi cecidit sors super Egei, regis filium, qui vocabatur Theseus, clamanti universo populo Athenarum quod per illos novem transactos annos filii eorum Minotauro devorandi fuerant destinati. Theseus autem, veniens in Cretam, ab Adriagne, filia regis Cretensis, diligitur, et ob hoc ab ipsa sagaciter edocetur quomodo ab ipso Minotauro non solum evadat, sed insuper, quomodo ipsum occidat et de ipso postea exeat laberinto. Dedit enim sibi unum globum fili cum quo, sicut intraret, exitum invenire valeret; ac etiam quasdam pallas, pice, lana et farina confectas, mandans ei ut cum Minotaurus os pre fame et bestiali iracundia aperiret, quod illas pallas proiceret in os eius. 

Construe sic licteram: Quando Christus mortuus est, ex omni parte ista vallis tremuit infernalis, et intantum tremuit quod ego Virgilius credidi quod universum, idest celum et terra et omnia que in eis sunt, sentirent amorem; per quem amorem est qui credat, Empedocles scilicet philosophus, quod mundus sit pluribus vicibus versus in chaos, idest in confusionem et sui destructionem. Ad cuius sententie evidentiam clariorem est sciendum quod quidam philosophus, qui vocatus est Empedocles, de quo fit mentio supra in primo circulo, cantu quinto, posuit quod omnia facta sunt ex duobus principiis, scilicet amore et odio. Et posuit quod quando odium est inter ipsa creata, tunc bene reguntur et gubernantur omnia, quia unum elementum alterius invidia optime operatur. Sed quando inter ipsa creata esset amor, posuit quod tunc mundus dissolveretur, quia propter concordiam elementa ab invicem dissentirent. Et sic per istum modum posuit quod pluribus vicibus mundus erat destructus et iterum erat factus. Convenientia enim sive concordia, ut ipse ponit, est dissolutio universi, sicut e contra, discordia est coadunatio et conservatio omnium creaturarum. Unde ait in textu: {Io pensava che l'universo / sentisse amore per lo quale è chi creda / che il mondo più volte sia converso in chaos}, idest in confusionem, sive in illam primam et primordialem materiam ex qua creatus est mundus. De qua primordiali materia ait Ovidius, primo libro Methamorphoseos:

*Ante mare et terras et quod tegit omnia celum
Unus erat toto nature vultus in orbe.
Quem dixere chaos: rudis indigestaque moles.*

Et nota quod chaos accipitur duobus modis: Primo enim accipitur pro distantia locorum, ut in Evangelio beati Luce dicitur: Inter nos et vos chaos magnum firmatum est. Secundo modo accipitur pro primaria rerum confusione, ut hic. Vult itaque dicere hic Virgilius quod quando in passione Christi terra tremuit, quod ipse credidit, secundum opinionem Empedoclis, quod mundus sentiret dominium amoris, ex quo dominio deperiret. 

Hic incipit primus giro, in quo tractat autor de violentia que exercetur in proximum. Cuius pena est quod punitur in quadam fovea plena sanguine bullienti; in circuitu cuius fovee ponit Centauros, arcubus et sagittis armatos, qui quidem tenent typum et figuram violentie, quia ipsi primo humanam libertatem cum equis per violentiam conturbarunt.

Centauri fuerunt primi homines qui equos primitus domuerunt: et quia centum homines fuerunt, ideo Centauri, idest centum armati, dicti sunt, vel quia ut aura velociter discurrebant. Fuerunt autem de provincia Thesalie, ubi mons Parnasus est olim Apolini consecratus. Ista Thesalia fuit origo Achillis et Laphytarum, idest centaurorum, ut ait beatus Ysidorus, XIIII Ethymologiarum. Ponuntur autem hic ab autore in circuitu sanguinis tanquam ministri et executores tyrannidis et violentie; nam hii primitus humanam libertatem cum equis per violentiam conturbarunt, ut dictum est. Et ideo merito hic ponuntur.

Centaurus ex duabus naturis componitur, equina scilicet et humana. Nam ab umbilico supra habet naturam hominis, ab umbilico vero deorsum in quatuor pedibus extat equus. Et ideo quilibet centaurus habet duo pectora, scilicet pectus humanum et pectus equinum. Ideo ponit autor quod quando Virgilius applicuit ad centauros, cum capite pertingebat ad pectus equinum, ubi due nature coniunguntur in unum. Ideo ait in textu: {dove le due nature son consorti}.

{Chiron si volse in su la dextra poppa.} Assignatis rationibus a Virgilio quare in Infernum descenderunt, et facta adiuratione ut eis securum prestet ducatum, statim mandavit Nesso ut eos ducat et a venientibus cuneis centaurorum eripiat et defendat.

Iste fuit Enzolinus de Romano, gener Frederici imperatoris, qui tyrannidem exercuit in Marcia Trivisana et in provincia Lombardie. Nam inaudita supplicia et importabilia onera irrogavit, non solum laycis, sed etiam clericis et prelatis.

{Mostromm'un'ombra de l'un canto sola.} Iste est ille maledictus comes Montis Fortis, qui in ecclesia Sancti Silvestri de Viterbio, dum elevaretur corpus Domini nostri Iesu Christi, Henricum de domo regis Anglorum dente tyrannico trucidavit. Ad cuius pleniorem notitiam est sciendum quod, mortuo Corradino, electores Alamanie convenerunt in unum, et regem Yspanie et imperatorem unanimiter elegerunt. Qui electus, Henricum de domo regis Anglie, qui erat nepos suus, pro approbanda sua electione ac etiam confirmanda ad Romanam Ecclesiam destinavit. Sed dum iste Henricus in romana curia, que tunc erat Viterbii, moraretur, quodam mane dum per Viterbium equitaret et per plateam Sancti Silvestri transitum faceret, audivit pulsari ad Corpus Christi; qui statim de equo descendit, ecclesiam intravit, et humiliter genu flexu iuxta altare manus oraturus extendit. At comes Montis Fortis, qui ex mandato regis Karoli olim comitis Andegavensis vite istius insidiabatur, occulte post ipsum in ecclesiam est ingressus; et cum Corpus immolabatur Dominicum, ipsum Henricum Deum adorantem nephario gladio immolavit. Qua propter clamant contra sacrilegum homicidam ianue ecclesie memorate, que nunquam aperiuntur nisi ad sportellum viduitatem de tam crudeli homicidio ostendentes.

Iste Totila fuit quidam rex Gothorum qui totam fere Ytaliam devastavit, Romam obsedit et cepit, et Siciliam transfretavit et ibi vitam et regnum amisit. Et propter multa mala que fecit, ideo Dei flagellum cognominatus est. 

Postquam autor in superiori cantu de primo girone tractavit, in quo posuit illos qui exercent violentiam contra proximum, nunc in isto cantu intendit de secundo girone tractare, in quo ponit illos qui exercent violentiam in se ipsos. Et quia homo utitur violentia contra se ipsum duobus modis, scilicet vel se occidendo, vel sua bona dispergendo, ideo istos in duas partes dividit et distinguit. Et continuat sic presentem cantum ad precedentem dicens: Nondum pervenerat Nessus ad aliam ripam quando nos intravimus per unum nemus quod a nulla via vel semita est signatum. Quales autem arbores sint in isto nemore, sic poetizando declarat: Non frondes virides erant in arboribus illis, sed nigro colore perfuse. Ideo ait in textu:

{Non fronda verde, ma di color fosco;} non rami obducti et recti, sed nodosi et curvi. Ideo ait in textu: {non rami schietti, ma nodosi e 'nvolti}; non poma producebant arbores ille, sed cum veneno festucas. Ideo ait in textu: {non pomi v'eran, ma stecchi con tòsco}. Intrans vero autor istud nemus, dicit se primo vidisse super illas arbores arpias, que sunt aves fedissime, que habent alas latas et plumosas, facies humanas, et pedes ungulatos; que quidem aves super illas arbores nidificant, frondibus ipsarum vescuntur, et ibi continue lamentabiles voces emittunt. Et dum sic autor attente respiciendo illud iam nemus intrasset, dicit quod Virgilius dixit sibi: Scias, antequam plus intres, quod tu es modo in secundo girone, et eris quousque horribile sabulum introibis. Et ideo bene respice, et sic videbis quasdam res que tollerent fidem credulam sermonibus meis. Ipse autem autor sentiebat ex omni parte maximos ululatus, et non videbat aliquam personam que istos ululatus emitteret; propter quod totus obstupefactus orriguit. Unde Virgilius ait ad eum: Si tu trunces aliquam ramusculum ex una istarum plantarum, mutilabuntur cogitamina que tu habes. Tunc autor, ad persuasionem Virgilii, collegit unum ramusculum ex una magna pruno; et statim vox exivit de pruno dicens: Cur me dilaceras? Non habes tu spiritum aliquem pietatis? Homines enim fuimus, et modo sumus arbores silvestres effecti. Bene debuisset fuisse sic tua manus magis pia, etiam si serpentum anime fuissemus. Tunc Virgilius, audiens voces ex illa pruno tam querulosas exisse, et videns Dantem totaliter obstupuisse, et propter hoc respondere non posse, ait ad eum qui loquebatur: O anima lesa, si iste qui te lesit potuisset credidisse sic solummodo verbis meis ea que modo vidit et sensit, non ostendisset in te manum suam; sed res incredibilis me induxit ad opus de quo ipsemet doleo. Sed dicas illi quis fuisti, ad hoc ut vice alicuius emende, in mundo superiori renovet famam tuam.

Ad quem ait illa anima lesa: {Sì col dolce dir m'aeschi}; quasi dicat: quemadmodum piscis vel avis capitur esca, ita ego capior verbis tuis, que tantum sunt dulcia quod ego non possum tacere et vos non gravere. Unde aliquantulum ad raciocinandum vobiscum me ipsum invisco. Ego certe sum ille – supple Petrus de Vineis – qui cordis Frederici imperatoris tenui ambas claves, quas quidem claves ita volvi, claudendo et aperiendo, suaviter, quod a suis secretis omnem quasi viventem removi, et tantam fidem officio glorioso quo in curia sua fungebar portavi, quod ego omnem sensum et motum inde perdebam. Sed meretrix illa, que nunquam ab hospitio Cesaris oculos meretriceos removit, que quidem meretrix comune vitium atque mors omnium curiarum existit, inflammavit contra me animos omnes – supple omnium principum et baronum – et isti sic inflammati taliter inflammaverunt Augustum, quod leti honores conversi sunt in tristes luctus. Unde animus meus, quia ex hoc indigna gustavit, credendo cum morte dedignationem vitare gustatam, me fecit iniustum contra me iustum. Quasi dicat: In omnibus aliis rebus fui iustus, sed in hoc solum, quia me occidi, fui iniustus. Sed per radices novas istius ligni in quo sic crucior, tibi iuro quod nunquam fregi fidem domino meo, qui fuit honore tam dignus. Et si aliquis vestrum in mundum redit, rogo ut confortet memoriam meam, que iacet adhuc despecta et vulnerata, vulnere quod invidia principum sibi dedit – supple quia me infamaverunt quod fuissem proditor domino meo. Et cum finem fecisset verbis suis, dixit Virgilius ad Dantem: Ex quo iste tacet, ne perdas horam, sed loquere et pete ab eo si aliquid aliud scire vel discere concupiscis. Et Dantes ad eum: Pete tu, inquit, ab eo de omni eo quod credis quod michi debeat satisfieri, quia ego non possem – supple loqui – tanta sum cordis pietate constrictus. Tunc Virgilius interrogavit illam animam de duobus: Primum est quomodo anima ligatur in illis plantis; secundum vero, si aliqua ipsarum a talibus unquam solvitur membris. Cui respondet spiritus ille incarceratus. Et primo de primo dicens: Quando anima ferox egreditur de corpore unde ipsamet se evulsit, Minos mittit eam ad septimum circulum, in quo est iste secundus giro. Et ista anima sic fulminata cadit in silvam, et non est sibi pars aliqua assignata, sed ubicunque ipsam fortuna balistat, ibi germinat sicut granum spelte. Surgit in virgam et in plantam silvestrem, arpie pascendo postea de suis foliis faciunt tali plante dolorem, et dolori fenestram; quia per talem viam exeunt suspiria atque plantus. Secundo respondet de secundo dicens: Sicut alie anime, ita nos in die – supple iudicii – pro nostris corporibus veniemus, sed nulla suo corpore vestietur, quia non est iustum quod anima habeat corpus quod ipsa abstulit sibi ipsi. Per istam enim silvam corpora nostra trahemus et unumquodque corpus erit suspensum ad prunum umbre sue, idest proprie anime.

Et dum sic ille spiritus in illa planta inclusus ad illa duo de quibus interrogatus fuerat responderet, et ecce duo a sinistro latere silve veniebant nudi et lacerati, ita fortiter unus post alium fugiendo, quod de silva quicquid tangebant protinus lacerabant. Et ille qui ibat ante, magnis vocibus atque clamoribus mortem in sui adiutorium invocabat, dicens: {Or accorri, accorri morte}. Et alius qui veniebat post eum clamabat dicens: O Lane, non sic fuerunt velocia crura tua in conflictu plebis al Toppo. Et quia plus post eum currere non valebat, et etiam quia post eos canes nigre et famelice veniebant, iste spiritus in quodam cespite se abscondit. Canes autem istum insequentes ipsum membratim dilaceraverunt, non sine multo danno cespitis sive plante, quam totam ramis et foliis privaverunt. Plorando enim ille cespes dicere cepit: {O Iacobe de Sancto Andrea, quid tibi profuit de me facere tibi schermum? Quam culpam ego habeo de tua vita prava?} Tunc Virgilius cepit Dantem per manus et duxit illum ad illum cespitem qui plorabat et ait ad eum: Quis fuisti tu, qui per tantas puncturas effundis sermonem cum sanguine dolorosum? Et ille ad eos: O anime, inquit, que venistis ad videndum stratium inhonestum quod disiunxit a me taliter frondes meas, rogo ut ipsas ad pedem tristis cespitis adunetis. Ego enim fui de illa civitate que in Baptistam mutavit primum patronum. Unde ipse primus patronus, propter istam mutationem, semper cum arte sua facit ipsam tristem. Et nisi esset quod super passum Arni adhuc de eo remanet aliquod vestigium, illi cives qui postea ipsam refundaverunt super cineres qui de Attila remanserunt, frustra laborari fecissent. Ego enim feci de propriis domibus michi furcas. Unde ait in textu:

{I' fe' giubbetto a me de le mie case.}

{Non er'ancor di là Nesso arrivato.} Nondum Nessus Centaurus in suum gironem redierat, quando autor secundum gironem intravit. Qui quidem giro nil aliud est quam quoddam nemus silvestre, in quo quidem nemore ponit eos qui violentiam exercent contra se ipsos, corpus proprium occidendo et bona propria dissipando. Primos poetice convertit in prunos; secundos vero ponit a canibus laceratos.

Exemplificando declarat hic autor quale nemus est istud, dicens quod bestie, sive fere, que habitant inter Cecinam et Cornetum, que odio habent loca culta atque domestica, non habitant in locis ita asperis et silvestribus sicut est istud nemus. Cecina autem et Cornetum sunt in maritima Tuscie. Et est Cecina quidam fluvius qui transit per comitatum pisanum et ibi descendit in mare. Cornetum vero est quoddam nobile castrum iuxta mare situm in patrimonio beati Petri. Inter Cecinam itaque et Cornetum sunt nemora ita silvestria quod vix in mundo reperiuntur equalia. In hiis itaque locis bestie silvestres que odiunt loca culta habitant atque recubant. Et tamen nichil sunt respectu istius nemoris, de quo hic autor poetando pertractat.

Lictera plana est, et superius explanata.

{Ale ànno late, colli et visi humani.} Allegorice, rapina habet alas latas, quia est ad rapiendum solicita atque velox, visus humanos quia curialiter decipit atque fallit, pedes acutos unguibus, quia rapit, et magnum ventrem atque pennatum, quia multa recipit, et que rapit abscondit.

{quivi germoglia come gran di spelta.} Hic queritur quare autor potius ponit quod ad similitudinem spelte germinant desperati quam ad similitudinem seminum aliorum. Respondeo: Spelta, secundum naturales, dum seminatur multotiens convertitur in frumentum, et sic a sua propria et pristina qualitate degenerat. Similiter homines desperati, dum vita sibi metipsis auferunt, a propria eorum natura sive qualitate degenerare videntur. Ideo in Inferno seminati, non homines sed silvestres arbores oriuntur. Sed tunc queritur, cum spelta seminatur sive transformatur in melius, quare homo, cum sit animal rationale secundum Philosophum, et secundum Augustinum dignissima creaturarum, quare potius transformatur in peius. Videtur enim, secundum istam comparationem, quod deberet in melius transformari. Respondeo: In damnatis enim non est beata sed damnata perfectio: ideo dum transformantur, non in melius sed in peius transformari dicuntur. In Inferno enim, secundum Iob, nullus est ordo, sed sempiternus horror inhabitat. 

Quod autem ad secundam questionem respondet dicens: {Come l'altre verrem per nostre spollie,} etc., resurrectionem non negat, nec etiam corporum coniunctionem, quia manifeste dicit quod ad iudicium ibunt pro suis corporibus rehabendis. Et manifestum est quod corpora rehabere non possent nisi prius de terre pulvere surrexissent, et sic resuscitata corpora readsument. Quod autem dicit: {Qui le strascineremo}, hoc ponit ad maiorem penam quam in suis corporibus sustinebunt. Quia sicut illa corpora cum quibus anime melius meruerunt melius debent in celesti gloria munerari, sic, eodem modo, illa corpora cum quibus anime peius fecerunt, peius debent in infernali pena puniri. Quod autem dicit quod corpora talium debent ad suas umbras suspendi, hoc ponit ad ostendendum quod homines desperati, sicut sensu et ratione carere videntur dum sibi manus iniciunt, ita post resurrectionem, in qua augmentabitur et duplicabitur penam, tantam penam habebunt quod corpora ex quibus se ipsos eiecerunt quasi non sentient; sicut freneticus qui, dum dolorem insoportabilem in capite patitur, sibi ipsi caput non habere videtur. 

Civitas ista est civitas florentina, que tempore paganorum habuit patronum Martem, qui a paganis dicitur deus belli, tempore vero christianorum habuit patronum Iohannem Baptistam. Ad quorum evidentiam clariorem est sciendum quod, quando Romani una cum Phesulanis civitatem Florentie hedificaverunt, volentes diis templa erigere, sapientes consulerunt cuinam deo et in quo loco civitatis templum tali deo edificare deberent. Qui a Marte victoriam de Phesulanis se habuisse credentes, et per astrorum scientiam contemplantes quod in quadam parte ipsius patrie ipse deus belli, sive potius ipse planeta, suam influentiam influebat, dederunt consilium quod ipsi Marti templum venerabile consecrarent, in illa scilicet parte ubi, secundum astrologiam, suam influentiam cognoverunt, ut dictum est. Unde cives pulcerrimum templum forma rotundum, ad honorem ipsius Martis, secundum habita oracula, construxerunt. Postquam vero Florentini ex paganis effecti sunt christiani, ab illo templo Martis spurcitiam eliminaverunt, et illud templum in nomen et honorem gloriosi Baptiste conmutaverunt. Unde, tempore paganorum, patronus illius civitatis fuit Mars; tempore vero christianorum est modo beatus Iohannes Baptista.

Quia Florentini claudicant in duas partes, secundum Elye sententiam, quia et beatum Iohannem in patronum assumunt et eum ut debent fideliter non honorant, et Martem totaliter non expellunt, ideo iusto Dei iudicio in manu primi patroni adhuc esse videntur. Quod enim secundum patronum non bene et plene honorent patet, quia illo die in quo venit festum sue decollationis nec ad bella procedunt, nec iter arripiunt, nec uxores ducunt, nec pannos incidunt, nec aliquod audent notabile exercere. Unde tali die per totum annum paganizare videntur. Quapropter ipse beatus Iohannes suis maxime diebus ipsos Florentinos relinquit, nec ipsos a Marte defendit. Quod exemplariter summe patet. Nam in die sue decollationis a Pisanis debellati fuerunt apud Montem Catinum; in quo bello fuit debellatus dominus Phylippus, princeps Tarentinorum, filius scilicet Karoli Secundi, et dominus Petrus, germanus dicti principis fuit in Guisciana submersus, et filius suus, nomine Karolus, occisus. In die vere sue conceptionis fuerunt dicti Florentini a Lucanis apud Altum Passium debellati. Unde Mars cum videt eos beati Iohannis auxilio et patrocinio spoliatos, ipsos in sua arte detinet occupatos. Ars autem Martis est effusio sanguinis. Nam ut ait beatus Ysidorus, XVIII libro Ethymologiarum: Romanorum vexillum ideo coceo, idest colore rubeo, decoratur, quia Mars gaudet in sanguine. 

In capite nanque Pontis Veteris, qui est in medio civitatis Florentie, adhuc est aliquod fragmentum sive vestigium unius statue sive ymaginis ipsius Martis, cui adhuc aliqualis reverentia exhibetur; quia ponunt ibi in exitu mensis Martii florum serta cum ramis, propter quod ipse Mars non ita forsan contra eos aspere commovetur; aliter autem ipsam funditus destrueret civitatem. 

In superiori nanque cantu autor tractavit de violentia quam homo exercet contra se ipsum in persona vel ere; nunc autem in isto cantu et in consequentibus tractat de violentia que exercetur vel contra Deum, sicut est blasphemia; vel contra naturam, que est filia Dei, sicut est sodomia; vel contra artem, que est neptis Dei, sicut est usura. Et incipit primo a blasphemis, quorum pena est quod in quadam planitie arenosa, ubi continue pluvit ignis, supini iacent. Et continuatur sic iste cantus cum precedenti. In fine nempe superioris cantus ponit autor quod ille Ruccho de Mozzis a canibus laceratus, rogavit Virgilium atque Dantem ut folia sua sparsa ad pedem tristi cespitis adunarent. Unde Dantes, pietate motus, dictas frondes et folia adunavit in unum, et iuxta illius precamina ad pedem cespitis recollegit. Unde sic incipit cantus iste: Postquam caritas, idest amor nativi loci, quia uterque Florentinus, me strinxit, idest constrinxit, adunavi folia sparsa et reddidi illi qui, propter suspiria atque planctus, iam raucus erat effectus. Et sic inde recessimus et venimus ad finem ubi dividitur giro secundus a tertio. Qualiter vero sit factus iste tertius giro declarat dicens quod solum, sive lectus, istius gironis a se removet omnem plantam. Et hoc propter duo: primum est quia ille locus totus est breviter harenosus; secundum est quia super illam arenam continue pluvit ignis. Unde dicitur in textu:

{A ben manifestar le cose nove,
dico c'arrivamo ad una landa
che dal su' lecto ogni pianta rimuove.}

Et quemadmodum primus giro circundat secundum, ita secundus circundat et tertium. In quo quidem tertio girone dicit autor se vidisse tria genera personarum: Quidam enim proni iacebant in terra, et isti sunt illi qui blasphemant Deum et sanctos suos. Quidam currebant continue per arenam, et isti sunt illi qui sodomitico vitio se exercent. Quidam vero sub illo igne sedebant, et isti sunt illi qui commodant ad usuram. Sed quia, ut predictum est, iste giro dividitur in tres partes, primo tractat de blasphemis, secundo de sodomitis, tertio de usurariis. Volens autem tractare de blasphemis qui in illa arena iacent sub igne supini, dicit se vidisse inter istos quendam, statura magnum et arrogantia valde plenum; quem cum vidisset, ait ad Virgilium: Magister, tu qui vincis omnia, exceptis demonibus duris qui in introitu porte contra nos exiverunt, quis est ille magnus qui de incendio minime curare videtur, et iacet ita despectuosus et tortuus quod ipsum ignea pluvia non maturat? Et illemet, statim quod perpendit quod autor interrogabat de ipso Virgilium, sic clamando respondit: Qualis ego fui vivus, talis sum mortuus. Ac si diceret: Licet Deus sua sagitta me interfecerit, sibi subesse non possum. Et plus: Si enim ipse Iupiter suum fabrum fatiget, a quo iratus accepit fulmen acutum cum quo ultimo die percussus fui, vel alios in monte Ethne fatiget similiter alternatim, Vulcanum in adiutorium invocando, sicut fecit in pugna Flegre, et me cum toto suo posse sagittet, alacrem vindictam habere nullatenus inde posset. Tunc Virgilius, contra istum sic superbe loquentem, magna voce clamavit, dicens: O Capanee, in eo quod tua superbia non vincatur es tu magis inde punitus; nullum re vera martirium, excepta tua rabie, esset dolor tuo furori completus. Et his dictis, Virgilius se volvit ad Dantem et cum meliori facie sibi dixit: Ille fuit unus ex septem regibus qui obsiderunt Thebas, et habuit, et adhuc habere videtur, Deum in dedignationem et modicum ipsum videtur appretiari. Sed sicut ego dixi sibi, sui despectus sunt suo pectori satis debita frigia, idest debita ornamenta. Sed admodo veni post me et cave ne mittas adhuc pedes in arenam combustam, sed semper ad nemus teneas pedes strictos.

Sic autem in confinio nemoris iuxta arenam cum silentio transeuntes, devenerunt ad quendam parvum fluvium, qui de silva egrediens diffunditur per arenam. Qualiter vero sit factus iste fluvius declarat: Fundus, inquit, suus atque ripe erant de petra, et per ripas erat transitus in arenam. Sed antequam iter arriperent super ripam, ait Virgilius ad Dantem: Inter omne aliud quod ego tibi demonstravi postquam nos intravimus per illam portam cuius limen nemini est negatum, res non est ab oculis tuis visa ita notabilis sicut presens fluvius, sive rivus, qui supra se omnes flammas extinguit. Ad quem Dantes: Rogo te, inquit, ut de illo de quo michi desiderium es largitus largiaris et pabulum. Tunc Virgilius sibi poetando describit quatuor secula, sive tempora, a principio mundi usque ad finem currentia, sub similitudine unius statue quadriformis, dicens: In medio mari sedet unum paese destructum, quod appellatur Creta, sub cuius rege mundus antiquitus fuit castus. In ista itaque Creta est quidam mons, qui iam fuit amenus frondibus atque aquis, qui vocabatur Yda; sed modo ut res vetus, totaliter est desertus. Reha vero – supple regina Cretensis – elegit ipsam Ydam pro cuna fida sui filii, et ut celaret eum melius quando puer vagiebat in cuna, faciebat ibi fieri strepitus et clamores. In isto itaque monte, in interiori scilicet parte, unus magnus senior stat erectus, qui tenet spatulas versus Dammiatam et faciem versus Romam; cuius caput est aurum optimum, pectus et brachia de argento, venter ex ere, tibie et crura ex ferro, pedum vero quedam pars ferrea, quedam lutea, quia pes dexter est terra cocta; et stat ista statua, sive iste senior, magis erectus super istum pedem terreum quam sinistrum. Quelibet autem pars istius statue, excepta aurea, dicitur esse fracta, et ex tali fractura lacrime pluunt, sive fluunt; que quidem lacrime insimul adunate perforant istam criptam. Quarum cursus in istam vallem dirigitur infernalem, et hic faciunt quatuor flumina sive aquas, scilicet Acherontem, Stygem, Flegetontem, atque Cocitum.

Tunc ait Dantes ad Virgilium: Si presens aqua, de qua tu loqueris, derivatur a nostro mundo, quare solummodo hic apparet? Et Virgilius ad eum: Tu scis quod iste locus est rotundus; quam rotunditatem, licet multum descenderis, adhuc circuire minime valuisti. Et ideo si tibi novum aliquod appareret, de hoc admirari non debes. Tunc iterum ait Dantes: Magister, ubi invenitur Flegeton et Lethe, de qua taces? Cui Virgilius: Certe in omnibus tuis questionibus michi places; sed ebullitio aque rubee debebat certe unam solvere quam tu facis, quam quidem pre oculis tunc habebant sic. Lethe autem videbis, sed extra istam foveam, quo vadunt anime ad sua scelera abluendum quando culpa, mediante penitentia, est remota. Et his dictis subiunxit: Admodo tempus est a nemore separandi; fac ut post me tu venias. Margines enim non sunt arsi, quia omnis vapor igneus qui de alto descendit extinguitur super eos; idcirco viam nobis poterunt ministrare. Unde ait in textu:

{Li margini fan via, che non son arsi,
et sopra lor ogni vapor si spegne.}

Hic incipit autor de tertio girone tractare; quem quidem dividit in tres partes: in prima namque parte ponit blasphemos, quorum pena est supinos iacere; in secunda ponit sodomitas, quorum pena est, continue currendo, illam arenam sine requie circuire; in tertia vero parte ponit usurarios, quorum pena est cum bursis ad collum sedere, ut superius est expressum. 

Designat hic autor situm et qualitatem istius tertii gironis, et dicit quod adeo est aridus – et propter arenam, quia locus arenosus est, et propter siccitatem, quia ibi continue ignis pluit – quod a suo lecto removet omnem plantam, quia nullam plantam potest producere. Vel aliter: removet omnem plantam, idest prohibet, sive vetat, omnem pedem, quia nullus pes vivus posset per illum locum aliqualiter ambulare. Landa vero est proprie planities, aliquando arenosa, omnino sicca et arida, in qua nulla planta oritur sive herba, ut hic; aliquando vero landa est locus amenus, herbis et floribus atque arboribus adornatus, ut infra in secunda cantica, ibi:

{Giovane et bella in sogno mi parea
donna veder andar per una landa
colliendo fiori,} etc.

{Sopra tutto 'l sabbion, d'un cader lento;} usque ibi: {Quali Alexandro in quelle parti calde,} etc. Exemplificat hic autor et dicit quod in isto girone tales vapores ignei descendebant, quales descendunt nives in Alpibus sine vento. Et quales flammas Alexander vidit in India super suum exercitum cadere de celo, tales vidit hic autor in isto girone descendere; et quemadmodum sub calibe sive focile accenditur esca, ita sub istis flammis accenditur et arena. Ystoria vero Alexandri est ista: Legitur enim in gestis suis quod dum ipse Alexander castrametatus esset in India, in quadam scilicet parte calidissima, quod vapores calidissimi descenderunt de celo; unde ipse sagacissimus dux mandavit militibus suis ut cum equis vapores contererent, ne tantam potentiam haberent accendere solum terre. 

Dum Dantes animas iacentes consideraret attente, vidit quendam statura magnum superbe et arroganter in igne iacentem; et admirans et stature magnitudinem et pectoris arrogantiam, interrogavit Virgilium quisnam esset. Sed ille, dum audivit Dantem Virgilium interrogantem, superba voce et actu se manifestavit eidem, dicens per quedam signa se esse Capaneum gigantem, qui in bello thebano ictu fulminis conflagravit. 

{Se Giove stanchi il su' fabro.} Vult hic dicere Capaneus quod si Iupiter omnes fabros suos, qui sibi tela fabricant, fatigaret ut ipsum totiens sagittaret quotiens illi fulmina prepararent, non posset inde habere alacrem ultionem. Sed circa hoc duo breviter sunt videnda: primo quis fuit Iupiter, et si vere fuit homo, vel aliquod fictum, vel compositum a poetis; secundo, quis fuerit Capaneus. Circa primum, nota quod Iupiter fuit homo, et vere fuit homo; fuit enim rex Cretensis, sub quo a poetis argentea secula predicantur. A poetis autem fingitur summus deus. Unde propter ethimologiam nominis, ipsum patrem iuvantem appellant. Interpretatur enim Iupiter iuvans pater. Hunc et privato et singulari titulo pagani post mortem suam Iovem optimum vocaverunt, et ei quandam stellam suo nomine appellatam in honorem sui nominis consecrarunt. Sed re vera, non deus nec bonus homo fuit, sed pessimus et sceleratus; cuius scelera Virgilius in libro Georgicorum, partim hystorialiter et partim figurative, brevi sententia comprehendit, dicens:

*Ante Iovem nulli subigebant arva coloni;
Nec signare quidem aut partiri limite campum
fas erat:
Ille malum virus serpentibus addidit atris,
Predarique lupos iussit pontumque moveri,*

Et beatus Ysidorus, VIII libro Ethimologiarum: Iupiter, inquit, rex Cretensis expulit patrem Saturnum de regno. Incestor existens in suis, impudicus in extraneis; nam in forma tauri rapuit Europam; non quod mutatus fuerit in taurum, sed in navi ubi erat depictus taurus in velis ad rapiendum dictam dominam navigavit. Similiter per hymbrem auream descendit in thalamum Danays et ipsam virginitate privavit; non quod in hymbrem auream sit conversus, sed debemus intelligere pudicitiam mulieris per aurum a Iove fuisse corruptam. Similiter in forma aquile quendam puerum de stirpe regia Troyanorum nomine Ganimedem rapuit propter strupum. Et hoc intellige quod in quodam bello cum vexillo aquile puerum ipsum cepit. Iupiter enim fuit primus homo qui aquilam primo portavit in bello, sicut dicetur infra, tertia cantica, cantu VI. Et sic de Creta aquilarum insigna descenderunt in Troyam, quia fundatores Troye, Teucri scilicet, et Dardanus de Creta in Troyam secum aquilas portaverunt. Post cuius destructionem Eneas ipsas aquilas secum duxit in Ytaliam, que post mortem Enee in regno albano fulserunt. Romulus autem et Remus ipsas de Alba portantes in urbe Romana perpetuo firmaverunt.

Circa secundum vero nota quod Capaneus fuit quidam gygas et contemptor deorum, unus videlicet ex VII regibus qui obsederunt Thebas; de cuius superba arrogantia scribit Statius, tertio libro Thebaydos, quod cum illi VII reges essent in obsidione thebana et quidam sacerdos Apolinis, qui vocabatur Euneus, vellet dictos reges ab obsidione retrahere, et sic eos ad pacem componere, dicens ut scribit idem Statius:

*Prohibete manus hec menia omine dextro
Thebana cyrrea monstravit Apollo iuvenca;
Parcite in hoc ultro scopuli Venere volentes.
Gens sacrata sumus; gener huic est Iupiter urbi
Gradivusque socer; Bacchum non mentitur alumnum
Et magnum Alcidem. Iactanti talia frustra
Turbidus aerea Capaneus occurrit in hasta.
Et ait, ut quidem femineis ullulatibus
Terrificas moriture vivos? utinam ipse veniret.
Cui furis!*


idest utinam Apollo ad cuius honorem loqueris ipse veniret, quia ipsum libentius trucidarem; et hoc dicto ipsum Euneum sacerdotem in contemptum Apolinis interfecit. Cum vero quadam die Greci muros civitatis invaderent et dictus Capaneus ipsos muros ascenderet et omnes deos superba arrogantia blasphemaret, soli fortune se committendo, dicens ut habetur 9. libro Thebaydos:

*Tu presens bellis et inevitabile numen
Te voco, te solam superum contemptor adoro.*

Fulmen cecidit de celo et ipsum de muro eiciens momento combusit; quam quidem superbiam ad inferos secum tulit. Idcirco ait autori: {Se Giove stanchi lo suo fabro, da cui / crucciato prese la folgore acuta / onde l'ultimo dì percosso fui;} usque ibi: {non ne potrebb'aver vendetta allegra}. Faber principalis Iovis a poetis fingitur esse Vulcanus; fabri vero generales dicuntur esse Ciclopes. Fuit autem Vulcanus quidam homo dominus scilicet sive rex quarundam insularum que sunt prope Siciliam, que a suo nomine Vulcanie appellantur; quia ipsi Vulcano sunt dicte insule consecrate. De quibus insulis et ipso Vulcano sic ait beatus Ysidorus, VIII libro Eth.: Vulcanum pagani dicunt ignem, et dicitur vulcanus quasi volans candor, vel quasi volicanus, eo quod per etherem ignis volet. Ignis enim ex nubibus nascitur. Unde etiam Omerus dicit ipsum Vulcanum precipitatum de aere in terram, eo quod omne fulmen de aere cadit. Idcirco Vulcanus de femore Iunonis dicitur natus, eo quod fulmina de ymo aere nascuntur. Claudus autem pingebatur ipse Vulcanus, quia nunquam per naturam rectus est ignis, sed quasi claudus. Ideo autem in fabrorum fornace eundem Vulcanum autorem dicunt, quia sine igne nullum metalli genus fundi extendique potest. Hucusque Ysidorus. Ciclopes vero, ut fabule tradunt, fuerunt quidam fabri qui iuxta montem Ethne habitantes in armis ipsi Iovi favebant. Unde fabulose dicuntur Iovis fulmina fabricasse. Mons autem Ethne, qui vulgo dicitur Mongibello, est quidam altissimus mons in Sicilia qui continue ardet et fumat, licet propter nebulas incendium videri non possit; de quo fabulose dicitur quod sit fabrica in qua ipsi Ciclopes fabri Iovis fulmina fabricant. Dicitur etiam quod ibi sit descensus ad inferos; sed re vera, sicut scribit beatus Ysidorus, XIIIIo libro Eth.: Iste mons Ethne ab ea parte qua Eurus flat, habet speluncas plenas sulphuris et usque ad mare deductas; que spelunce recipientes in se fluctus ventum creant, qui agitatus ignem gignit ex sulphure; unde fit quod videtur incendium. Vult itaque dicere Capaneus: Si cum omnibus sagittis que a Vulcano in suis insulis, et cum illis que a Ciclopibus in Ethna similiter fabricantur, me Iupiter sagittaret, non propter hoc haberet inde alacrem ultionem.

Sì come fece a la pugna di Flegra. Flegra est locus ubi Iupiter cum gygantibus dimicavit; in qua pugna, dum ipsi gygantes contra Iovem aliquantulum prevalerent, ipse Iupiter ad sagittas et balistas utiliter se convertit; inde fingitur a poetis Vulcanum atque Ciclopes in suum adiutorium invocasse. Unde istorum auxilio de gygantibus poetice finaliter triumphavit. Vult ergo dicere Capaneus: Si Iupiter totam suam potentiam contra me adunaret in unum, sicut fecit in pugna gygantum, meam superbiam non domaret. 

{Rea la scelse già per cuna fida.} Rea fuit regina cretensis que alio nomine dicitur Opis, vel Cybele; que a paganis olim mater deorum appellata est; in cuius honorem et filiorum suorum Romani illud maximum templum fecerunt quod Pantheon antiquitus dicebatur. Huic itaque regine, dum gravida esset, Saturnus vir eius mandavit quod quicquid pareret mox sibi representaret. Habuerat enim ab oraculo in responsum quod ipse erat filium habiturus qui ipsum de regno fugaret; unde volebat filium, si sibi nasceretur, occidere. Propter ea mandavit uxori ut sibi quicquid pareret presentaret. Sed regina, cum puerum peperisset, eius pulcritudine delectata, nimphis eum alendum in Yda cretensi studuit commendare. Ipsa vero a Saturno interrogata ubi erat et quid erat quod peperat, lapillum candidum panno involutum eidem regi monstravit, dicens se illum lapillum candidum peperisse; quem lapillum statim Saturnus, ut fabule referunt, devoravit. Puer autem natus a matre absconditur, Iupiter nominatur, et nimpharum studio in Yda cretensi celatur atque nutritur. Et lacte unius capre, que Amaltea dicebatur, lactatus est: cuius pelle scuto superextensa in bello contra tytanas, idest gygantes, ipse Iupiter dicitur postea esse usus. Propter quam victoriam ipsa capra postea in celum translata est; et est quoddam signum inter alia signa celestia valde notum. Sed ne vagitus infantis a longe audiretur, adhibiti sunt ei curites, qui dicuntur alio nomine coribantes, qui planctum pueri sonum eris prohiberent audiri. Unde coribantes sunt daimones magister sic matris deorum, quasi demones qui totum sciunt. Tunc etiam apes, eris sonum secute, Iovem dicuntur sua dulcedine aluisse. Et propter quam rem eis prestitit postea Iupiter atque concessit ut sine ullo concubitu filios procrearent. Iupiter vero adultus in armis se exercitans, patrem de regno expulit, sicut oracula predixerunt. Et sic, iuxta sententiam Senece, Vo libro Tragediarum: Multi ad fatum venere suum dum fata timent. Et Ovidius, in libro Epistolarum:

*Certa prius eram, sed me mea fata trahebant.*

Dammiata est quedam civitas in partibus orientis, a qua statua superius designata faciem avertit, et Romam tanquam suum speculum intuetur. Circa quod tria utiliter sunt videnda: Et primum est quare ista statua, que mundi dominia prefigurat, versus Dammiatam dorsum, sed versus Romam faciem tenere dicatur. Secundum est quare potius ipsam statuam ponit in Creta quam in aliqua alia parte mundi. Tertium est quare de ista statua dicit exire flumina infernalia. Quantum ad primum taliter respondetur: Manifestum est enim, tam per Divinam Paginam quam etiam per poetas, prima tria regna, scilicet aurea, argentea et erea, in partibus ultramarinis dominia habuisse, sed regnum ferreum suum imperium in Ytalia possedisse. Cum itaque illa tria imperia, scilicet Babiloniorum, Persarum, et Grecorum, totaliter defecerint et regnum ferreum semper vigeat, quia imperium nunquam vacat, ut iura dicunt, merito avertit faciem a Dammiata, et Romam tanquam suum speculum contemplatur. Circa secundum vero, quare scilicet istam statuam potius ponit in Creta quam in aliqua alia parte mundi, est sciendum quod in Creta regnaverunt Saturnus, Iupiter, et Mars, et successive successores eorum; quibus temporibus, secundum poetas et ystorias, tres prime cucurrerunt etates, ut in superiori glosa manifestissime est expressum. Circa tertium autem et ultimum, quare scilicet de ista statua aquas producit Inferni, est sciendum quod pene infernales ex peccatis oriuntur, quia si peccata non fuissent neque ab angelo neque ab homine perpetrata, Deus prescius futurorum infernalem carcerem non fecisset. Cum itaque tres etates ultime diversis peccatis esse corrupte manifestissime convincantur, merito ab ista statua ponit aquas descendere infernales. 

{Maestro, ove si trova / Flegeton et Lethe.} Audiens Dantes designare Virgilium quatuor fluvios infernales, et eius designationem non plene intelligens, ait ad eum: Magister, ubi invenitur Flegeton, quem inter alios nominasti, et Lethe, de qua taces? Cui Virgilius: In omnibus, inquit, tuis questionibus michi places: sed ebullitio aque rubee bene debebat istam tuam solvere questionem. Quasi dicat: Nonne superius Acherontem et Stygem vidisti? et quod visurus es Cocytum audivisti? Quare ergo ista aqua rubea quam ante oculos habes, non intelligis Flegetontem? maxime cum tibi dixerim quod de lacrimis que de statua cadunt non fiant nisi quatuor flumina, sive aque? Lethe autem videbis, sed non in Inferno, sed extra – supple in Purgatorio – in quo fluvio anime a peccatis per penitentiam in unde lavantur, sicut dicetur infra in secunda cantica, cantu. His autem omnibus demonstrationibus et rationibus assignatis a luco recedunt et super unum duorum aggerum Flegetontis iter arripiunt versus yma, ut sequens cantus clarius demonstrabit. Sed quia in isto cantu actum est de peccato blasphemie in Deum, idcirco de ipso peccato aliqua videamus. Istud enim peccatum est gravissimum inter omnia scelera et peccata, et hoc potest patere triplici ratione. Et primo propter excellentiam dignitatis offense; secundo propter excedentiam feritatis canine; et tertio propter sententiam punitionis statute. Dico quod istud peccatum est gravissimum inter omnia alia peccata, primo propter excellentiam dignitatis offense, quia quanto persona que offenditur maioris dignitatis existit, tanto eius offensa maior et gravior iudicatur. Offensa enim que infertur uni militi vel baroni maior est quam illa que infertur uni laboratori. Unde videmus, secundum iura, quod si unus det alapam uni regi et alius det etiam alapam uni plebeio, quod licet una et eadem sit offensa ex parte actus, non tamen una et eadem ex parte recipientium iudicatur. Ideo maiorem penam primus recipiet quam secundus. Isto itaque modo peccatum quod in Deum committitur, sicut est blasphemia, est peccatum maximum iudicandum. Unde in Exodo XXIII dicitur: Principem populi tui non maledices. Preterea, cum peccatum dicatur mortale eo quod tollit vitam spiritualem, et vita habeatur per caritatem et amorem, illud peccatum quod destruit maiorem amorem maius et gravius iudicatur. Sed talis ordo servandus est in amore, quod primo et super omnia debet homo diligere Deum; secundo se ispum; tertio proximum. Et ideo gravius peccat qui occidit se ipsum quam qui occidit proximum, inquantum contra maiorem amorem facit. Simili modo, iniuria illata in Deum est maxima iudicanda. Preterea, iniuria que fit alicui famose persone videtur esse gravior ex hoc quod in turbationem et scandalum multorum redundare videtur. Sed Deus est persona valde famosa, quia Deus et Dominus noster est; et ideo iniuria in ipsum commissa gravissima est censenda. Preterea, peccatum quod committitur in personam coniunctam iudicatur gravius illo quod committitur in personam solutam, vel minus coniunctam; sicut gravius est peccare cum matre vel filia, quam cum sorore, vel extranea. Sed Deus est nobis magis coniunctus quam sint alii quicumque parentes, quod sic patet: Nam pater, mater, fratres et sorores sunt nobis coniuncti secundum carnem; Deus vero secundum animam, quia ipse creavit eam ad suam ymaginem et similitudinem, et nichilominus dedit etiam nobis corpus. Unde magis est nobis coniunctus quam sint alii nostri parentes. Et ideo, cum Deus a nobis offenditur, sicut offenditur a blasphemo, grande peccatum committitur. Et idcirco Constantinus imperator, considerans divinam maiestatem et quam sit detestabile illam blasphemare, in sua conversione sanctissima lege sancivit quod quicunque Christum blasphemaret, capite puniretur. Qualiter autem ista lex a christianis hodie observetur, manifeste videmus. Nam citius puniretur qui blasphemaret simplici verbo unum canem tyrannum, quam qui Christum Deum opprobriosis iniuriis laniaret. Item in aliis peccatis offendit homo Deum in servis suis vel in rebus eorum; sed in blasphemia, immediate offenditur Deus. Sicut raptor offendit Deum in rebus servi sui, ita omicida offendit ipsum in servo suo. Sed blasphemus offendit Deum in rebus servi sui. Homicida offendit ipsum in servo suo; sed blasphemus offendit Deum.

Secundo patet gravitas huius peccati propter excedentiam feritatis canine. Excedit enim istud peccatum canis rabidam feritatem, quia canis nunquam latrat contra dominum suum; et si contra alios latrat, domino suo tamen applaudit, ipsum sequitur et defendit. Legitur de quodam cane quod, cum dominum suum quidam occulte malivolus occidisset, et tota convicinia ad videndum mortuum confluxisset, ille homicida, ne suspectus de homicidio haberetur, illuc ivit. Canis autem, qui iuxta corpus astabat, viso homicida mox irruit in eum, et dentibus, unguibus, et latratu ipsum adeo laceravit, mortem sui domini vindicando, quod ille fuit ad tantam fidem canis tentus et capite detruncatus. Istud exemplum valde vituperat christianos et illos qui Deum blasphemant et illos qui audiunt blasphemare, qui licet non blasphement, tamen audiunt et iniuriam Dei sui non vindicant; quod de Macumet facit contrarium Sarracenus.

Tertio potest considerari gravitas huius peccati propter sententiam punitionis statute. Legitur enim in libro Levitici XXIIII quod egressus est filius mulieris Israel quem pepererat de viro egyptio, et iurgatus est cum viro israelita. Cumque nomen Domini blasphemasset, adductus est ad Moysen, quem Moyses misit in carcerem donec nasceret quid iuberet Dominus. Qui locutus est ad Moysen dicens: Educ blasphemum extra castra, et ponant omnes qui audierunt manus suas super caput eius, et lapidet eum populus universus. Et hoc post modum confirmavit pro lege dicens: Qui blasphemaverit nomen Domini morte moriatur, lapidibus opprimet eum omnis multitudo populi. Ad gravitatem etiam huius peccati facit quod refert beatus Gregorius in libro Dyalogorum. Dicit enim quod quidam fuit Rome, qui quendam puerum V annorum suum filium tenerrime diligebat; qui puer consuetus erat nomen Domini blasphemare quotiens aliquid contra suum animum accidebat. Accidit autem quadam die quod pater ipsum tenebat in brachiis, puerque clamavit: Mali homines ad me veniunt qui me tollere volunt. Et cum hoc dixisset, nomen Domini blasphemavit, et statim puer subito expiravit. Si igitur Deus sic fecit puero V annorum, qualiter timere debent adulti lusores? Mirum est quod ipsos terra non deglutit, vel fulmina non discindunt. Sed misericordia Dei magna non currit velociter ad vindictam. Sed hoc magis est timendum quia, quanto magis misericorditer sustinet, tanto magis terribiliter punit. Audi quid dicit Maximus Valerius, qui fuit paganus, de longanimitate Dei, libro primo, capitulo de neglecta religione: Lento quidem gradu ad vindictam sui divina procedit ira, tarditatemque supplicii gravitate pensat. Audisti sententiam, audi miraculum. Quidam lusor fuit in Sardinia qui in ludo solitus erat nomen Domini blasphemare. Hic cum esset sagyttarius, portabat arcum et sagittas, et cum una die ludendo omnes denarios perdidisset, sagittam in arcu ponens et versus celum se erigens, illam contra Deum verbis contumelie sagittavit. Sagitta vero emissa illa die non rediit, sed alia die cunctis videntibus super alearium rediit cruentata. 

Postquam in precedenti cantu Virgilius statuam quadriformem et quatuor aquas Inferni Danti poetice designasset, dixit ad eum quod admodo erat tempus ab illo nemore recedendi, et per arenam ad alia contemplanda iter arripiendi. Ideo dixit ei ut habetur in textu:

{fa che dietr'a me tu vegnie:
li margini fan via, che non son arsi,
et sopra lor ogni vapor si spegne.}

Nunc autem in isto cantu iter arripiunt per arenam dicens: {Ora cen porta l'un de' duri margini}; ac si diceret, modo super unum duorum marginum sive aggerum cepimus ambulare, et fumus qui ex aqua consurgit aquam et argines ab igne defendit, quia sua humiditate illos calidos vapores extinguit. Qualiter autem illi aggeres sint effecti, exemplificando designat dicens quod quales fiunt in Flandria contra fiottum et in comitatu Padue contra Brentam, tales sunt illi aggeres infernales; licet non sint nec ita alti nec ita grossi. Dum autem sic super illum aggerem ambularent, dicit autor quod iam tantum erant a silva remoti quod si retro se volvisset ubi tunc esset nullatenus cognovisset quando obviaverunt uni cuneo animarum que iuxta arginem veniebant; et quelibet ipsarum in ipsos attentis et acutis oculis intendebat, sicut solet de sero unus alium respicere luna prima. Et dum sic ab omnibus ipse autor inspiceretur, per oram vestimenti fuit captus ab uno qui clamavit dicens: Quid mirum est istud? Tunc autor fixit ita oculos in faciem illius hominis sic cremati quod facies adusta non se defendit quin fuerit cognitus ab autore. Unde autor, manus versus illius faciem inclinando, respondit: Estis vos hic, Ser Brunettus? Et ille: O fili mi, non tibi displiceat si Brunettus Latinus modicum revertitur retro tecum. Cui Dantes: Quantum possum vos precor, et si vultis quod hic sedeam vobiscum, faciam, si est isti placitum cum quo vado. O fili mi, inquit ille; quicunque de isto grege uno puncto se firmat, iacet postea centum annis sine flabellare se ipsum quin ignea pluvia ipsum ferit. Idcirco procede et ego veniam tibi ad pannos, et postea reiungam meam masnadam, que vadit plorando suos eternos dannos. Dantes autem de strata causa ignis descendere non audebat; volebat enim, ut ipsum sua curialitas perurgebat, ire pariter iuxta eum; sed quia super arenam ignis pluebat, ideo non descendebat, sed capite inclinato cum omni reverentia cum ipso pergebat. Cum vero ambo sic irent, incepit dicere Ser Brunettus: Qual fortuna ante ultimum diem huic inferius te deducit? et quis est iste qui tibi iter ostendit? Et Dantes ad eum: Superius in vita serena deviavi in quadam valle antequam etas mea totaliter esset plena. Heri nanque in mane solummodo spatulas sibi volvi. Iste apparuit michi in illo tunc et reducit me domum per istum callem. Et ille: Si tu sequeris tuam stellam, idest gratiam que tibi ab alto descendit et que te irradiat sicut stella, non potes fallere quin tu ad portum devenias gloriosum, si ego bene perpendi in pulcra vita in qua – supple iam – fui tecum. Et si ego non fuissem ita mortuus tempestive, videndo celum tam tibi benignum, te in hoc opere confortassem. Sed ille ingratus populus et malignus qui descendit de Fesulis ab antiquo, et qui adhuc mores retinet montuosos, efficietur tibi pro tuis bonis operibus inimicus. Et est istud congruum rationi, quia inter sorbos ficus dulcedo esse non decet. Vetus enim fama in mundo vocitat eos orbos. Quasi dicat: Non mireris si te pro bono opere persequentur, quia sunt, iuxta veterem famam, orbi. Et sicut oculis egris odiosa est lux, que puris est amabilis, ita tu lucidus odio eris eis. Unde autem ista cecitas sit in ipsis ostendit dicens: Ipsi enim sunt avari, invidi, et superbi. Ista enim tria vitia habent hominem excecare. Et ideo ab eorum moribus te absterge. Et licet fortuna tibi taliter adversetur, tamen tantum honorem ipsa tibi reservat, quod utraque pars habebit famem de te, ut te scilicet videant in suis iniquitatibus involutum; sed a rostro a longe fiet herba. Faciant autem de se ipsis stramen bestie phesulane et non tangant plantam, si aliqua in eorum stercoribus adhuc surgit; in qua quidem planta Romanorum sancta semina reviviscant, illorum dico Romanorum qui ibi remanserunt quando fuit tante malitie factus nidus. Postquam vero Ser Brunettus finem posuit dictis suis, Dantes sibi ad universa respondit. Et primo captat suam benivolentiam, dicens: Si meum petere totaliter esset plenum, vos non essetis de humana natura per mortem adhuc totaliter exbannitus. Quasi dicat: Si vos essetis vivus, ego vos extraherem de isto vitio impudico, propter quod vos video sic combustum. Unde habeo mentem dolore confictam, et modo reducitur michi ad cor cara et bona ymago vestra paterna, quando ad horam ad horam me instruebatis quomodo homo – supple virtuose vivendo – per felicem memoriam eternatur; et quantum ego habeam istud gratum, convenit ut quousque vixero in mea lingua cernatur. Quicquid vero de meo cursu narratis scribo, idest in mente repono, et reservo ad glosandum cum alio textu uni domine – supple scilicet Beatrici – que glosare sciet, si ad eam potero applicare. Tantum vero volo quod vobis sit manifestum, dum modo mea conscientia non michi garriat, quod fortune ictibus presto sum. Non enim est nova meis auribus talis arra; idcirco volvat fortuna, sicut est sibi beniplacitum, suam rotam, et etiam rusticus suam marram. Quasi dicat: Non curo quid cogitent vel faciant contra me homines vel fortuna. Tunc Virgilius, audito hoc verbo tam libero tanque multipliciter virtuoso, respexit Dantem et ait: Bene auscultat qui illud verbum notat. Ac si dicat: Ego qui bene audivi, optime annotavi. Nec propter hoc minus autor cum Ser Brunetto raciocinando procedit et interrogat qui sunt sui socii magis noti et magis summi. Et ille ad eum: Scire de aliquibus erit bonum; de aliis vero laudabile est tacere, quia tempus esset curtum tanto sono. In summa autem scias quod omnes fuerunt clerici et licterati magni, et in mundo eodem peccato magna infamia maculati. Priscianus enim cum illa turba graditur lacrimosa, et Franciscus de Accursio, ac etiam ille episcopus florentinus qui a servo servorum Dei, idest romano pontifice, fuit translatus de Arno in Battillionem, idest de episcopio florentino in epyscopium Vicentinum, ubi dimisit – supple per mortem – male protensos nervos. Et his dictis adiunxit: De pluribus aliis dicerem, sed non possum, quia video ante me de sabulo surgere novum fumum, qui fumus surgit ex adustionibus animarum, que ab igneis vaporibus sic cremantur. Gens enim venit cum qua esse non debeo. Sit tibi meus Thesaurus, rogito, commendatus, in quo per famam et memoriam adhuc vivo. Et nil aliud petens ab eo discessit, et versus suos, more illorum qui Verone in stadio currunt, velocissimo cursu cucurrit. Unde dicit in textu:

{Poi si rivolse, et parve di coloro
che corron a Veron'al drappo verde
per la campagna; et parve di costoro
quelli che vince, non colui che perde.}

{Hora cen porta l'un de' duri margini.} Hic incipit secunda pars tertii gironis, in qua tractat autor de abominabili scelere sodomorum. Sed quia istud peccatum totum quasi genus humanum corrumpit, quia tam clericos quam laycos, primo tractat de clericis et licteratis, sicut patet in isto cantu; secundo tractat de laycis, sicut patebit clarius in sequenti. 

Ponit etiam aliam similitudinem dicens quod ita erant facti illi aggeres sicut sunt illi quos faciunt Paduani iuxta fluvium Brente, qui descendit de Alpibus Carinthie. Cum enim Alpes Alamanie sint per totam hyemem nivibus cooperte, cum venit extivum tempus, quando sol dictas nives resolvit in aquas, tunc dictus fluvius Brente redundat intantum, quod nisi essent aggeres preparati, omnes villas et castra Padue dissiparet. Carinthia est quidam magnus et nobilis ducatus in Alamania, iuxta Ytaliam situs.

Ista comparatio est plane et intelligibilis, et ideo expositione non indiget. 

Ista acies continet clericos et licteratos qui in hoc mundo sodomie vitio laborarunt; in qua quidem acie invenit autor quendam suum magistrum florentinum, qui vocatus fuit Ser Brunectus Latinus. Fuit autem iste Brunettus maximus licteratus, sed tamen isto vitio maculatus. 

Iste populus, quem appellat ingratum et malignum ipse Ser Brunettus, est re vera populus florentinus, qui descendit de Fesulis ab antiquo, quando scilicet civitas fesulana fuit per Romanos bello consumpta. Ad cuius evidentiam est sciendum quod civitas florentina facta fuit ex duabus gentibus, Phesulanis scilicet et Romanis. Nam postquam destructa fuit civitas phesulana, Romani civitatem Florentie construxerunt ex Fesulanis scilicet et quibusdam nobilibus Romanorum; et sic civitas florentina facta est ex duabus gentibus multum extremis, videlicet ex Phesulanis qui fuerunt homines valde duri, ingrati, malivoli, et maligni. Nam sicut legitur in ystoria beati Romuli, primi phesulani episcopi, quem beatus Petrus Apostolus misit de Roma ad predicandum Phesulas verbum Dei, ipsi Phesulani erant homines malignissimi et crudeles. Unde populus florentinus, qui descendit de illis montibus ab antiquo, adhuc tenet mores et vestigia fesulana. Unde ait Ser Brunettus in textu: {et tien'ancor del monte et del macigno}; et Romanis, qui fuerunt homines amabiles, morigerati, et virtutum omnium generibus adornati. Et sequitur: {ti si farà, per tu' ben far, nimico}.

Vult hic dicere ser Brunettus autori quod utraque pars, scilicet illa que descendit de Fesulis et illa que venit de Roma, que iam degeneraverat a Romanis, ex quibus duabus partibus est constructa civitas florentina, ut superius est expressum, habebunt famem de te, idest optabunt te videre in suis moribus et sceleribus involutum. Sed ab eorum ore a longe fiet herba, quia in eorum nequitiis nullatenus involveris. In nullo enim Dantes florentinorum vitia est secutus, licet esset de Florentia natus. Et hoc semper in suis licteris ostendebat dicens, Dantes Florentinus natione, non moribus.

Iste bestie phesulane sunt populares florentini, planta vero Romanorum sunt quedam antiquissime domus, de quarum numero est domus istius autoris, que fuit in edificatione primaria civitatis.

Proprium est enim hominis virtuosi ictus fortune equo animo fortiter tolerare. Nam, ut ait Philosophus, fortitudo est virtus retundens impetus adversitatis. Exemplum beati Iob, qui ad ipsius fortune ictus nullatenus frangebatur, sed patienti animo respondebat: Dominus, inquit, dedit, Dominus abstulit; sit nomen Domini benedictum.  

{In somma sappi che tutti fur cherci.} Omnes isti qui sunt in ista acie ubi est Ser Brunettus Latinus clerici dicuntur, quia omnes fuerunt in mundo multum licterati. Nam Gallici omnes licteratos clericos vocant. Et facit hic mentionem spetialiter de tribus, quorum primus est Priscianus. Fuit autem Priscianus quidam sacerdos qui de greco totam gramaticam transtulit in latinum. Secundus est dominus Franciscus de Accurso de Bononia, qui fuit in legibus summus doctor. Tertius est quidam episcopus florentinus qui vocabatur Andreas de Mozzis, qui a domino Papa fuit translatus de episcopatu Florentie in episcopatum Vicentie. 

{Fu trasmutato d'Arno in Battilione,} idest de Florentia in Vicentiam. Nam Arnus transit per Florentiam, et Batillione per Vicentiam. Isti omnes in hac vita sodomitico fuerunt vitio maculati. 

Postquam Ser Brunettus Latinus a Dante recessit, ipse Dantes iter suum prosequens dicit se in illa parte istius gironis tertii devenisse unde auditur sonus aque, scilicet Flegetontis, in octavum circulum descendentis. Et dicit autor quod sonus illius aque est similis sonitui quem faciunt apes in alveariis laborantes. Ideo sic incipit iste cantus:

{Già era in loco onde s'udia il rimbombo
de l'aqua che cadea nell'altro giro,
simil a quel che l'arnie fanno rombo.}

Et in isto tali loco viderunt a longe quandam aciem animarum que sub asperi martirii pluvia pertransibant; de qua quidem acie tres anime exeuntes versus eos velocissime cucurrerunt. Et quelibet earum clamando dicebat: Siste tu gradum, qui ad habitum videris esse aliquis de nostra terra prava – supple scilicet oriundus. Ad quorum clamores prestitit doctor Dantis et ad eum faciem vertens ait: Expecta, nam istis tibi esse convenit curialis; et nisi esset ignis quem loci natura sagittat, ego dicerem quod citius tibi quam ipsis ista velocitas conveniret. Illi vero, statim quod applicuerunt ad istos, duo fecerunt: primum est quod, quia licitum non est eis capere pausam aliquam vel quietem, ex se ipsis tribus pre consuetis doloribus eiulando fecerunt in circuitu unam rotam, qualem pugiles nudi et uncti antiquitus faciebant. Secundum est quod quilibet rotando, ut predicitur, tenebat faciem versus Dantem; unde oportebat eos facere iter continuum collo contrarium. Et unus illorum cepit dicere ad autorem: Etsi istius locii miseria reddit in despectum nos et nostra precamina, fama tamen nostra animum tuum inclinet ad dicendum nobis quis tu es, qui vivos pedes ita securus per infernum fricas. Et ut magis eum moveat ad petita, de suis sociis atque se notitiam prebet ei dicens: Ista enim vestigia istius, scilicet, qui ante me vadit, que quidem pedibus tritare me vides, quamvis nudus et depilatus incedat, fuerunt maioris excellentie quam tu credas. Nepos enim fuit bone Gualdrade; Guido Guerra fuit nominatus in vita; fecit multa cum prudentia atque spata. Alius autem qui post me tritat arenam, Aldobrandi Teghiaius existit, cuius vox, idest fama, deberet in mundo superius esse cara. Et ego, qui cum eis positus sum in cruce, fui Iacobus Rusticuccii; et certe uxor quam habui mala plus quam aliquid aliud michi nocet. Audiens vero Dantes et videns tales famosos homines in Inferno, tanta fuit pietate simul et dolore commotus, quod nisi esset ignis qui super illos pluebat, se proiecisset inferius inter eos, ut ipsis et debitam reverentiam exhiberet, et necessaria obsequia cumularet. Sed timor ignis vicit suam bonam et laudabilem voluntatem, que ipsum ad amplexandum ipsos avidum faciebat. Sed quia ea que volebat facere non valebat, ait ad eos: Non despectum, sed dolorem, vestra conditio interius michi fixit, idest durum vel abominabilem in principio demonstravit. Sed statim quod iste meus dominus michi dixit aliqua verba, ego interius cogitavi quod vos essetis tales homines quales estis. De vestra terra sum, et semper opera vestra et honorata nomina cum affectione ad me traxi ac etiam auscultavi. Linquo fel et pro dulcibus pomis eo michi promissis per verum ducem, sed usque ad centrum michi convenit prius ire. Tunc Iacobus Rusticuccii adiuratorie rogavit autorem: Si longo tempore, inquit, conducat anima membra tua, et post te luceat tua fama, curialitas et probitas in nostra, ut solent, civitate morantur? aut inde totaliter se in simul abiere? Et hoc pro tanto dico quia Guilielmus Bursarius, qui dolet nobiscum pro modico, et cum sociis illuc vadit, satis suis relationibus nos conturbat. Dantes autem tunc, facie elevata in altum, ei voce libera sic respondit: Gens nova ac subita lucra genuerunt in te, o Florentia, audaciam absque mensura. Et tunc illi tres, audita tali responsione, cum tali affectione cum qua veritas contemplatur, unus alium respexerunt. Unde ait autor in textu:

{guatar l'un l'altro com'al ver si guata.}

Et collaudantes istam liberam responsionem, adiungunt: Si aliis vicibus satisfacere aliis ita modicum tibi constat, o te felicem si ita ad tuam loqueris voluntatem. Et ideo si de istis locis nigerrimis ad revidendum stellas lucidas tu evadis, quando delectaberis dicere ego fui – supple ad videndum opera mortuorum – fac ut de nobis gentibus tu loquaris. Et his dictis, rotam rapidam dissolverunt, et adeo veloci fuga fugerunt, quod eorum crura gracilia alis similia visa sunt. Et ita cito ab eius oculis vanuerunt quod dici non posset veridice unum Amen. Illis autem sic ad sua tormenta reversis, Dantes sequitur suum ducem; et non multum eundo, sonum aque ita e vicino senserunt, quod loquendo vix se ad invicem audivissent. Qualiter autem et quali modo illa aqua ad yma descendat, exemplificando declarat dicens, quod sicut ille fluvius qui proprio itinere de monte Verso descendit, versus orientem a sinistro latere Apennini; qui quidem fluvius antequam descendat in planum Aqua Queta vocatur, postea vero Montonus iuxta Forlivium appellatur, super monasterium Sancti Benedicti de alpibus resonat descendendo, ita ista aqua fluvii Flegetontis de isto VIIo circulo in octavum cadendo descendit. Designato autem istarum aquarum sonitu et descensu, dicit autor quod cum venisset ad locum descensus aquarum, quod Virgilius sibi mandavit quod unam cordam qua ipse Dantes erat precinctus et cum qua ipsemet Dantes aliquando credidit capere lonzam coloribus maculatam, sibi involutam porrigeret et plicatam. Quam cum sibi ut imperaverat porrexisset, proiecit illam Virgilius in illud baratrum infernale. Autor vero intra se metipsum considerando dicebat: Omnino oportet quod novitas respondeat novo signo quod magister cum oculo sequitur sic attente. Cui magister ait: Cito erit superius quicquid ego expecto; et quod tuum somniat cogitamen, cito convenit quod tuo visui sit apertum. Et his dictis, dicit autor quod vidit per illum grossum aerem et obscurum unam figuram venire natando, miraculosam omni securo cordi. Et modum natandi exemplificando, declarat dicens quod ita de profundo superius veniebat, sicut aliquando nauta, qui postquam solverit anchoram que ab impedimento aliquo detinetur, ab inferioribus se eripit, et ad superiora velociter se extendit. Unde ait in textu:

{sì come torna colu' che va giuso
talor a solver l'ancora c'agroppa
a scollio o altro che nel mare è chiuso,
che 'n sù si stende et da piè si ratrappa.}

Dicit hic autor quod illa aqua, que descendit sive cadit de VIIo circulo in octavum, talem sonum facit qualem faciunt apes in arniis sive in alveariis. Alvearia autem sunt domuncule et habitationes apum, in quibus ipse apes mellificant; que quidem alvearia a Florentinis arnie appellantur. Cum vero apes in ipsis arniis operantur, faciunt quendam sonitum confusum qui proprie susurrium appellatur. Exemplificat igitur autor et dicit quod sonitus illius aque similis est sonitui apum cum ad operandum in arniis congregantur. 

Iste Guillielmus fuit quidam florentinus optimus ioculator sive hystrio, qui multum fuit isto vitio maculatus. Ideo Iacobus Rusticuccii, loquens de eo, yronice dicit autori: {lo qual si duol con noi per poco}, idest pro multo.

Quia de peccato contra naturam hic et in superioribus actum est, ideo de ipsius abominatione aliqua videamus. Istud enim peccatum, quod in utroque sexu invenitur, est abominabile et detestabile principaliter propter duo: Primo propter ipsius fetorem. Dicitur enim Genesis XIXo quod sodomite, idest homines de Sodoma, erant homines pessimi, et quod clamor eorum, idest fetor, ascendit coram Domino. Ubi nota quod duo sunt peccata que de terra usque ad celum clamant ad Deum: homicidium scilicet et sodomia; quia laborantes his duobus vitiis sunt Dei et humani generis inimici. Nam homicida occidendo hominem qui est factura Dei, destruit opus eius. Sodomita vero impedit ne Dei factura multiplicetur. Et idcirco ista duo peccata, que divino operi contradicunt, suo fetore abominabili ad Deum clamare dicuntur. De homicidio enim ait Deus ad Caym: Vox sanguinis fratris tui clamat ad me de terra. Et de sodomitis ait ad Abraam: Clamor sodomorum venit coram me. Preterea, dicunt sancti quod etiam demonibus vitium istud fetet. Erubescunt enim, ut ait beatus Ieronimus, in numerorum magnitudine peccatorum; et hoc quia humana adinventio vincit malitiam et immunditiam demonum. Istud enim vitium, secundum Gregorium, non a dyabolo sed ab homine est inventum; et ideo de ipso demones erubescunt. Unde, secundum sententiam magnorum doctorum, quidam demones, memores antique nobilitatis, non tentant hominem de luxuria. Cuius signum est quod Lucifer in deserto de solis tribus vitiis tentavit Christum: de gula, scilicet, avaritia, et superbia; de luxuria vero non. Secundo, est abominabile et detestabile istud vitium ipsius multiplici considerata vindicta. Multipliciter enim istud vitium legimus esse punitum. Et primo per diluvium, quia secundum quod ait Methodius, mulieres in tantam vesaniam erant verse quod supergresse viris abutebantur; homines etiam exarserunt in alterutrum coeuntes. Secundo per subversionem pentapolis, idest V civitatum, ubi nunc est mare mortuum, aqua fetens et sulphurea. Preterea parvuli ibi puniti sunt, etiam unius diei in detestationem huius peccati. Et in hoc misericorditer provisum est eis ne diutius viventes maiori pene obligarentur paternorum scelerorum facti imitatores. Et nota quatuor penas in ista pena qua Deus regnum sodomorum submersit: prima pena fuit sulphur, contra fetorem istius peccati; secunda pena fuit ignis, contra ardorem. De primo Iob XVIII: Aspergatur in tabernaculo eius sulphur. De secundo, Ecclesiastici septimo: Vindicta carnis impii ignis. Tertia pena fuit patrie destructio contra pravum exemplum. Unde beatus Tadeus apostolus in canonica sua: Facti sunt exemplum ignis eterni. Quarta pena fuit et est sterilitas terre, que cum prius esset valde fertilis, postea facta est multum sterilis, quia in mare salsum conversa. Poma etiam que nascuntur in arboribus circumpositis, antequam sint matura, sunt coloris viridis; maturata vero si aperias, favillas intus invenies. Et ista pena sterilitatis inflicta fuit contra ubertatem terre qua abusi sunt sodomite. Exechielis XVIo: Hec fuit iniquitas sodome: saturitas panis et otium. Nam nimia abundantia rerum temporalium qua utebantur, et otium in quo vivebant, ipsos ad tam ignominiosum deduxerunt peccatum. Et de ista pena dantur versus:

*Quam male peccavit sodomita ruina probavit
Comprobat esse reum sulphur et ignis eum.*

Tertio patet gravitas huius peccati ex lege tam divina quam humana, quia utraque lex ipsos condemnat ad mortem. Lex enim divina per Moysen ait, Levitici XXo: Qui coierit cum masculo, morte moriatur. Lex vero humana, spiritu sancto inspirata et per ora principum promulgata, huic vitio exardescentes iubet igne cremari. De illis etiam bestialibus hominibus qui conmiscentur bestiis, sive masculus fuerit sive femina, pena statuta est a Deo eodem libro et eodem capitulo: Qui cum iumento et pecore coierint, morte moriantur; pecus quoque occidite. Mulier que subcubuerit iumento, similiter interficiatur. Et nota quod condigna penitentia debet talibus imponi in foro penitentiali, ut ab usu et esu talium animalium abstineant toto tempore vite sue cum quibus peccaverunt, si animalia comestibilia sunt. Si vero non sunt comestibilia, sed equitabilia, debet eis imponi ne unquam super ipsa ascendant. Si autem sunt animalia delectabilia ad tenendum in gremio vel brachiis, debet eis iniungi ut nunquam talia animalia tangant, quia semper debent tale facinus detestari. 

Superius in primo cantu autor allegorice demonstravit quod iam fuit tribus vitiis maculatus, scilicet luxuria, superbia, et avaritia; que quidem tria vitia figurantur per illas tres bestias que sibi in ascensu montis impedimenta dederunt. Virgilius autem, qui ponitur pro ratione humana, eum ab illis vitiis liberavit. Sed accidit homini a peccatis abluto queadmodum illi qui de gravi est egritudine liberatus; qui licet sit liberatus, tamen remanent quedam reliquie, sicut est memoria peccati, in qua homo etiam post peccata aliquando delectatur, et sicut est nimius affectus ad carnalia et mundana. Et de hoc ait Dominus Petro: Qui lotus est et non indiget nisi ut pedes lavet et est mundus totus, tunc autem pedes sunt loti quando affectus nostri per omnia sunt purgati. Dantes igitur, licet a lonza recesserit maculata, que propter suas maculas tenet typum luxurie, tamen adhuc quedam reliquie remanserunt in eo; scilicet intentio fraudulenta, que per cordam, qua erat ipse precinctus, methaforice figuratur. Ista enim corda ab Homero zona Veneris appellatur, quia cum ista zona, idest cum deceptione, ligat Venus etiam hominem sapientem. Nam non est adeo sapiens qui possit sibi a luxurie deceptione cavere, si conversationem primo ipsius Veneris non cavebit. Unde Omerus: Deceptio, inquit, Veneris furata est intellectum sapientis. Et ista tali corda utuntur luxuriosi ad suas lascivias exercendas, ut infra, XVIII cantu, in Iasone patebit. Cum itaque Dantes ista corda se dicat esse precinctum, demonstrat quod, sicut Venus contra luxuriosos deceptione utatur, sic e converso ipsi luxuriosi contra ipsam deceptione utantur et fraude. Et ideo dicit ipse in textu:

{et con essa pensai alcuna volta
prender la lonza a la pelle dipinta.}

quia nullo meliori modo quam deceptione vel fraude ipsa fraus vel deceptio capi potest; quia isto modo, secundum poetam, sic ars deluditur arte. Virgilius autem, cum ad octavum circulum propinquavit, in quo ipsa deceptio damnatur et fraus, illam cordam que est signum deceptionis et fraudis, ut dictum est, a Dante removit et in illud baratrum infernale proiecit. Et statim quoddam terribile monstrum quod tenet typum et similitudinem ipsius deceptionis et fraudis, ac etiam proditionis, ut in sequenti cantu dicetur, viso suo signo statim sursum venit, credens portare ad infima aliquem, vel aliquos fraudulentos sive aliquos proditores. 

Ad evidentiam istius notabilis est avertendum quod sunt quedam que sunt vera et habent faciem veri; quedam sunt falsa et habent faciem falsi. Sunt itaque quedam que sunt vera et habent faciem veri, ut cum dico: *Vidi leonem comedere agnum*. Ista propositio potest esse vera, quia naturale est ac etiam consuetum quod leo devoret agnum. Et sic est vera et habet faciem veri. Quedam sunt que sunt falsa et habent faciem falsi, ut cum dico: *Vidi asinum volantem*. Ista propositio est falsa, quia asinus nunquam volat, et sic est falsa et habet faciem falsi. Quedam sunt falsa et habent faciem veri, ut cum dico: *Vidi Petrum comedere carnes die Veneris*, et non comedit. Sed quia iste Petrus diebus ieiuniorum est solitus comedere carnes, ideo ista propositio, licet sit falsa, habet tamen faciem et similitudinem veri. Quedam vero sunt que sunt vera et habent faciem falsi, ut cum dico: *Vidi unum asellum qui occidit leonem*. Ista propositio, licet sit vera, quia verissimum est quod unus asellus necavit Florentie calce leonem, tamen quia non est consuetum, habet faciem falsi. Autor igitur, licet verum fuerit quod retulit, tamen quia habet faciem falsi illud verum quod protulit, protulit cum timore ne sibi scilicet crederetur. Unde ait nos admonens quod illi vero, quod habet faciem mendacii, debemus claudere labia quousque possumus, idest tantum tacere debemus quousque necessitas postulabit. Et ideo beatus Paulus Apostolus, licet raptus fuerit usque ad tertium celum, tamen quia illud verum faciem falsi poterat in auribus audientium generare, ideo illud annis XIIII occultavit. Et Christus mandavit illis tribus apostolis qui suam transfigurationem viderant, quod nemini dicerent visionem quousque ipse fuisset a mortuis suscitatus. Nam si ante suam resurrectionem illam visionem dixissent, audientes nullatenus credidissent. Sed probata et manifestata resurrectione, illud tale verum iam non habuerit faciem falsi, sed veri. 

In superiori nanque cantu dicit autor quod statim quod Virgilius illam cordam, qua ipse Dantes erat precinctus, in illud baratrum proiecisset, quod vidit ad superiora venire natando per illum aerem tenebrosum unam figuram, idest feram, omni securo cordi miraculosam, idest timorosam. Nunc autem in isto cantu dicit quod Virgilius figuram et formam illius fere poetando designat dicens: Ecce feram cum cauda acuta, que penetrat montes et rumpit muros et arma. Ecce illam que totum mundum putredine sua replet. Et fecit eidem fere signum ut applicaret ad ripam iuxta aggerem in quo erant. Ideo dicitur in textu:

{vicin'al fin de' passegiati marmi.}

Et tunc illa putrida fraudis ymago, ad petitionem ipsius Virgilii, venit ad ripam et posuit caput et corpus in terra, sed caudam per aerem baiulabat. Pretendebat autem ista fera pessima benignitatem in facie, sed malignitatem gestabat in cauda; nam facies sua erat velut facies viri iusti, tantum benignam habebat exterius suam pellem, sed totum corpus aliud serpentinum. Habebat etiam duas brancas pilosas usque ad subascellas; dorsum vero, pectus, et latera depicta erant nodis atque rotellis, quos nodos et rotellas comparando declarat, dicens quod nunquam Tartari sive Turchi cum pluribus coloribus pannos sericos contexerunt, nec unquam tales tele per Aragnem imposite extiterunt. Qualiter autem corpus tenebat in terra et caudam in aere, exemplificando declarat dicens quod quemadmodum burchi aliquando stant in ripis, quod partim stant in terra et partim in aqua, et sicut biverus inter teutonicos lurcos, dum vult piscari, tenet totum corpus in terra et caudam in aquis, sic eodem modo illa fera pessima ibi stabat, tenens corpus in ripa, et in vano, hoc est in aere, caudam ducens, quam admodum scorpionis elevabat in altum. Tunc ait Virgilius ad Dantem: Modo convenit ut nostra via usque ad illam bestiam devolvatur. Unde a dextero latere descendentes decem passus fecerunt super illam extremitatem, ut arenam et flammam bene cessarent. Et quando ad illam bestiam devenerunt, dicit autor quod modicum plus ultra vidit quandam gentem super illam arenam igneam residere. Et ibi ait sibi magister: Ad hoc ut totam plenam experientiam de isto girone tu portes, vade et eorum conditionem attende. Tue autem raciocinationes sint breves, et ego interim quod ibis et reverteris loquar cum ista bestia, ut nobis concedat humeros suos fortes. Tunc Dantes per extremitatem illius septimi circuli totus solus ivit ad videndum illas animas que sedebant. Ille vero anime oculis plorabant et manibus a se vapores excutiebant; non aliter, ut ait, diebus extivis faciunt canes, modo cum ore modo cum pede, quando sunt morsi a pulicibus, vel muscis, sive tafanis. Dantes vero, postquam istas animas dolorosas attente respexit, super quas ignis dolorosus descendit, non recognovit ibi aliquem, sed avertit quod quelibet ipsarum unam peram depictam habebat ad collum, et inde eorum oculi pascebantur. Et inter istos vidit tres, unum qui habebat ad collum unam bursam croceam, in qua erat unus leo de azurro; alium qui in bursa sua, que erat rubea sicut sanguis, unum album anserem demonstrabat; reliquus vero istorum trium qui in bursa sua alba habebat unam suem de azurro, dixit ad eum: Quid facis tu in ista fovea?

Or te ne va. Quasi dicat: Tu hinc recedes, et quia adhuc vivus es, scias quod meus vicinus Vitalianus sedebit a sinistro latere modo hic. Cum istis enim Florentinis sum paduanus. Sepe sepius in auribus michi tonant alta voce clamando: Veniat summus miles qui apportabit peram suam cum tribus hyrcis. Et his dictis, faciem distorsit et linguam pre doloribus foras traxit, sicut bos multotiens nasum lambit. Hic autem sic visis et cognitis, timens autor ne si plus staret Virgilium conturbaret, reversus est ad eum; quem invenit super illam bestiam ascendisse, sibique dicentem: Modo sis fortis et audax; admodo enim per sic descenditur factas scalas. Ascende anterius, quia ego volo esse medius, ad hoc ut cauda tibi nocere non possit. Autor autem ad hec verba devenit sicut ille qui, quando est prope rigores febris quartane, habet ungues pallidos et totus tremens querit latebras thori. Sed verecundia quam concepit genuit sic sibi minas que ante bonum dominum faciunt servum fortem. Et idcirco super illam feram ascendit, et volens dicere Virgilio ut se amplecteretur, vox non venit, quia a suis organis formari non potuit. Sed ipse Virgilius, qui alias ei subvenit, statim quod ascendit brachiis ipsum vinxit ac etiam substentavit. Et ait ad feram: O Gerio, admodo movere; rote sint large et modicus sit descensus. Cogita nempe novum onus quod habes. Tunc illa fera, secundum precepta Virgilii, arripuit iter suum. Cum vero Dantes se vidit et sensit in illo aere tenebroso, et de subter vidit ignes et audivit gemitus, magis timuit quam timuerit Ycarus sive Feton, quorum uterque de aere ad terram ruendo descendit. Et postquam ipse Gerio cum largis rotis et suavi descensu ad infima descendisset, ipsos ambos deposuit et abscessit. Unde dicitur in textu:

{così ne puos'al fondo Gerïone
a piede a piè de la stalliata rocca,
et, discarcate le nostre persone,
si dileguò come da corda cocca.}

Istoria biveri talis est: In Alamania est quoddam animal quadrupedum quod ipsi teutonici biverum appellant. Habet autem caudam longam et latam et semper habitat iuxta rivos, quia piscibus pascitur et nutritur. Cum autem ad guerram se preparat contra pisces, stat totus in ripis et caudam percutit inter aquas; de qua cauda, quia pinguissima est, exit quedam pinguedo ad similitudinem olei sive lactis; ad quam pinguedinem se trahunt pisces, et dum talem pinguedinem lambunt, ab illo tali animali quod biverus dicitur capiuntur. 

Iste qui habebat ad collum marsupium rubeum et anserem album fuit quidam etiam florentinus de domo Ebriacorum, qui fuit etiam maximus usurarius, cuius arma sunt campus rubeus et anser albus. 

Iste qui dixit autori quid facis tu in ista fovea? fuit quidam paduanus de Scrovegnis, maximus usurarius, cuius arma sunt campus albus et sus de azurro. Et iste predixit autori de duobus maximis usurariis qui adhuc vivebant, quorum quilibet debebat cum ipsis similiter concremari; unus quorum vocabatur Vitalianus del Dente, natione etiam paduanus. 

Alius autem vocabatur dominus Iohannes Buiamonte de Florentia, cuius arma sunt campus de auro et tres hyrci nigri. 

Miles autem summus dicitur hic per anthifresim, que est una figura que interpretatur contraria locutio. Et hoc facit ad ostendendum quod est multum contrarium rationi et omni civili moralitati usurarios sacramentis militaribus decorari. Iste autem Iohannes Buiamonte fuit non solum maximus usurarius, sed fuit maior lusor ad zardum qui suo tempore reperiretur in mundo. Sed hic est sagaciter advertendum quod licet in Inferno sint usurarii omnium linguarum ac etiam nationum, autor non nisi paduanos et florentinos ibi agnoscit. Hoc autem ideo fecit ut ostenderet quod Florentini et Paduani communiter sunt omnes maiores feneratores de mundo. 

Exemplificat itaque autor et dicit quod, quando Ycarus miser perdidit alas, non tantum timuit quantum ipse, cum super Gerionem in aere tenebroso se vidit. 

Postquam autor in superiori circulo, hoc est in VIIo, de peccato violentie quam malitiosus homo tripliciter operatur, in Deum, scilicet, proximum, et se ipsum, egregie pertractavit, nunc in isto VIIIo de peccato malitie et bestialitatis, prout per fraudem committitur, pertractare intendit. Sed quia fraus sive deceptio committitur X modis, ideo iste octavus circulus in quo punitur ipsa deceptio sive fraus, in X malas bulgias distinguitur ab autore. In prima nanque malabulgia ponit lenones et seductores; in secunda adulatores; in tertia symoniacos; in quarta ydolatras atque magos; in quinta barattatores; in sexta ypocritas; in septima latrones; in octava fraudulentos consiliarios; in nona scismaticos; in decima vero et ultima falsatores. Incipiens autem a prima, facit quoddam prohemium, designans situm octavi circuli, dicens: Locus est in Inferno qui dicitur Malebolge, totus petrosus in materia et ferreus in colore, sicut murus qui in circuitu vallat eum. Et in medio istius campi maligni, idest octavi circuli, est unus puteus satis largus et profundus, de quo qualiter sit ordinatus suo loco infra dicetur. Et in medio, hoc est inter altitudinem illam de qua de VII circulo cum Gerione ad infima descenderunt et puteum illum, est octavus circulus in X malasbulgias distinctus atque divisus. Et super unamquanque bulgiam, ut de una in aliam possit iri, est unus pons ferreus et petrosus. Facto prohemio, in quo situm istius octavi circuli designavit, ad primam bulgiam manum ponit, dicens, cum superiori cantu continuando, quod statim quod illa putrida fraudis ymago ipsos ad terram deposuit, Virgilius tenuit a sinistris, et autor secutus est eum. Dum autem ambo sic iuxta ripam prime bulgie pertransirent, dicit autor quod a manu dextera vidit in ista prima bulgia nova tormenta et novos tortores. Erant enim ibi in fundo nudi peccatores qui sine aliqua requie in illa fovea per circuitum decurrebant; et erant distincti isti currentes in duos ordines sive partes. Nam una pars, et isti erant lenones, veniebant iuxta ripam per quam ipse autor una cum Virgilio ambulabat. Ideo dicit in textu:

{dal mezzo in qua ci venian verso 'l volto.}

Alia vero pars iuxta aliam ripam ibat. Et isti erant seductores, qui quia magis quam lenones peccaverunt, ideo magis ad tormenta decurrunt. Ideo ait in textu: di là con noi – supple veniebant – ma con passi magiori. Et ponit hic autor quandam similitudinem Romanorum, ut melius ymaginari possimus quomodo illi ambulabant contra se; quam similitudinem ego ponam quando comparationes finaliter exarabo. In utrisque autem ripis dicit autor cornutos demones se vidisse, qui cum magnis ferulis illas animas crudeliter verberabant. Et tam magnos ictus cum illis ferulis illis dabant, quod illi, recepto primo ictu, iam nullus ipsorum nec secundos nec tertios expectabat. Et interim quod autor sic ibat inter illas animas sic a demonibus verberatas, unum militem de Bononia recognovit, qui propter peccatum lenocinii quod de sorore carnali commisit, cum aliis lenonibus est damnatus. Et ad aliqualem excusationem sui dixit ille miles autori quod omnes sui concives sunt isto vitio lenocinii maculati. Et dum sic loqueretur cum Dante, unus demon qui erat in ripa ipsum percussit cum ferula sua, dicens: Vade leno, hic non sunt femine meretrices. Autor autem illum dimittens Virgilium est secutus, et ad quendam pontem qui operit istam primam bulgiam devenerunt. Et illum pontem leviter ascendentes, in pontis medio aliquantulum pausaverunt. Dum autem sic pausarent, dixit Virgilius ad autorem: Facias quod istos ex ista parte alia venientes attente respicias, quorum facies, quia nobiscum venerunt, videre minime potuisti. Et dum inde respicerent illam gentem, que propter peccatum deceptionis et fraudis quod in mulieres quas deceperunt perpetrarunt, ait Virgilius ad autorem: Respice illum magnum qui venit; et licet dolore sit plenus, tamen propter suam magnanimitatem lacrimas non expandit. Respice quantum aspectum regalem in penis etiam ipse tenet. Ille enim est Iason, qui audacia et prudentia sua magna regnum Colcorum aureo vellere spoliavit. Et ut Dantes sciret causam quare tantus homo in ista bulgia sic punitur, narrat sibi Virgilius quomodo ipse Iason decepit duas maximas mulieres, Ysiphilem videlicet et Medeam; quarum prima fuit filia regis Lempni et altera filia regis Colcorum. Unde ait: Ipse transivit per insulam Lempni postquam audaces femine omnes suos masculos morti sine pietate aliqua tradiderunt. Et ibi cum signis et verbis ornatis Ysiphilem iuvenculam tunc decepit, que omnes alias primitus deceperat mulieres. Dimisit enim eam ibi gravidam et desertam, et ideo talis culpa ad tale martirium ipsum damnat, et de Medea ibi etiam fit vindicta. Cum ipso etiam vadit qui cum tali vitio decipit mulieres. Et istud de prima valle et de istis qui ibi sunt scire sive videre sufficiat nunc ad presens.

Determinato autem peccato lenocinii et peccato deceptionis et fraudis, que duo peccata quodammodo unum sunt, et que in ista prima malabulgia condemnantur, ad secundam bulgiam, in qua punitur adulatio, dirigit autor gressus. Et dicit quod ista bulgia est multum profunda, intantum quod nisi homo pontem ascendat, nichil videre breviter potest ibi. Et ideo de primo ponte veniens ad secundum, dicit quod in fundo secunde bulgie vidit quandam gentem in vituperosa et opprobriosa pena submersam. Erat enim illa fovea stercoribus putridissimis tota plena. Et cum autor ibi inferius cum oculo scrutaretur, vidit ibi quendam cum capite sic stercoribus coopertum, quod si erat laycus sive clericus minime videbatur. Ille autem, dum se sic vidit conspici ab autore contra ipsum exclamavit dicens: Cur es tu ita avidus respicere me magis quam alios stercorosos? Et Dantes ad eum: Quia si bene recordor, iam te vidi cum capillis non madidis, immo siccis. Et es Alexius de Anterminellis de Luca; ideo te respicio plus quam omnes. Et ille tunc, percutiens sibi caput dixit: Adulationes mee hic inferius me merserunt, ex quibus linguam nunquam habui satiatam. Post hoc autem Virgilius ostendit autori antiquam Taydam meretricem, que adulando amasio suo dicenti: Habeo aput te gratias magnas? Ingentes, inquit. Ideo ait in textu:

{Tayda è, la puttana che rispose
al drudo suo quando disse: Ò io gratie
grandi apo te? Anzi maravilliose!
Et quinci sian le nostre viste satie.}

Dicit hic autor quod in medio illius campi maligni est unus puteus satis largus et profundus; sed quia in eo nichil a longe videtur, ideo vocat ipsum vanum.

Adhuc declarat hic autor situm octavi circuli, dicens quod sicut puteus qui est in medio est rotundus, ita illud totum quod est inter puteum et illam altam ripam, de qua descenderunt, est rotundum; et istud tale rotundum in decem foveas, que una circuit aliam, est distinctum. 

Hic incipit prima malabulgia, in qua tractat de prima deceptione et fraude quam quis in luxuria operatur. Sed quia in luxuria committitur duplex fraus, ideo isti qui in ista bulgia puniuntur in duas partes et ordines sunt distincti. Prima enim fraus, que committitur in luxuria, est illa que committitur per aliquod medium, sicut per ambaxiatam, ut puta lenones qui semper ad deceptionem ambarum partium tendunt. Quia, ut videmus, lenones pulcritudinem, venustatem, et iuventutem mulieris homini magnificant, et mulieri hominis curialitatem, liberalitatem, et nobilitatem extollunt. Secunda vero fraus, que in luxuria committitur, est illa quam quis non per medium, sed per se ipsum immediate committit, ut puta quando homo suadet mulieri ut sue consentiat voluntati, promittens ei dolose ipsam accipere in uxorem, vel ipsam nunquam derelinquere, vel sibi in omnibus providere; sed postquam suam perfecerit voluntatem, ipsam deserit vel expellit. Qui primam fraudem committunt vocantur lenones; qui vero secundam, dicuntur deceptores. Et isti ambo in ista prima malabulgia puniuntur. Sed quia secundi magis peccare dicuntur quam primi, ideo maioribus ictibus verberantur, ut patet in textu. 

Comparatio talis est: Omni enim anno centesimo est Rome, ut tradit antiquorum vera relatio, non solum plena sed plenissima omnium peccatorum remissio, omnibus scilicet accedentibus ad limina beatorum apostolorum Petri et Pauli. Romani autem, propter infinitam multitudinem que illo anno Rome concurrit, talem modum super pontem Sancti Angeli gentibus transeuntibus invenerunt. Nam in utroque capite pontis positi sunt custodes, qui taliter ordinant transeuntes ex una enim banda sive latere pontis: quidam habent faciem versus castrum Sancti Angeli, quod quidem castrum est in capite pontis, et vadunt ad Sanctum Petrum; ex alia vero parte a Sancti Petri basilica venientes vadunt versus montem, qui quidem mons est ab alio capite pontis. Exemplificat itaque autor et dicit quod quemadmodum anno iubilei, dum Rome est generalis remissio omnium peccatorum, una gens vadit ad Sanctum Petrum et alia redit, sic in ista malabulgia ab una parte ibant lenones et ab alia deceptores.

Iubileus autem annus quid sit et unde dicatur breviter est videndum. Iubileus enim erat in veteri testamento quilibet annus quinquagesimus, in quo anno, secundum quod legitur in Levitico, omnis servus efficiebatur liber, omnis possessio que vendita erat ad venditorem redibat. In isto eodem anno quiescebat terra Iudeorum, quia non arabatur nec serebatur. Debita etiam isto anno dimittebantur. Habuit autem ortum sive initium a quadam victoria quam habuit Abraam contra quattuor reges, scilicet regem Elamitarum, regem Babilonis, regem Ponti, et regem gentium; propter quam quidem victoriam omnes captivos quos ceperant illi reges, Abraam liberos abire permisit. Iobel enim lingua ebraica dicitur remissio; inde iubileus, idest remissivus. Ob hoc autem institutus est quinquagesimus annus, quia tunc erat Loth quinquaginta annorum quando ipsum de manibus regum eripuit Abraam; vel tunc erat quinquagesimus annus ex quo locutus fuerat Deus Abrahe; vel Abraam peritus astrorum in quibus etiam, secundum quosdam, Zoroastem, magice artis inventorem, instruxit, noverat quod intemperies aeris que fit ex elevatis vaporibus vel depressis planetis semper versus ad L annos ad temperiem redeat. Et quod vidit fieri in astris voluit imitare in terris. Christiani autem omni anno centesimo, quia centesimus numerus est perfectior quinquagesimo, faciunt Iubileum, in quo remittuntur omnia debita peccatorum et in quo omnes qui sunt servi peccato efficiuntur liberi Deo. 

Iste leno, qui in ista bulgia cognoscitur ab autore, fuit quidam nobilis miles de Bononia, qui vocatus fuit dominus Veneticus de Caccianimicis. 

Hic Venedicus ideo in ista bulgia reperitur, quia sororem suam germanam, nomine Ghisolam, Opizoni marchioni Estensi non erubuit mediante pecunia procurare. 

{et non pur io qui piango bolognese.} Ad aliqualem sui excusationem et suorum civium abominabilem damnationem, dicit hic dominus Veneticus Danti quod non ipse solus Bononiensis propter peccatum lenocinii plangit ibi, quia in illa malabulgia sunt plures Bononienses mortui quam sint in Bononia modo vivi. 

Hic reddit dominus Veneticus veram causam propter quam Bononienses communiter sunt lenones, quia communiter sunt avari. Et ex hoc solvitur questio que fit, ex quo scilicet peccato ex septem principalibus istud peccatum lenocinii oriatur. Et patet quia ex peccato avaritie. 

Postquam autor in ista prima malabulgia de lenonibus pertractavit, nunc in ista eadem tractat de deceptoribus, qui dolose decipiunt mulieres. Quorum peccatum ex quo ex VII principaliter oriatur, non bene clare apparet. Sed quantum ad presens, dico quod istud peccatum, scilicet decipere mulieres, aut oritur a luxuria aut ab avaritia. Nam quidam ipsas decipiunt, ut cum ipsis suas vuluptuosas expleant voluntates; quidam vero, ut ab ipsis extorqueant quicquid possunt. Et tales, ut ait Aristoteles, non luxuriosi, sed avari potius sunt censendi. Et causa est ista, quia nullum peccatum denominatur nisi a fine vel intentione. Unde beatus Ambrosius: Intentio tua operi tuo nomen imponit. Et poeta: Quicquid agant homines, intentio indicat omnes. 

Tractans autor de adulatoribus, duos maximos adulatores in exemplum adducit: Et primo quendam militem de Luca, qui vocabatur Alexius de Anterminellis. Iste enim isto vitio fuit mirabiliter maculatus. Unde percutiendo sibi caput, quod quidem zuccam, idest cucurbitam, nominat ipse autor, quia sicut cucurbita est levis et vacua, ita adulatores, et maxime Lucani, habent capita levia et vacua; ait ut habetur in textu

Volens autor de symoniacis pertractare, more exclamatorio intonat contra ipsos, dicens: O Symon mage, o miseri sequaces, qui res divinas, idest ecclesias et prebendas, que bonitate gratuita debent esse sponse Dei, vos lupi rapaces pro auro adulteramini et argento. Et ideo convenit quod pro vobis, idest contra vos, modo intonet tuba mea; quia in tertia bulgia statis. Facta vero exclamatione more poetico, dicit ipse autor, quod iam devenerat ad sequentem tumbam, idest ad tertiam bulgiam, in qua symoniaci stant sepulti; et videns eorum penam, ad Deum admiratorie se convertit, dicens: O summa sapientia, quam admirabilis est ars tua, quam ostendis in celo, in terra, et in inferno, et quantum iuste compartitur virtus tua. Et postquam apostrophavit ad Deum, ad nos apostrophat in hunc modum, dicens: Ego vidi illam bulgiam per costas et fundum quibusdam foraminibus totam plenam. Et quodlibet foramen erat largum uniformiter et rotundum. Et cuiusmodi forme essent, exemplificando declarat, dicens: Non videbantur michi illa foramina ampliora neque maiora quam illa que sunt in pulcro templo mei sancti Iohannis, facta pro locis baptizantium sacerdotum; unum quorum foraminum non sunt adhuc multi anni quod ego fregi propter unum puerum qui suffocabatur in illo. Et istud sit sigillum quod omnem hominem qui esset deceptus clarificet et declaret. Postquam autem illa foramina exemplariter declaravit, ostendit quomodo et qualiter in uno quolibet foramine stat una anima cum accensis pedibus transplantata, dicens quod extra os cuiuslibet foraminis superabant, idest exibant, unius peccatoris pedes et crura usque ad nates, et totum aliud a natibus usque ad caput interius ibi stabat. Plante autem cuiuslibet peccatoris erant ita accense, quod sic fortiter palpitabant quod fregissent strambas atque ritortas. Qualiter vero illorum plante arderent, exemplificando declarat dicens, quod quemadmodum lignum vel aliud aliquod unctuosum, dum inflammatur non statim comburitur, sed flammiger ignis lambit solummodo illam superficiem unctuosam, sic ille ignis divinus pariter et eternus lambebat pedes illorum a calcaneis usque ad punctas pedum. Exemplificatis igitur tam locis penarum quam ipsis penis, dum ipse autor universos attentissime respexisset, videns unum qui plus aliis in suo foramine torquebatur, ait ad Virgilium: Quis est ille, o magister, qui plus quam alii sui consortes palpitando turbatur, et quem rubicundior flamma lambit? Ad quem Virgilius: Si tu vis quod ego te portem illuc inferius, per illam ripam que plus iacet, ab ipso scies de se et de suis tortis, idest ab ipso scies quis et que peccata commisit. Cui Dantes: Tantum est michi pulcrum quantum tibi placet. Tu es enim dominus meus et scis etiam desideria que tacentur.

Tunc Virgilius ipsum suis brachiis dulciter apprehendit, et per illam ripam que minus est ardua ipsum portavit, usque ad illum qui sic dolorose pedum commotionibus condolebat. Cum autem Dantes applicuisset ad illum, ait: O quicunque es qui caput tenes inversum, anima tristis sicut palus fixa, michi loquere, si tu potes. Stabat autem ipse autor iuxta illam animam sic defixam, sicut stat aliquando frater qui confessionem audit perfidi sicarii, et illa anima subito exclamavit: Es tu istic, Bonifatius? De duobus enim annis michi est scriptura mentita. Es tu sic tam cito illo ere satiatus atque repletus, pro quo non timuisti pulcram dominam fraudulenter auferre, et ipsam postea vituperabiliter pertractare? Tunc autor audiens ista verba, talis est effectus quales efficiuntur illi qui non intelligunt id quod respondetur eisdem, quasi elusi, et nesciunt respondere. Quod advertens Virgilius, mox sibi ait: Dic sibi cito non sum ille, non sum ille quem tu credis. Et ille respondit sicut sibi a magistro fuerat imperatum. Unde ille spiritus transplantatus fortiter pedes torsit, et postea suspirando voce lugubri ait ei: Si tu qui michi loqueris non es Bonifatius, quid ergo a me queris? Si enim tantum est tibi cure scire quis ego sum quod tu propter hoc ripam descenderis, scias quod ego fui iam magna clamide coopertus, et vere filius urse fui, sic cupidus et avarus quod ut possem ursiculos sublimare, superius in mundo es in bursa reposui, et istud es me in isto foramine imbursavit. Subter vero caput meum sunt alii mei predecessores qui symonizando me in vita alia precesserunt per istius petre fissuras absconsi. Illuc inferius etiam ego cadam, quando veniet ille quem credebam te esse quando interrogationem subitam tibi feci. Sed plus est tempus quo pedes habeo sic combustos, et quo steti capite sic inverso, quod ipse non stabit pedibus rubeis hic plantatus. Quia post ipsum veniet operis turpioris ex parte occidentali unus pastor sine lege, cui convenit quod me et ipsum cooperiat et excuset. Novus enim Iason erit de quo legitur in Machabeis quod sicut sibi fuit mollis Anthyocus suus rex, ita erit ei mollis ille qui Franciam modo regit.

Postquam vero ille spiritus suis dictis finem imposuisset, autor ipsum mirabiliter increpavit; sed primo facit quandam sui excusationem dicens: Ego nescio si hic fui nimis presumptuosus et audax, quod ego respondi tantum huic metro, dicens: Dic michi: quantum thesaurum voluit noster dominus Ihesus Christus a Sancto Petro antequam claves ecclesiasticas in sua poneret potestate? Certe non quesivit ab eo nisi veni post me; nec Petrus nec etiam alii apostoli acceperunt a Mathia aurum sive argentum quando sorte fuit electus ad locum quem perdidit anima prava, idest Iudas Scarioth. Et ideo hic remane; tu es enim, sicut decet, bene punitus; et custodias bene pecuniam male captam, que te fecit contra Karolum sic audacem. Et si non esset quod adhuc michi vetat reverentia summarum clavium quas tu in vita alacri tenuisti, ego uterer verbis adhuc gravioribus, quia avaritia vestra mundum contristat, deprimendo bonos et sullevando pravos. De vobis enim pastoribus animadvertit Evangelista, quando illa que sedet super aquas meretricari cum regibus sibi fuit methaphorice in visione monstrata; illa nempe que cum VII capitibus orta est, et circa X cornua habuit argumentum quousque virtus placuit viro suo. Fecistis enim, re vera, vobis deos aureos et argenteos. Et que differentia est inter vos et ydolatras? nisi quod ipsi ydolatre adorant unum, et vos adoratis centum? Finita vero curiosissima exprobatione quam contra symoniacos fecit autor, ad Constantinum imperatorem cum quadam admiratione pariter et dolore sua verba convertit, dicens: Hai Constantine, quanti mali fuit mater, non tua, dico, conversio, sed illa dos quam a te recepit primus dives pater. Et interim quod autor tales notas illi spiritui decantabat, ille spiritus, sive ira sive conscientia morsus, fortiter cum ambobus pedibus se urgebat. Ideo ait in textu: {forte spingava con ambo le piote}. His autem omnibus sic completis, Virgilius cum ambobus brachiis cepit Dantem, et per illam viam per quam descenderat reascendit; et ipsum non deposuit quousque super quartum pontem qui operit quartam bulgiam baiulavit. Ibique suaviter ipsum deposuit, suaviter dico propter arcum qui est adeo erectus quod esset capris verissime durus passus. Et de illo ponte unum aliud vallum vidit. Ideo ait in textu: {Indi un altro vallon mi fu scoverto}. 

Quia secundum Divinam Scripturam, omnia in sapientia facta sunt, et secundum Philosophum, ad sapientem pertinet ordinare. Et ideo autor, videns omnia que a Deo sunt sapientissime ordinata, cum quadam admiratione apostrophat, dicens quod omnia que sunt in celo, in terra, et in Inferno sunt optime ordinata. 

Hic designat autor materiam et formam istius tertie bulge. Materiam ponit, dicens istam bulgiam de petra livida esse factam; formam vero, cum ait quod ista petra livida et obscura est, plena per costas et fundum quibusdam foraminibus uniformiter et rotundis. 

Et ut ista foramina qualiter facta sint melius intelligere valeamus, facit de ipsis quandam comparationem ad illa que sunt in ecclesia beati Iohannis Baptiste de Florentia. Ad cuius comparationis intelligentiam clariorem, est sciendum quod in civitate Florentie est unum admirabile templum, beato Iohanni Baptiste hodie consecratum; sed antiquitus fuit Marti paganorum tempore dedicatum, sicut dictum est supra, circulo VII, girone secundo, cantu XIII. In isto autem templo sunt fontes in quibus pascali tempore pueri baptizantur; in quorum fontium circuitu sunt quatuor puteoli, in quibus stant sacerdotes et levite ad baptismatis officium deputati. Exemplificat itaque autor et dicit quod illa foramina que in ista bulgia vidit, in quibus sunt symoniaci transplantati, non sunt ampla minus nec maiora quam sint illi puteoli qui sunt in Sancto Iohanne Baptista.

Lictera plana est. 

Comparatio talis est: Sicut quando aliquod unctuosum accenditur vel crematur, non statim comburitur, sed flammiger ignis lambit primo illam superficiem unctuosam, sic ille anime transplantate in pedibus, hoc est per planitiem pedis a pollice usque ad calcaneum, habent illam talem superficiem inflammatam. 

In hoc notabili commendatur discipulus pariter et magister; discipulus, in eo quod que beneplacita sunt magistro, beneplacita sunt et sibi; magister, in eo quod non solum intelligit ea que sibi a discipulo proponuntur, sed etiam ea que, vel propter timorem vel propter ignorantiam occultantur. Multa enim in corde absconsa tenemus, que propter timorem sive verecundiam propalare veremur, vel propter ignorantiam manifestare nescimus. Ille igitur prudentissimus est auditor qui non solum intelligit id quod audit, sed considerat etiam id quod occultatur in corde. 

Vult hic dicere autor quod ipse stabat iuxta illam animam sic eversa, sicut est solitus stare frater qui audit confessionem perfidi assessini. Et illa anima que stabat eversa, ita loquebatur et respondebat autori quemadmodum assessinus suo loquitur confessori, qui postquam est infixus in terra clamat ad eum, et hoc quia mortem refugit quantum potest. 

Hic satis aperte Nicholaus ostendit quod nullus suorum successorum descendit ad inferos; et hoc quia nullus symoniacus fuit; sed Bonifatium expectabat tanquam symoniacum summum. Nam inter Nicholaum et Bonifatium omnes summi pontifices sine symonia fuerunt.

Vaticinatur hic Nicholaus et dicit quod quando Bonifatius veniet in Infernum, non stabit tanto tempore cum accensis pedibus transplantatus quanto tempore stetit ipse. Et assignat causam, dicens quod post ipsum Bonifatium fuit papa Benedictus, post Benedictum vero papa Clemens, qui Clemens ei in hoc loco succedere debebat, sicut in papatu post illos duos in hoc mundo successit. 

Iste pastor venturus, de quo vaticinatur hic Nicholaus tertius, fuit dominus Bertrandus archiepiscopus Burdegalensis, qui post mortem Benedicti fuit factus summus Pontifex in hunc modum: Dum enim Romana Ecclesia post mortem dicti Benedicti vacaret, dictus archiepiscopus Burdegalensis composuit cum Phylippo rege Francorum, quod si sibi Romanum Pontificium cum cardinalibus procuraret, quod ipse faceret dicto regi omnia que sibi essent placita atque grata. Inter alia vero que sibi promisit fuerunt VII: Primum fuit quod promisit sibi Romanam Curiam de Ytalia extrahere et in partibus ultramontanis sub tyrannide dicti regis facere residere. Secundum, ad petitionem dicti regis creare duodecim cardinales. Tertium, ordinem Templariorum deponere. Quartum, magistrum Templi et Templarios igni tanquam hereticos et ydolatras condemnare. Quintum, omnes possessiones et bona Templariorum ipsi regi tribuere et regno Francie perpetuo confiscare. Sextum, decimam omnium ecclesiarum et bonorum ecclesiasticorum et regnorum et provinciarum Alamanie, Anglie, Ispanie, et Francie dicto regi per X annorum spatium condonare. Septimum, corpus pape Bonifatii tanquam hereticum concremare. Tunc ipse rex Phylippus suos ambaxiatores Perusium, ubi erat Romana Curia, cardinalibus destinavit, cum quibus taliter fecit quod dominus Bertrandus archiepiscopus Burdegalensis summus pontifex efficitur et Clemens vocatur. Factus autem Papa, omnia que regi promisit et multa alia, preter septimum, quia illud implere non potuit, adimplevit. Optime ergo dicit Nicholaus vocans ipsum pastorem sine lege: Nam sine lege intravit, sine lege vixit, et sic, secundum Apostulum, sine lege damnatus de hac vita migravit. Quod enim sine lege intraverit, patet quia symoniace papatum emit a rege Francie. Quod sine lege vixerit, universo mundo patet quomodo et qualiter Ecclesiam tyrannice rexit, luxoriose vixit, et guerram maxime per Ytaliam seminavit; finis autem suus veridice scitur quomodo cum esset gravi infirmitate gravatus, beatis apostolis Petro et Paulo vovit quod si sibi sanitatem restituerent, quod Romanam Curiam Romam reduceret sine mora. Recepta vero a Deo misericorditer sanitate, ipsa abutens in sui damnationem votum taliter adimplevit, quod sicut debebat ire versus Romam, versus Galliam se direxit. In quo itinere, dum esset serenitas summa, facta est tempestas venti, pluvie, grandinis, tonitruorum et fulminum ita grandis, quod omnes milites et pedites illum in itinere reliquerunt. Sed post modicum, tranquillitate reversa, reversi sunt milites qui ad ipsius erant custodiam deputati. Et invenerunt dictum papam de suo curru in terram a fulmine sic deiectum, quod nec vere vivus nec vere mortuus apparebat. Quem cum ad proximam villam duxissent, in nocte spiritum exalavit. Quod autem in textu dicitur: {lo qual conven che me et lui ricopra,} duobus modis intelligi potest. Primus est iste: Tanta et talia mala faciet pastor iste, quod mala que nos duo, scilicet ego Nicholaus et Bonifatius fecimus, quasi pro nichilo videbuntur. Secundus vero modus est iste: Iste enim Clemens me Nicholaum et Bonifatium cooperiet in Inferno.

Mala moneta, que Nicholaum papam contra regem Karolum effecit audacem, tripliciter accipitur in hoc loco. Primo modo accipitur sic: Maxime divitie quas in papatu habuit Nicholaus, ipsum ad tantam superbiam et audaciam induxerunt quod non erubuit filiam regis pro nepote suo petere in uxorem, cuius petitioni rex nullo modo voluit assentire. Secundo modo accipitur sic: Cum rex Karolus regnum Sicilie invasisset et omnibus Siculis gravis esset, papa Nicholaus, propter pecuniam quam habuit ab imperatore Constantinopolitano, regnum Sicilie Petro regi Aragonum invadere et capere occulte permisit. Tertio modo accipitur sic: Cum quadam vice Karolus esset Rome, Nicholaus ab inimicis regis accepta pecunia ipsi regi mandavit quod antequam sol occumberet, de Roma exiret et pontem Ciperanum transiret. Iste Karolus fuit primo comes Provincie et postea rex Sicilie, qui Corradinum imperatorem electum una cum duce Austrie et comite Gerardo de Pisis decapitavit.

Verba sunt Dantis contra prelatos symoniacos et avaros; in quibus verbis condemnat prelatos qui tenent in mundo locum Christi et Apostolorum, sed eorum vitam minime imitantur. Et adducit hic contra eos duo gloriosa exempla. Primum est exemplum Christi, qui, quando dedit beato Petro apostolo claves regni celorum, non petivit ab eo nisi solummodo Veni post me, idest imitare vitam meam. Secundum exemplum est Apostolorum, qui quando beatum Mathiam loco Iude in apostolum elegerunt, nec aurum nec argentum ab eo protinus acceperunt, nec etiam petiverunt.

In hoc notabili admonet nos hic autor, quod licet symoniacam perfidiam detestari et tanquam detestandam fugere debeamus, nichilominus, propter reverentiam summarum clavium que nobis celum aperiunt atque claudunt, ipsos prelatos sustinere debemus; non propter ipsos, quia digni sunt morte, sed propter claves, quibus etiam in malis prelatis revereri debemus. Unde habetur in iure, de excomunicatione que virtute clavium fulminatur, quod sive sit iusta sive iniusta, timenda est.

Pia exclamatione autor invehit in Constantinum, dicens: Non tua conversio fuit mater tanti mali, sed illa dos quam a te recepit primus dives pater, idest beatus Silvester, cui primo bona temporalia ab ipso imperio sunt concessa; propter quam dotem Romana Ecclesia, quia male utitur ipsa, in Apocalypsi, ut dictum est, meretrix nominatur. Dotes autem quibus Constantinus Sanctam Romanam Ecclesiam tanquam magnificus et munificus sponsus dotavit sunt iste: primo nanque die quo in urbe romana a beato Silvestro baptisma suscepit, in quo quidem baptismo splendor quidam mirabilis super eum emicuit, ibique Ihesum suam lepram mundantem se vidisse asseruit, hanc legem per universum romanum Imperium observandam instituit ut Christus, qui eum a lepra mundaverat, ab universa urbe et universo orbe tanquam verus Deus creator et redemptor omnium coleretur. Secunda die hanc legem sacratissimam dedit, ut si quis Christum blasphemasset capite puniretur. Tertia, ut quicunque paganus alicui christiano iniuriam facere attemptaret, dimidia parte suorum bonorum omnium privaretur. Quarta, ut sicut imperator romanus est caput et princeps omnium regum et principum orbis terre, sic romanus pontifex caput ab universis episcopis et ecclesiis habeatur. Quinta, ut quicunque malefactor ad ecclesias christianas confugerit, ab omnibus curiis servetur immunis. Sexta, ut nullus nisi de licentia sui antistitis ecclesiam edificet vel altare intra muros breviter civitatis cuiuscunque. Septima, ut ad edificationem ecclesiarum decime possessionum regalium tribuantur. Octava, ipse christianissimus imperator ad locum ubi iacebat corpus beati Petri apostoli accessit, ibique de suis culpis se lamentabiliter accusavit. Postmodum, accepto bidente, ad fundamentum basilice construende terram primus aperuit, et in suis scapulis in honorem XII apostolorum XII cophinos foras iecit. Privilegia etiam tributa et vectigalia et possessiones magnificas ipsi Ecclesie Romane concessit. Fabricavit etiam multas ecclesias in urbe et spetialiter istas: ecclesiam lateranensem, que est episcopium urbis et orbis, in honorem Christi Domini Salvatoris, iuxta quam edificavit baptismum in quo fuit a lepra mundatus; et ab ipso baptismo ecclesia lateranensis Sanctus Iohannes ad Lateranum vulgariter nominatur; ecclesiam Sancti Petri extra urbem, que est de episcopatu portuensi; ecclesiam Sancti Pauli, similiter extra urbem, que est de episcopatu hostiensi; ecclesiam Sancti Laurentii, que dicitur foris muros; ecclesiam Sanctorum Marcellini et Petri, ubi mater sua, Sancta scilicet Elena, est sepulta; ecclesiam Sancte Agnetis, etiam extra muros, ubi sua filia beata Constantia sibi mausoleum fabricavit, in quo ipsa una cum beata Artemia et Athica requiescit. Infra muros vero fecit unam basilicam in honorem Sancte Crucis et aliam in honorem XII. Apostolorum, et iste sunt maiores et digniores ecclesie urbis.

In hoc notabili demonstratur quod multa bona possunt fieri bona intentione, que propter malum finem bona non sunt. Dotes autem quas Constantinus Augustus Ecclesie Romane concessit fuerunt bone, quia Deo et Ecclesie date et bona intentione donate, ut scilicet Deus laudaretur et Ecclesia honoraretur, et clerici et pauperes inde sustentarentur. Sed mali prelati finem alium invenerunt, quia de ipsis bonis nec Deus laudatur, immo potius blasphematur, nec Ecclesia honoratur, immo potius vituperatur, quia ut habetur infra, in secunda cantica cantu: {cade nel fango, et sé brutta et la soma}. Nec etiam clerici et pauperes inde sustentantur, immo ribaldi, histriones, ioculatores, aves et canes, consanguinei et nepotes foventur, nutriuntur atque ditantur. Et de patrimonio Ihesu Christi ipse Christus in suo clerico sive paupere nichil habet. 

Dicit hic autor quod ille fluvius qui dicitur Mincius non multum elongatur a lacu, quando invenit quandam planitiem declivem in quam dilabitur, et facit paludem in cuius medio est sita civitas mantuana. Que quidem palus aliquando estivo tempore habet egritudines generare. 

Vult hic dicere autor quod Mantua fuit iam populo copiosa, magis quam illo tempore quo suam composuit Comediam. Et assignat causam quare sit gentibus diminuta, dicens discordiam que fuit in civibus esse causam. Ad cuius evidentiam est sciendum quod in Mantua erant due nobilissime tribus, videlicet comites de Casalodi, et illi qui vocantur de Bonacosis. Cum autem non iste domus, sed quedam alie dominarentur in terra, dominus Pinamonte de Bonacosis, qui fuit avus domini Passerini, comitibus de Casalodi adhesit, promittens eis quod si sibi vellent dare favorem, quod de dominio eiceret dominantes, et cum eis dominium partiretur. Quod cum comites dicto domino Pinamonti per omnia adhesissent, ille de adversariis potitus victoria et prelatione habita civitatis, comites dolo cepit et eos in exilium destinavit. Et sic iste dolus fuit causa diminutionis Mantue civitatis. Nam multi cives, videntes comites sic expulsos, et timentes tyrannidem domini Pinamontis, lares proprios relinquentes, se ad partes alias transtulerunt.

Hic docet nos autor quod in omni nostro exercitio semper utilia et honorabilia perscrutemur, et ipsa nostre memorie commendemus, sicut ipse, qui non nisi ea que digna sunt nota, idest laude et fama, scrutando querebat. 

Vult hic dicere autor quod dum sic pontes transcenderent bulgiarum, quod multa alia ipse et Virgilius loquebantur, que sua Comedia, idest iste liber, cantare non curat. Iste autem liber ideo dicitur comedia quia, ut dictum est supra in prologo, est quoddam genus poetice descriptionis. Et dicitur comedia a comos, quod est villa, et oda, quod est cantus, inde comedia, quasi villanus cantus; quia incipit a miseria et finit in felicitatem, sicut villani qui in villa vel comitatu habitantes, dum efficiuntur cives, de rustico opere ad civile negotium transeunt. Ita poete comici sua opera incipiunt a vili materia et terminant ipsam in nobilem, idest incipiunt a miseria et adversitate et finiunt in prosperitatem et felicitatem.

In ista itaque bulgia sic calida, sic obscura pariter et viscosa, barattatores poetice puniuntur. Que quidem tria, scilicet caliditas, obscuritas, et viscositas, peccato barattarie optime correspondent. Peccatum barattarie primo calefacit hominem ad rapinam. Est autem barattaria proprie dolosa et fraudulenta in occulto rapina, que contra rem publicam vel statum rei publice sive yconomice committitur fraudulenter. Et hec rapina committitur duobus modis: vel cum quando publica persona, ut puta potestas, capitaneus, iudex, vel alius quivis officialis, per pecuniam pervertit rectum iudicium; vel cum quando persona privata, ut puta civis in consilio, amore pecunie, bonum comune postponit, et reddit dolosa et fraudulenta consilia. Ista autem lucra, et quia sunt magna et quia cum modico labore quesita, calefaciunt hominem ad lucrandum. Ideo in pice que cum calefit multum est fervida collocantur. Secundo, peccatum barattarie semper secrete committitur et occulte, et hoc quia peccatum valde vituperosum. Ideo in pice punitur, quia in pice, quantumcunque sit calida seu fervens, nichil videtur in ea, sicut in aqua que omnia manifestat. 

Est etiam aliud in pice: quia inquinat quicquid tangit, et talis inquinatio non de facili aboletur. Simili modo peccatum barattarie habet officiales et cives turpiter inquinare, sive etiam infamare; et talis infamia est valde difficilis, immo impossibilis ad lavandum. Ideo ait Salus: Qui tangit picem coinquinabitur ab ea. Tertio, peccatum barattarie est adeo viscosum quod quicumque huic peccato se dederit, raro vel nunquam ab ipso poterit resilire. Pix cum calefit magis ferventer et aliter ebullit quam aqua. Quia enim pix est multum pinguis, et omne pingue est fomentum ignis, ideo cum calefit, magis quam aqua calefit. Ebullit etiam alio modo quam aqua. Nam aqua cum calefit, cum sono et inflatione magna calefit. Sed pix, propter suam tenacitatem, in altum elevari non potest; et quia pinguis est, ideo non cum sono sicut aqua, sed in silentio bullit. Inflatur autem virtute ignis; et illa talis inflatio in altum non elevatur, sed statim deprimitur et descendit. 

Iuxta civitatem Pisanam, ad V miliaria, est quoddam castrum quod vocatur Caprona, a quo castro illi nobilissimi inter omnes cives Pisanos Capronenses denominantur. Propter guerram vero que olim, tempore istius autoris, fuit inter Pisanos et Tuscos, dicta Caprona a Tuscis fuit obsessa. In qua quidem obsidione fuit iste autor et vidit, oculis propriis, id quod in textu ad comparationem inducit. Nam ita acriter a Tuscis fuit obsessa dicta Caprona, quod pedites qui in castro erant inclusi coacti sunt compositionem facere cum illis de exercitu, et salvis personis, arcem reddere quam tenebant. Cum autem per media castra transirent, videntes undique arma et malos vultus hostium, terribiliter timuerunt ne pacta violarentur ab ipsis. Exemplificat itaque autor et dicit: Ita timui ego cum vidi illos demones, sicut timuerunt pedites de Caprona quando in medio hostium se viderunt.

{et elli avea del cul fatta trombetta.} Hic ostendit autor quomodo peccatum barattarie et ipsi barattatores sunt ab omnibus deridendi; nam vituperosus ille sonus derisionem significat. 

Continuando materiam, autor continuat cantum similiter subsequentem. Precedentem enim cantum sic finivit:

{et elli avea del cul fatta trombetta.}

Sequentem vero sic continuando incoat: Ego vidi iam milites sua castra movere, rumorem incipere, acies ostentare, et aliquando pro eorum evasione de bello recedere. Vidi etiam in civitate aretina milites seditiose ad arma discurrere, insidiose alibi contra hostes procedere, in torneamentis unum alium vulnerare, et in giostris usque ad mortem appetere. Et omnes isti actus militares vidi moveri vel fieri cum signis quandoque tubarum, quandoque etiam campanarum, quandoque vero cum tympanis et quandoque cum signis que faciunt homines in castellis. Sed nunquam cum ita diversa tibia seu etiam instrumento moveri milites, equites, vel pedestres, nec etiam navem signo celesti vel terrestri exire de portu conspexi. Et hic facit autor quandam excusationem de societate, scilicet quam habebat, dicens quod aliam habere non poterat, quia societates inveniuntur secundum conditionem gentium vel locorum. Quod sic patet: In ecclesiis enim, ut ipse ait, inveniuntur sancti, et in tabernis gulosi. Et sic in Inferno aliam societatem quam demonum habere non poterat. Facta vero excusatione de societate pessima quam vitare non poterat, ad narrandum ea que vidit in ista malabulgia se convertit. Et dicit quod in ista bulgia, licet ipsa propter nigredinem piceam sit obscura, vidit aliquos peccatores qui ad ipsorum penam aliqualiter sublevandam, se super pegolam erigebant, dorsum solummodo ostendendo; et statim more deficientis fulguris abscondebant. Et adducit hic quandam comparationem naturalem quorumdam piscium maris, qui delphynes vocantur. Qui quidem pisces, quadam naturali cognitione tempestates fluctuum previdentes, crebris saltibus quos faciunt super aquam admonent navigantes ut a ventura caveant tempestate. Isto itaque modo quo saltant delphines aliquando supra mare, saltabant supra picem isti etiam peccatores. Et quemadmodum runuculi iuxta ripas fluviorum vel fovearum stant cum capite solummodo extra aquas, totum corpus aliud abscondendo, ita stabant, dicit autor, ex omni parte in illa fovea peccatores. Sed cum appropinquabat cum suis sociis Barbariccia, qui erat ipsorum decurio, statim inferius se trahebant. Hec autem attente considerans, vidit in illa ripa qua ibant duas animas simul iunctas, quarum una more ranarum inferius se trahente, alia in ripa suspensa remansit. Sed unus istorum decem spirituum, nomine Graffiacane, qui magis de prope illi erat, illam miseram animam per capillos cum unco quem gestabat in manu superius ad se traxit. Tunc unus alius ex decem, nomine Rubicante, ad clamorem omnium sociorum clamantium et dicentium: O Rubicante, facias quod tu in eum taliter tuos ungues inmittas, quod eum excories sua pelle. Quod videns Dante ait ad Virgilium: Magister, facias si tu potes, quod tu scias quis est iste infortunatus, qui ad manus suorum adversariorum devenit. Tunc Virgilius, appropinquans ad ipsum, quisnam fuisset eum interrogavit. Et ille: Ego fui de regno Navarre natus. Mater enim mea, que me de uno ribaldo genuerat, cum uno domino – subaudi de regno Navarre – me posuit. Postea fui familiaris boni regis Thebaldi, in cuius curia ad faciendum barattariam me dedi, quo peccato in isto calore rationem – subaudi villicationis mee – nunc reddo. Cyriattus autem, hoc audiens, de cuius ore ex omni parte una sanna ad similitudinem apri prodibat, illum infortunatum dente aprico laceravit; et sic iste miser in medio istorum demonum ita stabat sicut stat mus aliquando inter captos. Unde ait autor in textu:

{Tra male gatte era venuto il sorco;}

Quod animadvertens ipsorum decurio Barbariccia, illum miserum brachiis suis vinxit, dicens ad suos: State a longe et ego ipsum interim infurcabo. Et ad Virgilium faciem volvens ait: Interroga eum, si ab ipso aliquid discere concupiscis. Et Virgilius ad eum: Cognoscis tu sub ista pice aliquem latinorum? Cui ille: Ego recessi modicum est ab uno, cum quo utinam adhuc essem sub pice coopertus, quia non timerem ibi ungulas neque uncos. Ad hec Libicoccus: Nimium sustinuimus, ait. Et percutiens illum in brachio suo unco, dilacerando abstulit unum lacertum. Draghignazus etiam illum voluit in cruribus lacerare, sed illorum decurio contra illos se volvit in circuitu malo vultu. Postquam autem illi maligni spiritus aliquantulum sunt pacati, ait ad illum miserum sine mora Virgilius: Quis fuit ille a quo, tuo danno, ut dixisti, superius recessisti? Et ille: Fuit, inquit, frater Gomita de Galluri, vas omnis deceptionis et fraudis, qui habuit in manibus sui domini inimicos, et per barattariam – subaudi quam fecit – omnes ipsum commendant. Denarios enim ab ipsis recepit et sine scitu – subaudi domini sui – omnes in pace dimisit. In aliis etiam officiis quibus in curia sui domini fungebatur, barattator fuit non minimus sed suppremus. Conversatur autem cum ipso Dominus Michael Zanche de Lugodorio, qui ambo ad loquendum de Sardinia suas linguas nunquam sentiunt esse fessas. Et hec dicens, sicut erat totus fraude et dolo plenus, ut falleret circumstantes ea que incepit dimisit et ait: Heu me, videte alium qui subsannat. Ego dicerem adhuc, sed timeo manus eius. Contra quem decurio se volvens, ipsum qui vocabatur Farfarellus minaci vultu et verbis terribilibus increpavit. Tunc Navarrensis, ut illos teneret in verbis et sic falleret, consequenter adiunxit: Si vos vultis vel videre vel audire Lombardos scilicet seu Tuscos, ego faciam ipsos venire. Sed stent aliquantulum a longe Malebranche, ita quod ipsi non timeant – subaudi superius apparere – et ego stando solummodo in hoc loco, pro me qui sum unus, quando sibilabo secundum morem nostrum, septem superius apparebunt. Cagnazus autem ad hec verba musum erexit, et caput movendo: Audi, inquit, malitiam quam cogitavit iste ut inferius se immergat. Unde ipse, qui habebat laqueos – subaudi dolosos – in habundantia valde magna, respondit: Malitiosus sum ego nimis, quando maioribus meis procuro inferre tristitiam. Ad hec Alichinus se continere non potuit, et versus alios ait illi: Si tu hinc descendere attentabis, non consequar te ad passus, sed apertis alis te insequar supra picem. Idcirco nobis collis arginis relinquatur, et ripa sit scutum inter nos – subintellige et vocandos – ad videndum si tu solus plus omnibus nobis vales. Finito vero Alichini colloquio, Dantes apostrophat ad legentem: O tu, inquit, qui legis – subaudi istam rixam – audies novum ludum. Quilibet enim illorum decem oculos ad alteram costam volvit, et primo ille qui ad hoc concedendum crudelior inter alios videbatur. Dum autem sic omnes ab eo oculos removissent, barattator Navarrensis bene suum tempus elegit; firmavit enim pedes in terra et subito saltans, ab illorum preposito se absolvit. Unde quilibet illorum subito fuit dolore compuntus; sed ille magis qui fuit causa defecto – subintellige Alichinus –. Et ideo se movit et Tu es captus, subito exclamavit. Sed modicum sibi valuit, quia Navarrensis in pegolam se immersit, et Alichinus volando erexit superius suum pectus. Non enim aliter anas, quando falco sibi seu herodius appropinquat, in aquam subito se immergit, et falco revertitur superius iratus et fractus. Calcabrina vero, quia Navarrensis evaserat, conturbatus volando insecutus est Alichinum. Et videns illum barattatorem immersum, suum socium, scilicet Alichinum, manibus et pedibus ungulatis invasit. Sed Alichinus fuit bene accipiter tunc grifagnus ad invadendum ipsum; et sic ambo in ferventis stagni medium insimul ceciderunt. Tunc, propter calorem maximum quem senserunt, se ad invicem dimiserunt. Ideo dicitur in textu: {Lo caldo schermitor subito fue}. Sed propter hoc de illa fovea, quia alas inviscatas habebant, surgere nequiverunt. Qua propter Barbariccia cum aliis suis condolens de duobus, quatuor demones ad aliam costam fecit celeriter convolare; ita quod ipse cum tribus ex una ripa, et alii quatuor ex alia, suos uncos versus illos duos, ut inde ipsos extraherent, converterunt. His autem sic visis et actis, Virgilius atque Dantes illos inibi dimittentes inde celeriter discesserunt. Unde ait in textu:

{Et noi lasciamo lor così 'mpacciati.}

Hic excusat se autor, dicens aliam societatem in Inferno habere non potuisse, quia non sunt ibi nisi demones vel dannati. Sed in illa bulgia homines pro ducatu vie habere non poterat, quia omnes erant in pice submersi. Non enim potest homo societatem habere nisi secundum conditionem loci, quia secundum Aristotilem locus et locatum sunt unigenia. Ideo declarando subiungit autor quod in ecclesiis stant sancte persone, et in tabernis gulose.

Delphini sunt pisces marini, qui ut aiunt philosophi naturales, futuram presentiunt tempestatem, quam ostendunt navigantibus in hunc modum: Relinquunt enim, cum venturam appropinquare sentiunt tempestatem, profundum maris et se superius super aquas attollunt; super quam saltando et ludendo, naturali quadam industria pariter et amore, navigantibus signa dant ut velocius terram petant. Dicitur etiam quod isti pisces hominem, naturali quodam instinctu, diligunt; et ideo quando futuram sentiunt tempestatem, homines signo docent ut a morte caveant et vitam in loco tuto reponant. Dicitur etiam de delphinis quod, si hominem in mari periclitantem inveniunt, quod ipsum ne submergatur eripiunt, et si mortuum invenerint, eius carnem non tangunt; et ne ab aliis piscibus devoretur, ad terram deducunt. Item dicit Plinius quod delphini per odorem sentiunt et cognoscunt si homo mortuus in mari unquam comederit de delphino; quod si comederit, comedunt ipsum; si vero non, ipsum ad terram deducunt. 

Consuetudo est ranunculis, ut videmus, quod quando stant in fluviis vel fossatis, quod in ripa tenent capita extra aquam, et cetera membra celant. Simili modo dicit autor quod isti barattatores tenebant capita extra picem, et totum corpus reliquum occultabant. Sed cum decurio ipsorum appropinquabat, omnes inferius se trahebant. 

Hic tacite demonstrat que differentia sit inter barattatorem et ribaldum. Barattator enim proprie est qui dolo vel fraude contra rem publicam vel yconomicam per pecuniam aliquid operatur. Ribaldus vero est ille qui ludendo, dispergendo, vel commessando, res et bona sua consumit. Et de istis fit mentio supra, circulo VII, girone secundo, cantu XIIIo. Demonstratur itaque quis et qualis iste fuerit Navarrensis, quia vita barattator, natione vero ribaldus. 

{Irato Calcabrina de la buffa,} etc. Videns Calcabrina quod propter verba Alichini ipsos deceperat Navarrensis, ideo ira plenus alis expansis insecutus est Alichinum; sed ut vidit evasisse protinus Navarrensem, contra socium unguibus arma movit. Alichinus autem intrepidus invasit invasione simili Calcabrinam; unde autor ipsum Alichinum assimilat accipitri non domestico sed grifagno. Est autem accipiter grifagnus ille qui de novo domesticus est effectus. Nam primo anno est maioris et audacioris volatus quam sit secundo, et secundo magis quam tertio. De cuius natura in libro De Proprietatibus Rerum sic legitur: Accipiter est avis regia, animo plus armata quam ungulis; virtutem maximam in corpore parvo gestat; hinc ab accipiendo vel rapiendo nomen sumpsit. Est enim avis in capiendis aliis avibus avida; ideoque vocatur accipiter, idest raptor, ut dicit Ysidorus. Dicit autem Ambrosius in Exameron, quod accipitres erga suos pullos sunt impii et crudeles. Nam videntes eos posse volare, nullas eis prebent escas, sed verberant eos et a nido precipitant. Ad predam quoque ipsos exercitant, ne facti adulti pigrescant et marcescant, cibum magis expectare quam querere, ne nature sue deponant vigorem. Aristotiles autem in libro VI duas accipitrum speties esse ponit. Quidam enim accipitres aves tantum invadunt quando super terram quiescunt; sed quando volant, eis nullatenus appropinquant. Quidam vero aves per aerem volantes invadunt; cum autem in terra sedent vel quiescunt, ad eas non accedunt. Unde legitur de naturis columbarum quod columbe cognoscunt unumquodque istorum generum. Nam si columba quiescit in terra et viderit in aere accipitrem qui aucupatur in terra, statim se sullevat ad supprema. Si vero fuerit in aere et viderit accipitrem qui in aere aucupatur, infima statim petit. Fertur autem quod accipiter hoc habet proprium, quod quando senescit et pennarum gravedinem sentit, flante austro, contra radios solis alas suas expandit, ut sic ex aura repente et calore resolvente aperiantur pori, quibus apertis excutit alas et veteres penne exiliunt, noveque subcrescunt. Et sic novitate pennarum efficitur levior ad volandum et aptior ad predandum. 

Vult hic autor dicere quod, sicut de una cogitatione aliquando oritur alia, ita de illa sua cogitatione quam habuit de fabula Esopi orta est alia cogitatio, que sibi dupplicatum timorem incussit.

Ista comparatio est clara et aperta, et superius nichilominus lucidata. 

Quapropter, si per aliquam viam in aliam bulgiam poterimus declinare, ymaginata – subaudi per me et te – pericula fugiemus.

Et ecce nondum Virgilius verba finiverat, quod ipsorum oculis se obtulit periculum cogitatum. Nam viderunt illos demones venire post se cum alis expansis, ad vindictam ira succensos.

In Colonia, que est quedam civitas supra Renum, est quoddam maximum monasterium monacorum, cuius monasterii monaci portant capas colore nigras et forma turpissima. Nam habent caputium tante amplitudinis, quod non caputii sed sacci formam representare videntur. Et causa huius, ut vulgo dicitur, ista est: Antiquitus enim abbas illius monasterii, de voluntate et consensu monacorum suorum, in tantam prorupit audaciam et superbiam, quod petivit a Romana Ecclesia quod monaci dicti ordinis possent portare capas de scarleto et stapedes argenteas inauratas. Papa vero, ipsorum attendens vesaniam, mandavit quod capas portarent colore nigras et forma turpissimas, ut videmus. Loco autem stapedarum argentearum quas petierant, portarent stapedes ligneas. Exemplificat itaque autor et dicit quod talem formam habebant cape illorum ypocritarum qui in ista sexta malabulgia puniuntur, qualem habent cape monacorum superius expressorum.

Ista comparatio est clara et aperta, et superius nichilominus lucidata. 

Arnus est fluvius regni Tuscie qui transit per medium duarum civitatum, Florentie scilicet et Pisarum. Primam autem civitatem more gallico vocat villam; nam Galli omnes civitates villas appellant. Et vocat ipsam magnam villam, quia magna civitas est, domorum, virorum, artium mercimoniarum, ac etiam divitiarum. De hac itaque villa oriundus fuit iste poeta egregius, qui hanc Comediam, quam pre manibus nunc habemus, multo labore et sudore, ad utilitatem omnium viventium, sublimi stilo composuit. 

{Frati Godenti fumo, et bolognesti.} Fratres Gaudentes sunt quidam homines penitentie, qui gestant habitum correspondentem habitui fratrum predicatorum, sicut bizoci habitum fratrum minorum. Et vocantur in eorum regula milites Virginis Marie. In isto itaque ordine sive collegio fuerunt olim duo Bononienses, quorum unus vocabatur Catalanus de Catalanis et alter Loderingus de Carbonensibus; qui duo milites viri esse sanctissimi per totam Ytaliam putabantur. Unde Florentini dum essent in summa discordia et de legalitate et sanctitate istorum duorum fratrum Gaudentium plurimum confidentes, pro ipsis miserunt ut civiles seditiones sedarent et civitatem in statum pacificum reformarent. Qui fratres Florentiam venientes et autoritatem pacificandi discordias a civibus assummentes, lupinum animum qui sub ovina ipsorum pelle latebat manifestissime demonstrarunt. Nam sub specie sanctitatis opus diabolicum perpetrarunt. Ubertos enim et Lambertos et multos alios nobiles, bonos et antiquos cives, de ipsa civitate Florentie partialiter expulerunt, et ipsorum domus et habitationes funditus destruxerunt. Que quidem destructio iuxta Guardingum specialiter nunc apparet. Est autem Guardingus quedam magna antiquitas in Florentia, iuxta ecclesiam scilicet sancti Petri Scaradii; in qua parte erant habitationes Ubertorum, qui illo tempore una cum aliis expulsi fuerunt. 

Licteram sic construe: Nos duo fuimus a tua civitate electi pro conservanda pace sua – subintellige florentina – sicut est solitum eligi unum hominem heremitam. Multotiens enim accidit quod unus sanctus solitarius de heremo vocabatur, vel ad ecclesiam gubernandam, vel ad quandam discordiam sopiendam; sicut beatus Martinus, qui a civibus Turonice civitatis fuit de monasterio extractus et in ipsorum episcopum consecratus; et sicut frater Petrus de Morrona, qui a cardinalibus Sancte Romane Ecclesie de cellula in qua in heremo habitabat fuit vocatus, et in Romanum Pontificem sublimatus. Exemplificant itaque isti duo ypocrite atque dicunt quod, sicut sancti solitarii pro bono et pacifico statu rei publice aliquando a civitatibus eliguntur, ita nos duo, propter sanctitatem quam exterius monstrabamus, a Florentinis fuimus convocati, pro ipsorum pace civiliter conservanda. Sed tales in opere nostro fuimus, quod adhuc apparet in circuitu Gardinghi, quia ibi domus bonorum civium sunt destructe.

{Et già le notti al mezzo dì sen vanno,} idest, circa medium martii, quo scilicet tempore noctes et dies pariter adequantur, quia tunc temporis est equinoctium vernale. Duo enim sunt in anno equinoctia, scilicet, vernale et autunnale. Equinoctium vernale est in principio Arietis, circa medium martii; equinoctium vero autunnale est in principio Libre, circa medium septembris. Istis enim duobus temporibus dies cum noctibus pares sunt. Et appellatur illud tempus equinoctium eo quod tunc dies et nox horarum spatio equali consistunt, ut ait beatus Ysidorus, V libro Eth.. In libro etiam spere appellatur equator diei et noctis, quia adequat diem artificialem nocti. Vult itaque dicere autor quod ab illo tempore quo sol intrat signum Aquarii usque ad martium sol iuvenculus appellatur, et illo tempore bruma sive pruina brevis et dissolubilis generatur. 

Est autem bruma sive pruina vapor humidus congelatus, ut dicit Aristotiles, sive impressio generata ex vapore frigido et humido congregato in corpus nubis in medio interstitio aeris congelato, quidem per frigiditatem loci et temporis, in quibus non est aliqua pars caliditatis, ut dicit idem Aristotiles. Unde pruine accidit durities ex frigore loci et temporis; in quo scilicet loco et tempore generatur, quia frigus partes vaporis aggregat et contrahit, et sic pruine substantiam duram reddit. Ex nimia vero frigiditate albescit, et herbas et flores super quas cadit marcidos efficit et exurit. Admodicum autem solis radium evanescit et in rorem redit, quia pruina nil aliud est quam ros congelatus, ut ait Beda. Nam ros descendens ad terram frigiditate noctis spetiem albam, duram et frigidam recipit, et sic in pruine substantiam superficialiter se convertit, ut asserit idem Beda.

Hic adducit autor unam pulcherrimam similitudinem vel figuram, que talis est: Illo nanque tempore quo magne pruine fiunt, inter signum Aquarii scilicet et Arietem, hoc est inter medium ianuarii et medium martii, pauper rusticus seu pastor, videns terram albescere propter brumam, et suas oviculas ducere ad pascua iam non valens, dolore plenus hac et illac per domum discurrens percutit sibi ancam. Sed post modicum, rediens et videns virtute solis brumam liquefactam sive destructam, spe sibi reddita confortatur. Simili modo timuit ipse autor quando vidit sui magistri frontem, ut habetur superius, conturbari, ymaginans atque credens ipsum in mente propter signa frontis esse turbatum. Nam facies hominis seu frons habet representare animi passiones. Quod autem turbationem in fronte monstraverit, habetur in precedenti cantu, ibi:

{Appresso 'l duca a gran passi sen gì,
turbat'un poco d'ira nel sembiante;}

His autem dicit quod cum quelibet bulgia sit in medio duarum riparum, semper secunda ripa ymior sive bassior est quam prima; et hoc quia omnes bulgie tendunt ad yma. 

Narrato et designato suo laborioso ascensu quem per ruinam sexti pontis de sexta bulgia exiverunt, dicit autor quod ad summum illorum scopulorum non sine magna anxietate finaliter devenerunt. 

Hic ponit Virgilius talem comparationem sive similitudinem talem: Equus enim, cum primo est indomitus et lascivus, vocatur pullus sive pultro. Cum autem est domitus et laboribus assuetus, pullus seu pultro ulterius non vocatur. Et istud vulgo dicitur spoltrato, quod in latino sonat de pullo sive pultrone exire et equus effici. Simili modo homo primum est puer sive adolescens; postea iuvenis seu vir. Hoc est quod primo operatur opera scilicet puerilia, postea vero virilia. Moraliter autem hucusque Dantes in sua poesia quodammodo fuit pullus, quia levia et agilia respectu illorum que sequuntur superius pertractavit, admodo vero ardua et difficilia prosequitur in processu. Nam in ista septima bulgia pertractare intendit de transformationibus, quomodo scilicet latrones in serpentes et serpentes in latrones poesia subtilissima et admirabili transformantur. Vult itaque sibi Virgilius dicere: Admodo te oportet levia relinquere et versus ardua, sicut sunt ea de quibus tractaturus es, dirigere gressus tuos. Ut sic in eo illud verbum beati Pauli videatur impletum: Cum essem parvulus loquebar ut parvulus sapiebam ut parvulus. Cum autem factus sum vir, evacuavi que erant parvuli. Ideo sequitur: {che seggendo in piuma,} idest in otio, {in fama non si viene}. Re vera enim, quia multi sunt qui ad Epycureorum sectam sectantur, et non nisi delectabilia et carni suavia adipisci conantur, idcirco virtutes que hominem mortuum vivere faciunt derelinquunt in otio marcescentes; quibus mortuis, talia post mortem vestigia de se linquunt, qualia spuma in aqua et fumus in aere derelinquunt. 

{Più lunga scala conven che si saglia.} Vere longam scalam dixit autorem Virgilius ascensurum, quia tractaturus erat de monte Purgatorii, ubi sunt altissime scale usque ad lune globum pertingentes. Quibus omnibus superatis, ascensurus erat per omnes speras et celos usque ad illum qui ex nichilo omnia produxit in esse. 

Hic incipit autor de septima bulgia pertractare, et dicit quod vidit in ea tantam multitudinem serpentum quod tres partes mundi que serpentibus plene esse dicuntur, scilicet Libia, Ethyopia, et desertum quod supra mare Rubrum est, tantam multitudinem noxiorum animalium non producunt. Sed antequam ad ipsa animalia veniamus, de istis tribus partibus mundi, scilicet Libia, Ethyopia, et deserto maris Rubri, quia a remotis sunt, aliqua videamus. Libia est una ex tribus partibus orbis que alio nomine Affrica nuncupatur. Nam mundus in tres partes dividitur ab antiquis, scilicet in Asiam, Libiam, et Europam. Que quidem nomina a tribus mulieribus processerunt: Asia enim, ut XIIIIM libro Eth. scribit Ysidorus, ex nomine cuiusdam mulieris est appellata, que apud antiquos imperium tenuit orientis. Europa vero ab una alia muliere, que fuit filia Agenoris et soror Cadmi, vocabulum est sortita, de qua Ysidorus, libro ut supra: Europa fuit filia Agenoris regis, quam Iupiter ab Affrica raptam Cretam advexit, et partem tertiam orbis ex eius nomine appellavit. Iste autem Agenor fuit filius Libie, ex qua et Libia, idest Affrica, fertur cognominata. Unde apparet quod prius Libia accepit nomen, postea vero Europa; Libia etiam a quadam muliere, ut iam dictum est, nomen accepit. Nam Epavus, filius Iovis, qui Memphym in Egypto condidit, ex Cassiota uxore sua quandam filiam nomine Libiam procreavit. Que Libia in Affrica regnum possedit, ex cuius nomine illa terra fuit postea Libia appellata, ut ait Ysidorus libro ut supra. Affricam autem, secundum eundem Ysidorum, ideo ipsam Libiam dicunt, quasi apricam, eo quod sit aperta celo et soli, et sine orrore frigoris. Alii vero dicunt istam terram Affricam appellari ab uno ex posteris Abrahe de Cethura, qui vocatus est Affer. Ista itaque Libia in quadam sui parte serpentibus dicitur esse plena, ut patet per Lucanum et alios scriptores qui de mundi conditionibus conscripserunt. Est etiam in ista Libia quedam provincia sive regnum sub torrida zona situm, ubi propter nimium solis incendium nascuntur homines nigri, que quidem terra Ethyopia nuncupatur. De qua Iohannes Os Aureum: Ethyopum terras iam fervida torruit estas.

In hac provincia regnavit illa sapientissima femina que, ut habetur in tertio libro Regum, venit in Ierusalem audire sapientiam Salomonis. In ista itaque Ethyopia sunt animalia mirabiliter venenosa ac etiam monstruosa.

Supra mare vero Rubrum est desertum Sur, per quod transierunt filii Israel sub ducatu Moysi. In isto autem deserto abundant animalia serpentina. Exemplificat igitur autor et dicit quod nec Libia, nec Ethyopia, nec desertum maris Rubri tantam multitudinem venenatorum animalium non producunt, quantam in ista bulgia modo vidit. Facta qualicunque mentione de illis tribus partibus orbis que serpentibus et noxiis animalibus plene sunt, ad illa saltim animalia que hic gratia exemplorum autor adducit nostrum calamum convertamus. Ponit enim hic autor quinque speties sive genera serpentina, scilicet chelydros, iaculos, phirias, centros, et amphysibenas. Chelidris est quidam serpens aquaticus et terrestris, unde dicitur a ceros, quod est terra, et ydor, quod est aqua; inde chelydris, serpens aquaticus et terrestris, cuius natura est quod ambulat a medietate corporis totus sursum erectus, aliam autem partem trahit per terram similiter totam rectam. Si autem aliquo modo se torserit, statim crepat. Cuius veneni talis est operatio: tactu enim sui corporis terram per quam incedit taliter calefacit quod ipsam fumare facit. Unde Lucanus in VIIII: *Tactus via fumante chelidris*. Et ille fumus est adeo venenosus quod quicunque homo seu animal per illam viam incederet, statim spiritum exalaret. Fugatur autem odore citrino. Idcirco Virgilius in Buccholicis admonet pastores ut in stabulis faciant ignem de citro et galbano, dicens:

*Disce et odoratam stabulis accendere citrum
galbaneoque nidore graves agitare chelidros.*

Iaculi sunt serpentes parvi et breves, qui admodum iaculorum de arboribus se emittunt, et quicquid vivum, sive hominem sive animal, tangunt mox interimunt, ut dicit Ysidorus, XII libro Eth.. Ideoque iaculi appellantur. Unde Lucanus in nono: *Iaculique volucres*. Pharias est quidam serpens qui, secundum Ysidorum, totus incedit erectus; nam sicut homo ambulat pede, ita pharias incedit et cauda. Inde dicitur pharias a phares, quod est transitus sive divisio, quia eius natura incedit divisa ab aliorum serpentum naturis. Unde Lucanus in nono: *Et contentus iter cauda sulcare pharias*. Et forte hoc genus serpentis, secundum quosdam, diabolus tunc elegit, quando primos parentes decepit. Quod cum Sacra Pagina minime concordare videtur, que dicit serpentem qui decepit eos in maledictione fuisse prostratum. Potest autem dici quod omnis serpens ante peccatum incedebat erectus, ut facit modo pharias, sed in maledictione quam a Deo recepit fuit vel in totum vel in partem aliquam prostratus, excepto pharia, quem erectum ideo Deus forte dimisit, ut citius credere valeamus omnem serpentem ante peccatum fuisse erectum. Centris est quedam serpens inflexuosa, que ambulat semper recta, non tamen erecta, sed per terram toto corpore serpit recta, contra naturam aliorum serpentum; nam si usquam se torserit, statim crepat. Unde centris dicitur quasi in centro, idest in medio crepans. De hac serpente ait Lucanus in nono: *Et semper recto lapsurus limite centris*. Amphysibena, secundum Ysidorum, XII libro Eth., habet duo capita sine aliqua cauda currens, utroque capite tractu corporis circulato, cuius oculi veluti due lucerne lucent. De quo Lucanus in nono:

*Et gravis in geminum vergens caput amphysibena.*

Ideo ait autor in textu quod tot pestilentias nec sic pravas ostendit unquam Libia cum tota Ethiopia, nec desertum quod supra mare Rubrum est. Vel istum desertum vocat autor illam solitudinem inviam et inaquosam per quam Moyses duxit exercitum Pharaonis contra Ethyopes qui vastaverant regnum Egypti, cuius hystoriam narrat magister in hystoriis in hunc modum: Cum adultus esset Moyses, Ethyopes vastaverunt Egyptum usque ad Memphin et mare. Quo circa conversi ad divinationes Egyptii responsum ceperunt ut auxiliatore uterentur hebreo. Et vix obtinuerunt a Thermuth filia Pharaonis, que ipsum educaverat et in filium adoptaverat, ut exercitui quem preparaverant Moysen preficerent ducem, prius tamen prestitis sacramentis ne ei nocerent. Erat enim Moyses vir bellicosus et peritissimus, qui fluminis iter tanquam longius pretermittens, per terram duxit exercitum itinere breviori, ut improvisos Etyopes preveniret. Sed per loca plena serpentibus iter faciens, tulit in archis papiriis super plaustra ibices ciconias, scilicet egyptias naturaliter infestas serpentibus que rostro per posteriora immisso alvum purgant. Castraque metatus proferebat eas ut serpentes fugarent et devorarent, et ita tutus per noctem transibat exercitus. Tandem preventos Ethiopes expugnans inclusit eos fugientes in civitatem regiam Saba, quam post Cambises a nomine sororis sue Meroen denominavit. Quam cum quia inexpugnabilis erat diutius obsedisset, oculos suos iniecit in eum Tharmis filia regis Ethiopum et ex condicto tradidit ei civitatem si eam duceret in uxorem. Et factum est ita. Inde est quod Maria et Aaron iurgati sunt postea adversus Moysen pro uxore eius Ethyopissa. Dum autem Moyses redire vellet in Egyptum, non acquievit uxor. Proinde Moyses tanquam vir peritus astrorum, ymaginem sculpsit in duabus gemmis huius efficacie ut altera memoriam altera oblivionem conferret; cumque paribus anulis eas inseruisset, alterum scilicet oblivionis anulum uxori prebuit, alterum ipse tulit ut sicut pari amore, sic paribus anulis insignirentur. Cepit ergo mulier amoris viri oblivisci, et tandem libere in Egyptum regressus est. Tante autem pulcritudinis fuit Moyses, ut ait Iosephus, ut nullus adeo severus esset qui eius aspectui non hereret. Multique dum cernerent eum per plateas et vias ambulantem opera in quibus erant occupati, ut ipsum respicerent, dimittebant. 

{con serpi le man dietro avea legate.} Quia hic incipit autor de latronum conditionibus pertractare, ideo in principio sue poetice descriptionis sive narrationis ponit quod, sicut latrones in mundo dum vadunt ad furcas vadunt cum manibus retro vinctis, ita in inferno ponit ipsos habere manus a tergo serpentibus alligatas. Et quia pena inferni eterna censetur, ideo ad ostendendum quod pena latronum similiter sit eterna, dicit quod illi serpentes cum quibus ipsorum latronum brachia sunt ligata, renes ipsorum latronum, capitibus et caudis perforabant, et ipse caude sunt ante illorum pectora cum capitibus annodate.

Posita comparatione quomodo leviter arserit latro iste, ponit autor quomodo iste latro sic incineratus subito in statum pristinum est reversus, ponens quoddam exemplum de fenice.

Adducit hic autor exemplum de fenice, dicens quod quemadmodum fenix moritur et renascitur, ita ille latro a serpente percussus, postquam fuit incineratus in statum pristinum est reversus. De natura autem et conditionibus fenicis sic habetur in libro De Proprietatibus Rerum: Fenix unica dicitur avis et in toto orbe terrarum singularis; apud Arabes autem, ubi fenix nascitur, singularis nominatur, ut dicit Ysidorus. De hac autem ave dicit quidam philosophus quod fenix est avis sine pari, vivens quadringentis vel quingentis annis. Quibus completis, cum suum sentit defectum, nidum facit ex lignis aromaticis valde siccis, que in estate et fervore solis, flante favonio, accenduntur; quibus accensis fenix sponte nidum ingreditur et ibidem inter ligna ardentia incineratur; ex quo cinere infra triduum quidam vermiculus nascitur, qui paulatim plumescens in volucrem reformatur. Istud idem dicit beatus Ambrosius in hec verba: De fenicis humore sive cinere vermis surgit, paulatimque adolescit, et processu temporis induit alarum remigia, atque in avis spetiem reparatur. Est autem fenix avis pulcherrima, pavoni in plumis simillima, solitudinem diligens, granis et fructibus mundis vescens. De hac ave narrat Alanus quod cum Onias summus pontifex Elyopoleos in Egypto templum ad similitudinem templi Salomonis edificasset, primo die azimorum cum ligna multa aromatica super altare congessisset, et ad ignem ad offerendum sacrificium subiecisset; subito omnibus videntibus descendit in medium rogi talis avis, que in igne sacrificii statim in cinerem est redacta. Remanente autem cinere et de precepto sacerdotis cum diligentia reservato, infra triduum quidam vermiculus de predicto cinere est creatus, qui tandem recipiens formam avis ad solitudinem evolavit.

Ista comparatio est superius declarata.

Comparatio talis est: Due sunt passiones que ligant mirabiliter quemlibet patientem adeo quod dum passio incipit torquere, non advertit patiens quomodo cadit. Similiter quando de terra, finita passione, se levat, surgit totus attonitus propter magnam quam sustinuit passionem sive anxietatem, tali modo iste latro de sua anxietate surrexit.

Ista comparatio est superius declarata.  

idest magno ictu percutit. Et est {croscia} vocabulum florentinum et tantum valet quantum percutere magno ictu. Hic apostrophat autor ad divinam potentiam, que in inferno adeo est severa, idest iusta, sine aliqua misericordia, quia flecti non potest. Ubi est notandum quod divina potentia est ubique, quia ubicunque est Deus est sua potentia. Sed Deus est ubique, iuxta illud Psalmiste: Si ascendero in celum tu illic es; si descendero in infernum ades, etc.. Ergo ubique est divina potentia. Et ideo nulla creatura sue potest resistere voluntati. Quantum autem in inferno sua potentia sit severa, apostrophando ad ipsam nobis autor innuit. 

Et ille peccator, intelligens verba Dantis, non se finxit, sed erexit versus eum animum atque vultum. Sed ut eum cognovit, statim tristi verecundia se depinxit. 

Quasi dicat: Quanto maiora peccata anima secum portat, tanto inferius collocatur. Cetera vero que sunt in lictera sunt plana, sed quod sequitur indiget clara luce. Reddita enim iusta et debita ratione quare non superius cum iracundis, sed hic inferius est iste cum latronibus sic dannatus, declarat qua furti specie sive quo genere in hac vita fuerit maculatus, dicens {Fui ladro a la sagrestia de' belli arredi}, idest fui latro quia furatus fui de sacristia – supple maioris Pistoriensis ecclesie – aliqua de pulcro thesauro qui continetur in ea. Ad cuius evidentiam clariorem est sciendum, quod in civitate Pistoriensi unde iste latro traxit originem est quidam nobilissimus thesaurus beato Iacobo apostolo dedicatus: cuius thesauri quandam partem iste Vannes Fuccii cum quibusdam suis complicibus fuit una nocte occulte furatus; quod quidem furtum non sibi nec sociis, sed quibusdam aliis hominibus impositum falso fuit. Propter istud itaque furtum ait autori sacrilegus iste latro.

Sed quia de furto hic mentio facta est, idcirco quot sunt genera furti et quot modis committitur videamus. Furtorum enim aliud dicitur corporale, aliud spirituale. Corporale subdividitur, quia aliud dicitur generale, aliud dicitur peculatum, aliud dicitur plagium. Generale furtum est quod comuniter est de rebus quibuscunque; et est furtum attrettatio rei aliene, invito domino. In qua diffinitione tria sunt notanda: primum est quod furtum dicitur attrettatio; secundum quod dicitur attrettatio rei aliene; tertium est quod ista attrettatio rei aliene fit invito domino; domino dico illius rei que attrettatur. Est itaque furtum attrettatio, idest occulta ablatio vel captio, rei aliene, non proprie. Nam si quis attrettat quod suum est, vel credens suum esse, non committit furtum. Illicite tamen usurpatur sine iudicis arbitrio, ut dicit lex. Item invito domino dicit, quia si credat dominum velle vel permittere et subest iusta causa, non committitur furtum, ut dicit lex. Peculatum autem dicitur illud furtum quod committitur in rebus publicis, sicut est furari bona rei publice, idest communis vel communitatis, ut dicunt decretales. Plagium vero est illud furtum quod committitur in persona, puta quando quis furatur hominem, sive puerum vel puellam. Pena primi furti est multiplex, secundum iura; secundum scilicet quod varie agitur de ipso; quia aut intendit iudex ad penam corporis iudicialiter infligendam, aut ad penam pecuniariam civiliter inponendam. Si ad penam corporis intendit, hoc facit dupliciter: aut per supplicium, ut sunt carceres et eculeum, aut per cruciatum, ut membri mutilatio et gule suspensio. Si vero intendit ad penam pecuniariam, tunc distingue: aut furtum est manifestum, aut non manifestum. Si est manifestum, reddi debet in quadruplum, ut habetur in Exodo LXX, ubi dicitur quod quinque boves pro uno ablato reddantur, idest quatuor cum illo qui fuit ablatus. Et sic intellexit Çacheus cum dixit ad Christum, ut habetur Luce XVIIII: Et si quid aliquem defraudavi reddo quadruplum. Si vero furtum non est manifestum pena imponitur in duplo, ut habetur in Decretalibus. Pena secundi furti est aliquando pecuniaria aliquando capitalis, secundum quod furtum fuerit grave vel leve, ut de prima pena dictum est. Pena vero tertii furti semper est capitalis, secundum iura. Et sic patet de furto corporali et eius pena. Si quis vero in ultima necessitate victui necessaria furatus fuerit, nec alio modo vitam servare potest, laborando vel mendicando, non peccat mortaliter, quia non summit alienum, sed proprium quod ei debetur de iure naturali. Unde Salomon in Proverbiis, VIo capitulo: Non grandis est culpa cum quis furatus fuerit ut animam esurientem impleat. Et nota quod dicit: Non grandis est culpa, quia etiam in illa ultima necessitate, si furatur, aliqualiter peccat. Et hoc propter negligentiam providentie.

Est et aliud genus furti quod dicitur furtum spirituale, quod sacrilegium appellatur. Est autem sacrilegium sacre rei violatio vel usurpatio. Et dicitur sacrilegium quasi sacri ledium, quia ledit res sacras; vel a legendo, idest furando. Committitur autem tribus modis: primo ratione persone; secundo ratione loci; tertio ratione rei. Ratione persone tunc committitur sacrilegium quando quis verberat clericum vel personam religiosam, ut dicunt Decretales. Ratione loci cum quis ecclesie vel cimiterii emunitatem violat. Et est ecclesie emunitas privilegium libertatum, eius sive rerum ad ipsam pertinentium. Unde qui ecclesie vel rebus eius violentiam infert, sacrilegus est et demeretur tuitionem illius, si in ea vel in rebus eius committat crimen flagitiosum; quia ut dicunt iura, frustra legis auxilium invocat qui in legem committit. Et indignum est eis ab ecclesia subveniri, per quos constat in ecclesia scandalum generari, ut habetur in Decretalibus. Qui autem incendit ecclesiam vel deicit sive frangit, ad sedem apostolicam mittitur absolvendus. Ratione vero rei committitur sacrilegium cum res sacras vel sacro usui deputatas quisquam attentaverit usurpare. Et circa hoc membrum est tripliciter distinguendum. Aut enim furatur quis sacrum de sacro, ut calicem de altari; aut sacrum de non sacro, ut calicem de domo sacerdotis; aut non sacrum de sacro, ut alia ornamenta ecclesie que sacrata non sunt. Et sic patet primum, quot sunt speties sive genera furti. Secundum vero, quot scilicet modis committitur, habebimus in sequenti cantu.

Moraliter plus dolet homo, et maxime nobilis homo, sicut fuit iste qui loquitur ad autorem, quando comprehenditur in vili peccato, quam si protinus moreretur. Unde videmus quod multi fures, quando sunt in carceribus timentes suspendi, accipiunt venenum si possunt, ut illam infamiam sive verecundiam evadere queant. 

In his duobus cantibus, precedenti videlicet et presenti, autor de latronum transformationibus et ipsorum nequitiis poetizat. Sed quia in precedenti cantu de transformationibus et peccato latrocinii visum est, nunc in presenti de modis ipsius latrocinii videamus. Peccatum nanque latrocinii tribus modis committi videtur, sicut ex tribus specificatis transformationibus videtur innuere nobis autor. Primo enim modo committitur latrocinium sive furtum per habitum: sunt enim quidam ita ad latrocinium habituati, quod a cogitatione furandi et opere nunquam vel raro recedunt; immo semper ad furtum corde et cogitatione intendunt, et quicquid oculis viderint, furto rapere concupiscunt; et si possibilitas adsit, sua desideria statim implent. Audivi enim ego de quodam magno viro qui dupliciter erat magnus, quia natione nobilis et dignitate prelatus; quod cum a quodam clerico familiari amico suo redargueretur quod tantus homo suam nationem et prelationem latrocinio macularet, respondit: Ego re vera sub tali constellatione fui genitus sive natus, quod per unum diem stare non possum quin aliquid furer. Et illa die qua aliquid furari nequeo, non quiesco, manus meas tanta prurigine corrodente. Isti nanque tales omnibus sensibus interioribus et exterioribus ad furta labuntur. In cuius figuram composuit iste autor tertiam transformationem illius, scilicet cuius universa membra humana in serpentina transformata fuerunt. Secundo modo committitur furtum per impulsum, cum quando scilicet aliquis, necessitate cogente vel aliquo placibile impellente, labitur ad furandum. Et isto itaque modo secunda transformatio sive mutatio facta est, in qua ille Agnellus a serpente totus ligatus et vinculatus in illa tali mixtura, qua se ad invicem miscuerunt, nec serpens videbatur nec homo. Et iste secundus modus furandi, qui scilicet perpetratur vel necessitate cogente vel aliquo placibile impellente, postquam in hominem venerit, videtur ei tenaciter adherere; sicut exemplum ponitur hic de hedera que tam tenaciter adheret arboribus et virgultis. Tertio modo committitur furtum a casu, cum quando aliquis invenit aliquid et tunc allectus invento, cogitat utrum rapiat vel dimittat; et si mala concupiscentia conculcaverit rationem, ad rapiendum manus extendit. Sed statim eos sequitur penitudo, et maxime si aliqua sacra rapiunt vel furantur, conscientia remordente; et isto modo figuraliter ostendendo componit autor primam transformationem, ponens exemplum de illo sacrilego Pistoriensi qui ad tactum serpentis fuit in cinerem sic redactus et ad statum pristinum mox reversus. Et quantum et qualiter inter speties furti sacrilegium Deum offendat, patet per ficas quas iste sacrilegus Deo fecit. Nam sacra violare vel rapere est proprie Deo iniuriam irrogare. 

Nichil certe in tota rerum natura est tam placibile et delectabile sicut virtus, quia non solum in se ipsa delectabilis et placibilis reperitur, unde allicit ad amandum, sed, quod maius est, ipsa facit nos diligere quos nunquam vidimus; et, quod mirabilius est, in illis quos odimus ipsa etiam nobis placet, et propter ipsam aliquando diligimus etiam inimicos. Et hoc manifeste in hoc notabili innuit nobis autor, dicens quod serpentes, quos naturaliter homo odit, quia naturaliter odium est inter hominem et serpentem, iuxta sententiam Dei qua dicitur ad serpentem, ut habetur in libro Genesis: Inimicitiam ponam inter te et mulierem, et inter semen tuum et semen illius, a more illius serpentis qui se iactavit ad gulam illius qui divinam excellentiam blasphemabat. Ab illo tempore citra sibi amici fuerunt.

Iste qui de muris cecidit Thebanorum fuit unus gygas nomine Capaneus, contemptor deorum, unus scilicet ex septem regibus qui obsederunt Thebas, de cuius superba arrogantia et celesti vindicta habetur supra cantu XIIIIo, circulo VII, girone tertio.

Iste centaurus rabie plenus fuit quidam latro nomine Cachus, qui ideo centaurus dicitur quia humanam libertatem, more centaurorum, cum equo in illis ubi nunc Roma est partibus infestabat: sed quia non aperte, sicut faciebant centauri, sed occulte, ut faciunt fures, aliena vastabat, ideo ponitur inter fures. Qui a longe sentiens illum sacrilegum divinam excellentiam blasphemare, cum uno dracone et serpentum multitudine infinita ad illum puniendum celeriter festinabat dicens: Ubi est ille acerbus? Vocabat autem ipsum acerbum quia sua pena ipsum non poterat maturare, more illorum fructuum, qui nunquam in arbore maturantur. 

Dicit hic autor quod non credit quod in tota Maritima, que est una contrata marina plena serpentibus et reptilibus venenosis, inter Pisas posita atque Romam, sit tanta multitudo reptilium vel serpentum quantam ille centaurus habebat super groppam – subaudi equinam – usque ad renes humanos. 

{Intoppa,} idest obviat. Lictera plana est. Draco est reptile serpentinum, tamen maior cunctorum animantium super terram atque serpentum. Hunc Greci Dracontam vocant; unde derivatum est in latinum ut draco dicatur; qui sepe a speluncis extractus fertur in aerem, et concitatur aer propter eum. Vim autem non in dentibus sed in cauda dicitur possidere, et verbere potius quam ictu nocet; quia si quem ligaverit occidit, a quo nec elephas tutus est sui corporis magnitudine. Nam circa semitas dilatescens per quas elephantes soliti sunt transire, crura ipsorum nodis ligat ac perimit suffocatos. Gignitur autem in Ethiopia et India, et in ipso incendio viget estas. 

Iste Cianfa fuit quidam miles florentinus de Donatis, qui in hac vita fuit latrocinio maculatus. 

Dicit hic autor quod iste serpens qui contra ventrem istorum duorum latronum sic velociter veniebat, sicut granum piperis erat niger. Sed nota quod granum piperis nusquam de sui natura invenitur esse nigrum. Est autem piper arbor in India nascens in latere montis Caucasi, cuius silvas serpentes custodiunt. Sed incole regionis, cum piper maturum fuerit, eas incendunt et serpentes igne fugantur: et sic ex flamma efficitur piper nigrum, nam natura piperis alba est. Cuius quidem diversus est fructus: nam quod immaturum est, piper longum vocatur; quod incorruptum ab igne servatur, est album; quod vero cute rugosa et horrida est, ex calore ignis procedit. Sarraceni etiam, postquam piper collectum est, ponunt illud in clibano calido et hoc faciunt duabus de causis: primo, ut diutius servetur; secundo, ne in aliis locis possit seminari et fructificare. 

Ille locus unde primo homo accipit alimentum est umbilicus, secundum Constantinum, ex nervis, venis, et arteriis compositus; quo mediante puer in utero matris sanguinem subtilem ad sui attrahit nutrimentum, et per ipsius arterias spiritum recipit. 

Hic incipit istorum transformatio. Et incipit ab inferioribus, dicens quod serpens caudam in duo divisit; et iste due partes converse sunt in duos pedes, et in duo crura, et in duas tybias humanas. Et ille latro tybias, crura, et pedes ad invicem iunxit, et ex tali coniunctione in caudam serpentinam fuerunt ista membra conversa. 

Hic dicit quod cauda serpentis in duo divisa tollebat, idest accipiebat, figuram. Quam figuram? Illam certe que in homine perdebatur, quia ille homo iam amiserat figuram pedum, crurium, ac etiam tybiarum, et istam talem figuram serpens in sua cauda tollebat. {E la sua pelle si facea molle}, idest pellis istorum humanorum membrorum efficiebatur mollis; {et quella di là dura,} hoc est pellis caude efficiebatur dura, quia durior est pellis serpentis quam pellis humana. Immo, quod plus est, nullum animal habet ita duram pellem sicut habent serpentes: exemplum serpentis quem invenerunt Romani in Affrica, de quo narrat Titus Livius De Primo Bello Punico; et Valerius libro primo, capitulo de miraculis, quod tempore Marchi Reguli quidam serpens tante magnitudinis in Affrica est repertus, quod totum romanum exercitum in dicta Affrica commorantem a fluminis accessu arceret. Et quod mirabile est, plus dictus serpens romana castra infestabat quam tota potentia Cartaginensium militum robustorum. Cum quo serpente cum pluries Romani pugnarent, ipsum nec lanceis nec sagittis perforare aliquatenus valuerunt. Tandem cum saxis et magnis lapidibus ipsius dorsum frangentes, de tanta peste victoriam habuerunt. Cruor autem ipsius ita fluvium infecit quod coacti sunt Romani inde sua castra movere. Corium autem eius sale conditum Romam ob miraculi magnitudinem transmiserunt. Fuit vero longitudo dicti corii centum viginti cubitorum. 

Hic ponit quod sicut ille homo brachia retraxit, ita serpens de duobus pedibus anterioribus duo brachia humana produxit.

Hic ponit quod pedes posteriores serpentis insimul torti effecti sunt membrum virile, et ille miser de suo membro virili protulit duos pedes – subintellige serpentinos. 

Vult hic dicere autor quod intantum quod fumus qui exibat de ore serpentis et de plaga umbilici latronis unum et reliquum velat, idest induit novo colore, quia homo efficitur serpens et serpens homo, et super colorem unius, idest hominis, generat pilos, et super colorem alterius, idest serpentis, depilat, unus, idest serpens, surrexit, quia excepto capite iam factus erat homo; et alius, idest homo, cecidit, quia et ipse excepto capite factus erat serpens. Et dum sic unus se erexisset et alius cecidisset, unus in alium impiis oculis intendebat, et sub tali visione ille qui surrexerat os ad se traxit, et de tali materia intus tracta, aures humane, nasus et labia sunt formata. 

Facta mentione serpentini capitis in humanum, sequitur humani capitis in anguinum. Nam ille qui iacebat in antea os producit, et aures retrahit infra caput, sicut cornua facit limax. 

Hic ponitur ultima istorum duorum transformatio; nam lingua hominis, que prius erat una et ad loquendum apta, scinditur et efficitur bifurcuta, et lingua serpentis, que prius erat bifurcuta, recluditur, unitur, et ad loquendum apta efficitur. Sed quia istorum amborum transformatio mediante fumo facta est, ideo, transformatione finita, desinit ille fumus. 

Vult hic dicere autor, quod videns tales et tantos viros de sua civitate oriundos inter latrones, quod oculi sui fuerunt ex tali visione confusi et animus doloratus. Sed licet esset intus et extra taliter alteratus, non potuerunt illi fugere ita clausi, quod ipse non cognoverit Puccium Sciancati. Fuit autem Puccius etiam Florentinus, et iste solus de tribus sociis non fuerat immutatus.

Postquam autor in duobus precedentibus cantibus de fraude et dolo furium, ac etiam de eorum transformationibus prosecutus est, nunc in isto cantu et in sequenti de fraudulentis consiliariis et dolosis loquacibus ac etiam oratoribus versipellibus prosequitur in hunc modum, presentia cum precedentibus concordando: Letare, inquit, Florentia, postquam es ita grandis quod per terras et maria pandis alas, et per infernum tui nominis titulus dilatatur. Inter latrones enim inveni quinque tales tuos cives quod inde in mente confundor et in facie verecundor, et tu in honorem maximum non ascendis. Sed si prope auroram vera somnia somniantur, tu senties citra modicum tempus id quod Pratum, nedum alii, tibi optant. Et si iam esset ipsorum optatum desiderium adimpletum, non esset nimium tempestivum; quod utinam iam adesset, ex quo omnino sine dubio esse debet, quia quanto magis senuero, tanto magis inde gravabor. Facta ista exclamatione contra suam civitatem, yronice iste autor ad nos dirigit verba sua, sic dicens: Nos inde recessimus – subaudi a septima malabulgia – et per illas scalas quas nobis fecerant vestigia nostra prius reascendit magister meus, me – subaudi debilem – post se trahens. Et sic viam solitariam prosequendo inter acutas silices et frusta scopoli pes sine manu non poterat expediri. Tunc dolui, et nunc similiter dolore constringor, quando dirigo mentem ad id quod vidi, et magis ingenium nunc refreno quam sim solitus refrenare, ad hoc ut non currat sine ducatu virtutis; ita quod si aliqua bona stella seu res melior tribuit michi bonum quod ego more invidi illud datum bonum non auferam michi ipsi. Quare autem ista premiserit, subiungendo declarat dicens quod quemadmodum rusticus, quando diebus estivis in quibus sol, qui mundum clarificat sua luce, minus absconsam suam faciem nobis tenet, in aliquo podio requiescens, videt in vallibus, ubi forte areas et torcularia sua habet noctilucas infinitas; illo dum taxat, tempore quo culici musca cedit, ita tot flammis octava bulgia resplendebat, sicut perpendi statim quod fui in illa parte unde fundus – subaudi istius bulgie – videbatur. Et sicut ille qui se vindicavit cum ursis, videns currum Elye, quando equi se ipsos ad celum fortiter erexerunt, ipsum non poterat oculis tantum sequi quod videret aliud quam solam flammam, tanquam nubeculam ascendentem; tali re vera modo quelibet anima movet per istam bulgiam se metipsam, quia nulla monstrat furtum, et quelibet flamma unum in se continet peccatorem. Ego autem stabam supra pontem ad videndum totus inferius reclinatus, intantum quod si ego unum cespitem vel scopulum non cepissem, cecidissem inferius, sine spe aliqua inde protinus exeundi. Tunc dux meus qui me vidit in tanta mentis solicitudine sic intentum, ait: Infra ignes quos cernis spiritus sunt absconsi; quilibet enim illo se igne circumdat, quo ut conspicis est incensus. Ad quem ego: Magister, audita tua responsione, sum ego magis certificatus; sed iam michi videbatur quod ita esset, et tibi dicere iam volebam. Quis est in illo igne qui venit in suo cacumine sic divisus, quod videtur surgere de pira in qua Ethyocles cum suo germano – subaudi Polinice – fuit missus? Et ille michi: Interius, inquit, ibi Ulixes et Dyomedes puniuntur, et ita vadunt insimul ad vindictam, idest ad penam, sicut ad culpam soliti erant ire. Et intra ipsorum flammam planguntur insidie illius, scilicet equi, qui fecit portam unde exivit semen nobile Romanorum. Ploratur etiam ibi intus causa propter quam Deydamia adhuc condolet de Acchille, et de Palladio pena ibi etiam irrogatur. Ad quem ego: Magister, si infra illas scintillas isti spiritus valent loqui, te rogo et iterum rogo ut istud unum meum rogamen a te pro mille rogaminibus acceptetur, ut non facias isto desiderio me privatum, quousque flamma veniat huc cornuta; vides enim quod versus eam ex magno desiderio me inclino. Et ille michi: Tua precamina multa laude sunt digna. Idcirco ipsa accepto, sed facias quod lingua tua aliquantulum requiescat. Permitte nanque me loqui, quia iam habeo in mente conceptum quicquid tu vis, quia forte de tua loquela dedignarentur, eo quod Greci fuerunt.

Postquam autem flamma illa cornuta ad ipsos applicuit, dicit autor quod Virgilius, captato loco et tempore, in ista forma ad illos sua verba direxit: O vos qui estis in uno igne: si ego de vobis merui quando vixi, si de vobis dico merui modicum sive satis, quando in mundo alta carmina fabricavi, non vos moveatis, sed unus ex vobis dicat quo ad moriendum per ipsum perditum itum fuit. Tunc maius cornu illius antique flamme cepit se ipsam murmurando movere; illo namque dico murmure, quo flamma ignis fatigatur a vento. Indeque hac et illac ducendo cachumen, sicut esset lingua que loqueretur, iecit vocem foras et ait: Quando ego recessi a Circe, que me uno anno et plus detinuit violenter, ibi prope Caetam, prius quam sic Eneas nominasset eandem, nec dulcedo filii, nec pietas senis patris, nec debitus amor qui Penolopen letificare debebat, vincere potuerunt ardorem quem habui maxime circa tria, videlicet circa mundum, circa vitia, circaque virtutes, ut ex hiis tribus certam experientiam reportarem; sed alto maris pelago me committens, solum cum uno navigio et cum illa societate modica a qua nunquam extiti derelictus, utrumque litus usque in Ispaniam et usque in Morrocco et insulam Sardorum ac etiam usque alias insulas quas illud mare in circuitu circundat aspexi. Ego autem et socii mei eramus veteres atque tardi quando venimus ad illas fauces strictas ubi Hercules posuit sua signa, ad hoc ne aliquis ulterius se immittat. Et ibi a manu dextera dimisi Sobiliam, a sinistra vero iam dimiseram Sectam. Et tunc sociis loquens dixi: O fratres, qui per centum milia pericula applicuistis ad occidentem, nolite vestrorum sensuum isti tam modice vigilie que est de remanentibus experientiam denegare, post solem mundi sine gente. Considerate id quod in vobis extitit seminatum. Non enim facti estis veluti bruta animalia ad vivendum, sed ut sequamini intelligentiam et virtutes. Cum ista itaque modica oratione sic meos comites acui ad eundum, quod non sine difficultate ipsos postea tenuissem. Et volventes matutino tempore nostram proram, de remis fecimus alas volatui temerario, semper sinistro lateri applicando, et tantum tenuimus a sinistris litora relinquentes et nos alto pelago committentes, quod de nocte videbamus illas stellas que alterum polum undique circumcingunt. Tantumque illud mare meridianum sulcavimus quod lunam vidimus extinctam suo lumine quinquies et accensam. Et tunc apparuit nobis una montana, que nigra propter sui distantiam videbatur, et visa est michi altitudinis tante fore quante meis temporibus aliquam aliam unquam vidi. Quam videntes, fuimus de nostra visione letati. Sed tam cito ipsa letitia fuit in merorem et tristitiam commutata, quia de nova terra unus turbo exivit, qui in parte anteriori percutiens nostrum lignum, ipsum tribus vicibus cum vertigine giravit aquarum, et quarta vice ipsum in circuitu sic girando, puppim sullevando et proram inclinando, aquarum fuit voragine deglutitum. Ideo ait in textu:

{Tre volte 'l fè girar con tutte l'acque;
a la quarta levar la poppa in suso,
et la prora ire in giù, com'altrui piaque,
infin che 'l mar fu sovra noi richiuso.}

{Et se già fosse, non saria per tempo.} Quasi dicat: Tantum invalescit Florentinorum nequitia, quod si iam puniretur, non esset nimium tempestive. Quod utinam iam istud tempestivum adesset, ex quo quin omnino eveniat cessare non potest. Et hoc quare vellem? Non utique ex odio vel vindicta, sed quia quanto plus ista sententia differetur, tanto plus efficiar senex; et quanto plus senuero tanto plus cognoscam; et quanto plus cognovero tanto plus ex inde contristabor.

Tractaturus autor de dolosis actibus qui ab ingeniis subtilibus oriuntur, propter que ipsorum autores tam atroci tormento in ista octava bulgia puniuntur, sibi et ipsis condolet admirando: ipsis quia consideravit et vidit quod tam magni principes et famosi, sicut fuerunt Ulixes et Dyomedes et Guido comes de Montefeltro, propter subtilia ipsorum ingenia in dolosos actus et dolosa consilia inciderunt: sibi vero, quia formidavit ne suum ingenium, quod erat inter mortales tam splendidum et subtile, ad omnia humana et divina opera investiganda, ac etiam exercenda, in similia laberetur. 

Dicit hic autor quod quelibet flamma infra se unum continet peccatorem, et nulla ostendit furtum, idest nulla flamma demonstrat id quod continet intra se. Sed hic oritur questio, quomodo scilicet anima possit in flammis comburi et non consumi. Huic autem questioni respondit beatus Augustinus in libro De Civitate Dei, ostendens per quinque exempla quod anima potest in igne comburi et non consumi. Et primo exemplo vermium, dicens: nonnullum genus vermium in aquarum calidarum scaturigine reperitur, quarum fervorem nemo impune contractat. Illi autem non solum ibi sunt sine ulla lesione, sed extra non possunt vivere. Secundo exemplo montium Sicilie dicens: Notissimi montes Sicilie qui tanta temporis vetustate usque nunc flammis estuant et integri perseverant, satis ydonei testes sunt non omne quod ardet consumi. Tertio exemplo carbonum, qui ignis operatione sic fiunt incorruptibiles, ut in terra humida suffossi, dum essent ligna putrescerent, modo facti carbones corrumpi non possunt. Quarto exemplo pavonum; quis, inquit, nisi Deus dedit carni pavonis mortui non putrescere? Et narrat ibi, quod dum semel hec avis cocta sibi fuisset oblata, de pectore eius usque ad annum servari mandavit, et nullam lesionem incurrit, nisi quod aliquantulum corpulentie siccioris et contractioris fuit. Quinto exemplo salamandre dicens, sicut dixerunt qui de naturis animalium curiosius indagarunt: salamandra in ignibus vivit, de cuius etiam pellibus fiunt corrigie pretiose que, dum sunt vetustate consumte, si proiciantur in ignem ex veteribus fiunt nove. Patet ergo per ista exempla que posuit Augustinus quod non omne quod ardet consumitur in ardore.

{Catun si fascia di quel ch'elli è inceso.} In isto notabili, moraliter exponendo, continetur quod quilibet homo exterius operatur bonum sive malum, secundum quod interius concupiscit. Nam si calore virtutum interius inflammatur, oportet quod ipsarum virtutum luce atque fulgore exterius adornetur. Quia videmus, iuxta sententiam Salominis et beati Gregorii pape, quod si ignis ponatur in palea, statim exardescit. Si vero quis malo ardore concupiscentie, cupiditatis, invidie, sive ire comburitur, oportet etiam quod secundum illum exterius operetur opera, scilicet carnis et mortis. Qualis enim est unusquisque, talis et finis videtur ei, ut ait Philosophus.

Verba sunt Dantis ad Virgilium in quibus ipsum rogat ut si illi duo principes, Dyomedes videlicet et Ulixes, possunt in illis flammis loqui, quod sibi concedat ut illos audiat colloquentes. 

Hic ostenditur in verbis Virgilii quod homo sapiens suo subtili ingenio corda penetrat aliorum, dum ex signis que foris apparent considerat ea que interius sunt sepulta. Nam sicut ex fumo manifestatur ignis, licet non videatur, ita ex quibusdam signis manifestatur cor, quod quidem videri non potest. Ideo Philosophus dicit quod voces sunt note earum que sunt in anima passionum. Et quia Dantes ostendit per signa extrinseca magnum desiderium loquendi cum illis, ideo Virgilius statim fuit ymaginatus quid petere vellet illis. Ideo ait:

{Lascia parlar a me, ch'i' ò concetto
ciò che tu vuoi;}

Et causam propter quam non vult ut ipse Dantes loquatur cum illis assignat, dicens: {ch'ei sarebbero schivi,} idest quia forte dedignarentur loqui tecum quia fuerunt Greci, et tu ignoras protinus linguam grecam. Tante enim autoritatis fuit antiquitus lingua greca, et spetialiter ante Romam, quod Greci nolebant respondere nisi loquentibus ipsam linguam. Quam maiestatem secuti postea sunt Romani. Nam subiugato universo, orbe terrarum statuerunt ipsi Romani ut nullus ambaxiator seu alia que vis persona in ipsorum consilio sive cetu nisi ytalice loqueretur. Et nichilominus semper fuit lingua greca aput Italicos in honorem. Nam omnes quasi libros latinos ipsi autores latini grecis titulis titularunt, ut patet per Virgilium, qui omnibus suis operibus grecos titulos assignavit, sicut librum de pastorali regimine intitulavit Bucholicam, librum de agricultura Georgicam, et librum de preliis Eneiden nominavit. Similiter Ovidius librum de transformationibus Methamorphoseos appellavit, et librum de regibus et consulibus Fastos nominavit. Divine etiam Pagine libri grecis nominibus adornantur, ut Bibliotheca, Penthasis, Evangelium, et Apocalipsis. 

Hic ponit Ulixes confinia illarum faucium sic strictarum, dicens quod ex parte Europe est quedam civitas que vocatur Sibilia, et ista est in terra firma; et ex alia parte, scilicet ex parte Libie, est quedam terra que vocatur Septa; et fuit ista Septa antiquitus insula, mari undique circumcincta, que alio nomine dicitur Gadis. Et ista Gadis, ut ait beatus Ysidorus XIIIIM libro Ethimologiarum, dirimit Affricam ab Europa. In ista itaque insula posuit Hercules columnas mirabiles et insignes, ut navigantes ab oriente in occidentem ulterius non transirent. Erat autem antiquitus proxima terra CXX passibus separata, nunc vero cum terra firma coniuncta, quam Tyrii, de mari Rubro profecti, occupantes in lingua sua Gadis, idest Septam, nominaverunt pro eo quod mari esset undique circunsepta. Fuit autem insula fructibus et spetiebus ditans multas partes mundi, et precipue occidentis.

{Tutte le stelle già dell'alto polo.} Nota quod duo sunt poli in celo super quos volvitur totum celum: unus dicitur articus, qui semper apparet; alter vero dicitur antarticus, qui a nobis videri non potest, quia est ex opposito artici, qui articus vulgo dicitur tramontana. Tramontana autem semper est super caput nostrum, et idcirco cum alius polus sit australis et semper sit ex opposito tramontane, nullo modo potest videri, quia sub pedibus nostris est. Potest autem videri in duabus partibus orbis, videlicet ex ipsa parte australi, vel ex paradiso terrestri. Nam pars australis est subiecta ipsi polo antartico, sicut septentrionalis pars in qua habitamus subiecta est artico, et ideo ex ipsa parte australi potest videri. Sed sicut dicunt philosophi, illa pars australis est ita calida quia propinqua et vicina soli, quod illuc pergi non potest nisi fabulose. Ideo de illa parte mundi nulla nova habemus per veras ystorias, sed solum per fabulosa figmenta. Et isto modo autor in parte ista fabulatur tam de illa patria quam de morte ipsius Ulixis. Potest etiam videri ille polus antarticus de monte paradisi. Et ratio est ista: Ille enim mons supereminet omnibus montibus mundi, usque ad globum lunarem attingens. Et ideo est tante altitudinis, quod gibbositas ipsa mundi que nos impedit ne illum polum videre possimus, est subiecta pedibus dicti montis. Nec etiam ad hunc montem, propter peccatum primi hominis, est accessus. Et quia de isto monte potest polus antarticus videri, ideo autor fingit in secunda cantica, cantu primo, illum polum antarticum se vidisse.

Modo dicit Ulixes quanto tempore navigavit per illud mare per quod nullus unquam fuerat ausus navigare. Et dicit quod stetit ibi quinque mensibus. Ideo dicit: Quinquies accensum et totidem extinctum erat lumen lune de subter. De subter dicit quia tantum per illud occeanum navigavit quod ad polum antarticum, quod est oppositum nostro artico, appropinquavit. Et ideo illud mare est subter nos. 

Et nunc apparuit illi quidam mons tante altitudinis, quante nunquam in nostro mundo habitabili circunspexit. Ideo ait Ulixes in textu:

{quando ci apparve una montagna, bruna
per la distantia, et parvem'alta tanto
quanto veduta non ave' alcuna.}

Que autem terra sit ista quam a longe in plaga meridiana vidit Ulixes non bene sciri potest, quia de illa terra nulla vera ystoria reperitur; tum quia nullus unquam de illis partibus ad nos venit, nec de nobis unquam illuc ivit qui ad nos postea sit reversus. Tamen beatus Ysidorus dicit, XIIIIo libro Eth., quod extra tres partes orbis, Asiam scilicet, Affricam et Europam, quarta pars transocceanum interior est in meridie, que propter solis ardorem incognita nobis est, in cuius finibus anthipodas fabulose inhabitare produntur. Anthipode autem dicuntur homines qui subter nos habitare fabulose finguntur, qui tenent plantas contrarias nostris plantis. 

Postquam Ulixes finem imposuit verbis suis, cachumen sive summitas sue flamme que dum loquebatur se ipsam vibraverat more lingue, iam rectus et quietus in apice sue flamme, a Virgilio de ipsius licentia recedebat. Et hoc est quod taliter incipit cantus iste. Iam erat flamma – subaudi Ulixis – erecta superius et quieta ut plus non diceret, et iam a nobis recedebat cum licentia dulcis vatis, quando una alia – subaudi flamma – que post ipsam veniebat, nos fecit volvere nostros oculos ad sui apicem vel cachumen propter unum confusum sonitum qui egrediebatur ex illa. Qualiter autem esset confusus ille sonus, exemplificando declarat dicens: Sicut bos siculus qui mugit primo cum planctu illius – et hoc fuit iustum, quia ipsum temperaverat lima sua– mugiebat cum voce afflicti, ita, licet cum toto quod esset ex ere, ipse – subaudi bos ereus – omnino videbatur a dolore trafixus; simili modo, quia non habebat viam nec foramen – subaudi illa flamma – per quam viam vel foramen possent exire verba a principio, idest ab apice ignis, verba dolorosa exibant et in suum convertebantur taliter ydioma. O tu, ad quem dirigo meam vocem, et qui loquebaris modo lombarde dicendo: {Istra ten va,} idest modo recede, {più non t'aizzo,} idest plus fatigationem tibi ingerere nolo, quamvis ego venerim aliquantulum tarde, non te tedeat aliquantulum stare mecum; vides quod non tedet me et ardeo. Si tu modo solum in istum cecum mundum de illa dulci terra latina, de qua totam meam culpam porto, noviter cecidisti, dic michi si Romandioli habent pacem vel guerram, quia ego fui de illis montibus interioribus qui sunt inter Urbinum et iugum de quo fluvius egreditur Tiberinus. Tunc Virgilius, quia sibi loquebatur ille spiritus inflammatus, tetigit Dantem dicens: Loquere tu, quia iste est latinus. Dantes autem, quia iam habebat responsionem in promptu, sine mora ei illico sic respondit: O anima que inferius es absconsa, Romandiola tua non est, nec unquam fuit, sine guerra in suorum cordibus tyrannorum. Sed nullam manifestam modo ibidem dereliqui. Qui autem fuerint illi tyranni qui illo tempore in ipsa Romandiola tyrannidem exercebant, per ordinem autor in sua responsione subiungit dicens: Ravenna stat sicut stetit multis annis; Aquila enim de Polenta taliter ipsam fovet quod Cerviam cooperit suis pennis. Terra autem illa que iam sustinuit longam obsidionem et de Gallis fecit cruentatum coadunamen, sub bracchiis viridibus invenitur. Et Mastinus vetus et novus de Verrucchio, qui fecerunt de Montagna malum gubernamen, ubi fit de dentibus suchium, idest sucum. Civitas autem Lamonii et Santerni conducunt leoninum de nido albo, qui mutat partem ab estate ad hyemen. Et illa – subaudi civitas – cui Savium undat latus, sicut ipsa sedet inter planum et montem, inter tyrannidem vivit in statu libero nunc ad presens. Nunc autem, quis tu sis edissere nobis rogo; non sis durus magis michi quam fuerim ego tibi, ut nomen tuum in mundo teneat altam frontem.

Postquam vero ille ignis aliquantulum mugiit more suo, acutam cuspidem hac illacque commovit, et talem postea dedit flatum: Si ego crederem quod mea responsio dirigeretur ad personam que unquam reverteretur ad mundum, ista flamma immobilis permaneret; sed quia de isto fundo nunquam reversus est aliquis vivus, si audio verum, responsionem sine timore infamie tibi do. Ego enim fui homo armorum et postea cordellerius, credendo sic cinctus omnia –subaudi que male feceram – emendare. Et certe meum credere integrum veniebat, nisi fuisset magnus sacerdos, cui male eveniat, qui me in primas culpas recidivare coegit, et quomodo et quare volo quod intelligas. Quando osseus et pulpeus ego eram, que duo, scilicet ossa et pulpas, michi dederat mater mea, opera mea non fuerunt leonina breviter sed vulpina. Perpendimenta autem et coopertas vias protinus scivi omnes, et ita duxi artes ipsarum, quod ad fines terre exivit sonus eorum. Sed quando me vidi in illa parte mee etatis in qua quilibet deberet deponere vela et recolligere sartas, quicquid michi prius placuerat tunc displicuit, et penitentem me reddidi et confessum; ha me, miserum lapsum, et veraciter valuisset. Princeps autem novorum Phariseorum, habendo guerram prope Lateranum et non cum Sarracenis nec etiam cum Iudeis, quia quilibet suus inimicus erat protinus christianus, et nullus ex ipsis fuerat ad vincendum Achon, nec mercator in terra soldani; nec summum officium, nec ordines sacros consideravit in se, nec in me illum chamum qui solitus erat suos cinctos facere macriores; sed sicut Constantinus intra Siraptim Silvestrum consuluit pro sua lepra curanda, ita iste me, tanquam magistrum, consuluit ut curari posset a sua febre superba. Petivit enim a me consilium et ego tacui, quia sua verba michi ebria videbantur. Sed ille, hoc videns, statim intulit: Cor tuum nullatenus suspicetur. Ex nunc te absolvo, et tu me doce quomodo Penestre ad terram deiciam et prosternam. Celum enim possum ego claudere et reserare, sicut tu scis. Ideo sunt due claves quas caras meus non habuit antecessor. Tunc me argumenta gravia impulerunt, unde tacere fuit michi visum peius, et dixi: Pater, ex quo tu me lavas ab illo peccato in quo dicadere nunc debeo, longa promissio cum brevi observatione in alta sede te faciet triumphare. Franciscus venit postea pro me, statim quod fui mortuus, sed unus nigrorum cherubin illice sibi dixit: Noli portare – subaudi istum – nec iniuriam facere michi velis. Venire debet inferius inter meos afflictos, quia dedit consilium fraudulentum, a quo citra semper sibi steti ad crines; quia absolvi non potest qui non penitet de commisso, nec penitere et velle insimul homo potest propter contradictoriam, que non consentit. Heu me dolentem, quomodo me concussi quando me rapuit dicens: Forsitan tu non cogitabas quod ego logicus essem. Ad Minoem me portavit, et ille dorsum durum cum cauda octies circumdedit, et postquam ipsam cum magna rabie momordisset, ait: Iste est de reis furis ignis. Unde, sicut vides, perditus hic existo et ita vestitus, eundo, deploro.

Quando vero iste spiritus suum dicere sic complevit, flamma dolorando et se vibrando recessit. Nos autem transivimus ultra, ego scilicet et dux meus, super scopulum, idest pontem, usque super alium arcum qui operit fossam, in qua solvitur feudum illis qui scismata seminando gravamen acquirunt. Ideo dicitur in textu:

{a quei che scommettendo acquistan carco.}

Verba sunt autoris in quibus tria breviter dicit: Primum est quod illa flamma in qua loquebatur Ulixes, finito suo sermone, se sursum erexit et quietavit, et hoc ne amplius loqueretur. Secundum est quod sic erecta et quietata, ab ipsis de licentia Virgilii recedebat. Tertium est quod, post ipsam flammam in qua erat Ulixes et Dyomedes, una alia flamma cum quodam confuso sonitu veniebat; ad quem sonitum Virgilius et Dantes se illico cum oculis converterunt. Qualis autem fuerit ille confusus sonitus exemplificando declarat. 

Superius dixit autor in principio istius cantus quod Ulixes de Virgilii licentia recedebat; hic autem ponit quid sibi dixit cum ipsum abire permisit. 

Dic itaque michi, queso, si tu modo noviter de illa dulci terra latina descendis, si Romandioli habent pacem vel guerram. 

Quasi dicat: Ut tibi pandam citius nomen meum, me non solum per facta beneficia sed etiam per fienda sagaciter adiurasti, dicendo: {se 'l nome mio nel mondo tegna fronte}. Sed ego dico tibi quod, si ego crederem respondere alicui qui reverteretur ad mundum, nichil tibi de meo statu manifestarem. Sed quia nunquam, si verum audio, aliquis de isto fundo ad superos est reversus, ideo tibi sine timore infamie respondebo. 

Sed postquam toto tempore quo vixit in armis gloriosus et victoriosus fuit in mundo, tandem cum devenit ad senectutem se ipsum totum Deo et suo servitio dedicavit. Nam cuncta que prius sibi placuerant tunc despexit et, mundo valefaciens, habitum minorum assumpsit. 

Hac itaque perversa conscientia depravatus et arroganti superbia elevatus, cupiens tyrannica rabie ipsos Columnenses funditus extirpare, consuluit comitem memoratum qualiter posset civitatem quandam ipsorum Columnensium quam hostili Marte obsederat, que Penestre vocatur, terre planitiei equare. Et in hoc actu non habuit respectum ad se, qui erat vicarius illius regis pacifici qui pacem in mundum portavit, pacem nascendo adnuntiavit, vivendo predicavit, moriendo in testamento sue familie dereliquit, et resurgendo eisdem pacem obtulit atque dedit. Nec etiam habuit respectum ad ipsum comitem qui mundi guerras reliquerat, et religionis pacem quesierat, nec ad habitum suum, qui corda non ense precinctus, pacem amare et imitari videtur.

Per cingulum in Sacra Scriptura continentiam accipimus, que religiosos maxime carnali et terreno desiderio cohibet et constringit. Unde ipsos admonet Christus dicens: Sint lumbi vestri precinti. Ubi dicit beatus Gregorius: Lumbos nostros precingimus cum carnis luxuriam per continentiam coartamus. Vult itaque hic dicere comes Guido quod fratres minores non sunt hodie ita a terrenis desideriis et actibus vacui sive macri, sicut in sue religionis exordio iam fuerunt. 

Sed quia prius fuit absolutus quam peccasset, ideo in morte dannatus ponitur exemplariter vel figuraliter ab autore. Licet mortem istius comitis poetice fingat autor, tamen creditur, et sic in multis libris sanctorum autenticis reperitur, quod ad mortes hominum et boni angeli atque mali conveniunt. Nam beatus Nicholaus in hora mortis vidit ad se sanctos angelos venientes. Beatus autem Martinus in hora sue mortis vidit sibi dyabolum assistentem. Cui Martinus: Quid hic astas, cruenta bestia? Nichil in me funestum reperies, Abrahe sinus me recipiet. Ad mortem autem beati Forosci episcopi, sicut scribit venerabilis doctor Beda, et boni et mali angeli advenerunt et multa prelia inter se pro habenda illa anima commiserunt. 

Quis posset unquam, inquit autor, cum verbis solummodo absolutis, dicere de sanguine atque plagis ad plenum quas nunc pluries ego vidi? Omnis lingua certe ad istud deficeret enarrandum, quia noster sermo ac etiam mens ad tantum comprehendendum modicum sinum habent. Quales autem plagas ibi conspexerit, exemplificando declarat. Si adunaretur adhuc, inquit, tota illa gens que in infortunata terra Apulie de suo sanguine fuit dolens per Romanos et per longam guerram que de anulis tam alta spolia reportavit, sicut scribit Livius, qui non errat, cum illa – subaudi gente – que sensit penas ictuum bellicorum quando Roberto Guiscardo se opponere fuit ausa; et altera – subaudi, si adunaretur – cum istis cuius ossa adhuc colliguntur apud Ciperanum, ubi quilibet Apulus fuit mendax, cum illa – subaudi etiam – que fuit ad Tagliacozzo, ubi sine armis vicit senex Alardus; et istarum gentium unus suum membrum perforatum et alius ostenderet mutilatum, ad adequandum modum none bulgie esset nichil.

Postquam vero autor exempla induxit plagarum et vulnerum in bellis Apulis inflictorum, ad enarrandas plagas et vulnera istius none bulgie manum tendit. Iam, inquit, veges non sic perforatur vel aperitur quando perdit tympanum vel assidem lateralem, sicut ego vidi unum fractum et apertum a mento usque ad illam partem unde homo trullat. Inter tibias enim intestina pendebant, et tristis venter, qui saccus efficitur stercoris, videbatur. Et in tantum quod ego in eum totus intendo me respexit, et cum manibus aperiens sibi pectus ait: Vide quomodo me dilanio. Vide quomodo divisus est Macumet; ante me vadit plangendo Ali, scissus a mento usque ad sinciput. Et omnes alii quos tu vides hic seminatores fuerunt scandali et scismatis dum vivebant; et ideo taliter scissi sunt. Unus diabolus est retro post nos qui ita crudeliter nos trucidat acie sui ensis, cuilibet istius cunei vulnera iterando. Et hoc quia quando completam habemus dolentem stratam, nostra vulnera sunt prius reclusa quam ante ipsum aliquis nostrum vadat. Postquam vero Machumet ista enarrasset autori, ipsum interrogat dicens: Sed tu quis es, qui super scopulum quasi otiosando moraris, forte quia differs ire ad penam que super tuas accusationes noscitur iudicata? Ad que verba Virgilius sic respondit: Nec mors eum adhuc invasit, nec ad tormentandum culpa aliqua ipsum ducit. Sed ut dem illi plenam experientiam, michi qui sum mortuus convenit ipsum ducere per infernum huc inferius de giro in girum, et hoc est verum sicut est verum quod tibi loquor. Tunc plus quam centum anime que ista verba Virgilii audiverunt in illo fossato se firmarunt ad contemplandum autorem, pro quodam quasi mirabili sua martiria oblivioni tradendo. Audiens autem Macumeth responsionem a Virgilio sibi factam, ait ad Dantem: Dicas ergo fratri Dulcino, o tu qui forte videbis solem in brevi, quod si non vult hic cito me sequi, quod victualibus sic se armet, quod coartatio nivis Noarensibus victoriam non reportet, quia aliter nequaquam acquirere leve esset. Et hoc dicto, Macumeth ab autore recessit.

Post recessum vero Machumeth, unus alius qui habebat gulam perforatam et nasum usque sub ciliis detruncatum, et qui non habebat nisi unam auriculam solam, firmatus cum aliis ad videndum admirative autorem, ante alios aperuit guttur quod erat ex omni parte exterius rubicundum, et ait: Tu quem culpa non condemnat, et quem ego in terra latina conspexi, si similitudo nimia me non fallit, recordare Petri de Medicina, si unquam reverteris ad videndum dulce planum qui a Vercellis ad Marchabo declinat. Et facias notum duobus melioribus de Fano, domino scilicet Guidoni et Angelello, quia si previdere hic non est vanum, eiecti erunt de ipsorum vase et submersi prope Catholicam, proditione unius iniqui tyranni nequiter operante. Inter insulam certe Cypri et Maiorice nunquam vidit tam grande scelus Neptunus – subaudi perpetratum – non a pyratis, non a gente Argolica, idest Greca. Ille enim proditor, qui cum uno – subaudi oculo – videt solum, et tenet terram quam, talis est hic mecum ieiunus videndi protinus esse vellet, faciet ipsos ad colloquendum secum venire, postea faciet sic quod adventum Focarie non erit opus vota facere sive preces. Auditis autor verbis et vaticinio Petri de Medicina ait ad eum: Demonstra michi, et me, queso, declara, si vis ut tua verba superius ego portem, quis est ille visionis amare. Tunc ille posuit manum ad mandibulam unius sui socii, et os illius aperiens exclamavit: Iste, inquit, est ille de quo – supple tibi dixeram – et non fatur. Iste expulsus – subaudi de Roma – dubitare submersit, idest fugavit, in Cesare, affirmando quod munitus cum danno semper sustinuit expectare. Et hic exclamat autor contra illum qui sibi fuerat demonstratus. O quantum, inquit, michi videbatur attonitus cum lingua in faucibus amputata Curio, qui ad dicendum adeo fuit audax.

Et unus alius qui ambas manus habebat incisas, elevando per fuscum aerem brachia mutilata, ita quod sanguis faciem deturpabat, exclamavit ad Dantem: Reminiscaris etiam de Musca, heu qui dixi Res facta caput habet; quod quidem dictum pro gente tusca fuit – subaudi exemplariter – malum semen. Et Dantes illico sic subiunxit: Et mors etiam tue tribus. Unde ille Musca, accumulando dolorem cum dolore, recessit ab eo sicut persona tristis et victa. Sed ego – subaudi Dantes – remansi ad videndum exercitum – subaudi qui per illam bulgiam pertransibat – et vidi unam rem quam ego timerem solus sine pluri probatione – idest autentico testimonio – decantare, nisi quod meam conscientiam bona societas – subaudi Virgilii – assecurat, que quidem bona societas hominem facit francum sub lorica sentiendi se puram. Quid autem viderit, subiungendo declarat dicens: Ego vidi certe, et adhuc michi videtur ut videam, unum corpus humanum sine capite ita ire sicut ibant alii mesti gregis. Et caput truncum tenebat per crines suspensum cum manu ad modum laterne, et illud respiciebat nos et dicebat: Heu michi. De se faciebat sibi ipsi lucernam, et erant duo in uno et unus in duobus. Quomodo istud potest esse, ille scit qui se gubernat. Quando autem ad pedem pontis fuit, brachium in altum cum toto capite elevavit, ut appropinquaret ad nos verba sua, que fuerunt: Vide, queso, penam molestem, tu qui spirando vadis videndo defunctos. Vide si est grandis aliqua sicut ista. Et ad hoc ut tu de me nova reportes, scias quod ego sum Beltramus de Bornio, ille scilicet qui dedi regi Iohanni malas confortationes. Ego feci patrem et filium in se ipsos rebelles. Achitophel certe de Absalone et David cum iniquis persuasionibus non plus fecit. Et quia ego divisi ita coniunctas personas, ideo porto, heu me miserum, cerebrum meum a suo principio separatum; quod quidem principium in isto trunco consistit. Et sic in me observatur contrapassus. Ideo ait in textu:

{così s'osserva in me lo contrapasso.}

Vere tota illa gens superius nominata de suo sanguine per Romanos fuso atque deleto fuit dolens. Postquam vero autor generalia prelia que fuerunt inter Apulos et Romanos sub quadam generalitate tetigit, sicco pede subsequenter ad specialia sic descendit. 

Quartum bellum fuit etiam in Apulia, in loco qui dicitur Talliacozzo, inter regem Corradum et Karolum antedictum. In quo bello dictus Karolus non armis, sed astutia unius sui militis, qui vocabatur Alardus, victoriam reportavit. Sed ut istius belli notitia habeatur, ipsam hic breviter et succinte ponemus. Corradinus enim dum esset in imperatorem electus, cum multitudine militum copiosa Ytaliam intravit, et volens prius cum inimicis certare quam coronam acciperet, in Apuliam contra Karolum pugnaturus accessit. Karolus autem obviam sibi venit, et videns potentiam Corradini, ad bellum procedere dubitabat. Cui Alardus ait: Noli timere, sed fac id quod tibi dixero et bene tibi erit. Elige quidem unum militem tui habitus et stature et indue eum armis tuis, et ipsum tanquam regem cum tota gente tua mitte contra Theotonicos pugnaturum. Nos autem duo post talem montem cum quingentis militibus stabimus latitantes. Corradinus autem, dum videbit se esse potentiorem tua gente, contra tuos indisciplinate procedet; et dum tua gens adversariis terga dabit et Theotonici erunt ad spolia colligenda dispersi, nos uniti contra ipsos dispersos audacter et viriliter insurgemus. Quod cum omnia que ipse Alardus providerat evenissent, Corradinus a Karolo debellatus fugam iniit et ad quoddam castrum quod vocatur Asturi devenit. Intrans autem dictum oppidum, Corradinus ad quendam qui tenebat hospitium introivit et ait ad eum: Quis est in hoc oppido maior homo? Cui ille: Ista terra est sub potestate et dominio duorum fratrum nobilium Romanorum, videlicet Iohannis et Iacobi de Frangepanis. Ad quem Corradinus: Duc me, rogo, ad unum istorum. Ille autem continuo duxit illum ad Iacobum. Quem cum vidisset, Corradinus ait ad eum: Domine, ego venio de exercitu Corradini et habeo in secreto aliqua vobis loqui. Quem ille apprehendens, in cameram suam duxit. Cui Corradinus; Iacobe, ego scio te nobilem inter omnes esse Romanos, ideo tibi tanquam fideli principi Romani imperii manifestare me volo. Ego enim sum Corradinus, qui sicut Deus voluit de bello, licet debellatus, evasi. In tuis itaque manibus me committo. Ille autem illum recipiens dolose et callide sic respondit: Domine mi, venisti ad servum tuum et ego te recipio tanquam dominum meum. Noli igitur timere et nec in aliquo contristeris, quia licet sis a Karolo debellatus, ex quo tua maiestas divina protegente gratia vivit illesa, adhuc poterimus exercitum instaurare et contra inimicos feliciter triumphare. Et his dictis, ipsum in quandam camaram introduxit, et ibi fecit eum occulte manere. Accipiensque unum nuntium ipsum cum suis licteris ad Karolum destinavit, significans sibi quomodo ad suum beneplacitum Corradinum habebat atque tenebat. Quod Karolus audiens, cum magna letitia cordis quingentos Gallos milites pro Corradino transmisit. Quem cum habuisset, statim una cum duce Austrie, comite Gerardo de Pisis et uno de Spinolis de Ianua vinculavit. Quos omnes post annum decapitari mandavit; quorum corpora iacent Neapolim apud locum nostrum ordinis de Carmelo. Et sic patet quomodo Carolus vicit Corradinum, non armis sed astutia senis Alardi, ut dictum est.

Sed quia mentionem fecimus de isto proditore romano, ideo remunerationes quas exinde habuit hic breviter explicemus. Mortuo itaque Corradino, immo potius immolato, ille proditor de Frangepanis, qui totum suum sanguinem maculavit, ad Karolum remunerationem sui sceleris expectans accessit. Quem Karolus in signum derisionis comitem sine comitatu effecit. Ille autem verecundia ductus in castro de Asturi, quia nemo ipsum videre volebat, viliter se inclusit. Germanus autem suus per medium castri unum murum fecit, ne viderent sui oculi proditorem. Mortuo autem illo proditore, fuit sepultus apud ecclesiam Sancte Marie Nove de Urbe, ubi omnes Frangepani ex consuetudine tumulantur. Uxor vero sua supra illud sepulcrum fecit pingi Virginem gloriosam suum filium in gremio baiulantem, et ad pedem ipsius Virginis fecit etiam pingi istum proditorem, genibus flexis et manibus iunctis ad Virginem elevatis; in qua pictura statim apparuit unum signum mirabiliter tremebundum. Nam ille manus scelerate que talem iuvenem in manus Karoli posuerunt statim in sua pictura effecte sunt nigerrime sicut carbo. Quod uxor illius proditoris audiens, statim pro pictore misit ut illas manus iterum dealbaret. Quas cum pictor colore superposito dealbasset, statim in pristinam nigredinem sunt reverse. Uxor autem dolens ac etiam verecundans, iterum et iterum ipsas manus dealbari mandavit; que semper in eandem nigredinem vertebantur. Ad ultimum autem pictor illas manus amputavit, colores et calcem usque ad muri parietem extrahendo, et de novo calcem candidam ibi ponens, illas manus sacrilegas colore quantum potuit niveo resarcivit. Que ut prius in nigredinem sunt mutate. Frater autem eius, quando venit ad mortem, in testamento suis heredibus sic precepit: Relinquo vos bonorum meorum heredes, hoc videlicet pacto, ut me in sepulcro proditoris me ponere nullatenus debeatis. Si vero ibi sepultus fuero, ex nunc mea hereditate vos privo. Et istud testamentum omnes alii de dicta domo postea sunt secuti. 

Hic incipit de scismaticis exemplariter pertractare. Et primo facit mentionem de Machumeth, qui magnam divisionem seminavit in mundo. Scisma enim tantum valet quantum divisio. Ipse enim Macumeth magnam divisionem fecit in mundo quando tantam gentem que sarracenice vivit ab utero Ecclesie separavit. Et quia uterum violavit Ecclesie, ideo divisus in ventre a mento usque ad anum hic ponitur ab autore. Sed quia ystoriam ipsius Machumeth multi ignorare probantur, ideo ipsam hic elucidare proposui. Imperante enim Eraclito, quidam Saracenus de Arabia, falsus propheta et grandis magus, Agarenos sive Ismaelitas seu Sarracenos in suam sectam et heresim taliter congregavit. Nam tribus spetialiter nominibus nominantur, scilicet Agareni ab Agar, famula Abraham, de qua nati sunt, Ismaelite ab Ysmaele, filio Abrahe, quem de Agar genuit Abraham. Ipsi autem, se nobilitare volentes, dicunt se natos de Sarra, uxore Abraham; ideo se Sarracenos appellant. Quidam enim clericus valde sapiens et famosus, vel ut alii dicunt quidam monacus nomine Sergius, vel secundum alios quidam archidiaconus Anthyocenus, cum in curia Romana honorem quem cupiebat assequi non valeret, in Arabiam est profectus; ibique sua predicatione et simulata sanctitate innumerabiles populos ad se traxit. Hic itaque, sive clericus sive monacus, quendam Sarracenum puerum, Machumeth nomine, educavit; quem ad suos mores trahens, ipsum de Novo et Veteri Testamento instruxit. Et quandam columbam candidam ita nutrivit, quod nisi in aure Macumeth cibum nullatenus capiebat. Populisque predicans aiebat quod natus erat inter ipsos quidam summus propheta, in cuius nomine gens ipsa salvari debebat; et quod Deus sibi revelaverat quod in quadam sua predicatione populo adunato ipsum prophetam per descensum Spiritus Sancti in spetie columbe manifestaret. Sicque factum est ut, illo predicante, ista columba sicut iste clericus ordinaverat super populum est emissa. Que circumvolans super humerum Machumet, qui erat in populo, mox descendit, et iuxta morem suum rostrum in aurem illius infixit. Unde populus ludificatus Spiritum Sanctum esse credidit, et sibi tanquam vero Dei nunctio obedivit, intantum quod ipse Machumeth una cum ipsis Saracenis regnum Persidis ac orientalis imperii usque ad Alexandriam invaserunt. Macumeth igitur magistrum suum in secreto deinceps occulte tenebat, et secundum sua consilia in omnibus se habebat, ipsumque esse Michaelem Archangelum cum quo loqueretur fingebat, propriasque leges condens ipsas a Spiritu Sancto, qui in spetie columbe que sepe, vidente populo, super eum volabat, se recepisse mentiebatur; in quibus legibus quedam de utroque Testamento inseruit. Unde, secundum ritum Iudeorum, Sarraceni circunciduntur, carnesque porcinas non comedunt. Cuius rei rationem cum vellet Machumeth populo assignare, dixit quod ex fimo cameli porcus post diluvium fuerit procreatus; et ideo, tanquam immundus, a mundo populo est vitandus. Cum Christianis autem conveniunt, quia credunt unum solum Deum omnium creatorem. Asseruit etiam quod Moyses fuit magnus propheta, sed Christus maior, et summus omnium prophetarum, natus ex Maria Virgine virtute Dei, absque operatione humana. Ait etiam in suo Alcorano quod Christus, dum adhuc puer esset, volucres de limo terre creavit et ipsas volare fecit. Sed venenum immiscuit, quia Christum non vere passum nec vere resurrexisse dixit. Multas etiam leges promulgavit, quarum multas de mosayca lege accepit. Sepe nanque Sarraceni se lavant, et maxime cum orare debent. Verenda enim sua, manus, brachia, faciem, et os et omnia membra corporis abluunt, ut mundius orent. Orantes autem unum confitentur Deum, qui nullum equalem vel similem habeat. In anno quoque integrum mensem ieiunant; ieiunantes autem nocturno tempore comedunt, diurno vero ieiunant. Sextam feriam solennizant, sicut Iudei sabbatum et Christiani diem dominicam venerantur. Et hoc quia tota gens Arabum ante Machumeth Venerem adorabant; hinc est quod usque hodie diem Veneris venerantur. Semel autem per singulos annos, causa recognitionis, ad domum Dei qui est in Meccha ire precipiuntur; quam domum dicunt Adam construxisse, omnibusque filiis eius et Abraham et Ismaeli locum orationis fuisse.

Quatuor uxores legitimas ipsis habere licet, et quamlibet tertio repudiare et rursus recipere, ita tamen ut quaternarium numerum non transcendant. Macumeth autem dixit sibi a domino angelo Gabriele nuntiante fuisse concessum quod ad aliorum uxores posset accedere, ut viros virtuosos et prophetas in illo populo generaret. Quidam autem Sarracenus unam pulcram uxorem habebat quam Macumeth intime diligebat, quam quia Macumeth loquentem invenit, ipsam a se eiecit. Quam Macumeth recipiens, ipsam inter suas uxores alias manere mandavit. Timens vero ex hoc murmur populi, cartam sibi de celo delatam confinxit, in qua continebatur quod quilibet Sarracenus posset alienam uxorem a suo viro repudiatam pro sua recipere et tenere. Quod Sarraceni usque hodie pro lege observant. A vino autem semper abstinere iubentur. Servantibus vero hec et alia legis mandata promisit Deus ut asserunt paradisum, idest ortum delitiarum, aquis preter fluentibus irrigatum; in quo sedes habebunt perpetuas, nec frigore aut estu aliquo affligentur; omnibus ciborum vescentur generibus. Quicquid appetierunt statim invenient coram se; vestimentis sericis induentur, et speciosis virginibus coniungentur. In delitiis omnibus accubabunt, quibus angeli more pincernarum cum vasis aureis et argenteis ministrabunt. Hunc pseudo prophetam, scilicet Macumeth, Sarraceni tenebris involuti spiritum prophetie super omnes prophetas habuisse affirmant; et decem angelos sibi faventes et ipsum custodientes eum habere predicant. Aiunt quoque ipsi miserrimi Sarraceni quod antequam Deus celum et terram creasset, nomen Macumeth in conspectu Dei astabat, et nisi ipse Macumeth futurus fuisset, nec celum nec terram nec paradisum unquam fuisset. Venenum insuper sibi in carne agnina oblatum fuisse dicunt, agnus autem locutus est ei dicens: Cave ne me comedas, quia in me venenum habeo. Et tamen post plures annos veneno vitam finivit.

Propter scisma igitur quod seminavit in mundo, propter quod filii Agar a Christianitate sunt divisi, Macumeth a mento usque ad anum divisus in ista nona bulgia ponitur ab autore. Ideo ipse Macumet ait in subsequentibus ad autorem: {Vedi come scoppiato è Macometto!} et loquitur de se tanquam de alio. 

In hiis verbis dicit Macumeth quod omnes de ista bulgia fuerunt seminatores scandali et scismatis; et ideo omnes sunt ita divisi. Ubi nota quod in ista bulgia duo peccata poetice sunt locata, scilicet scisma et scandalum. Et est scisma peccatum quo quis aliquem vel aliquos ab unitate Ecclesie separat, vel seiungit. Scandalum vero est offensio qua quis verbo vel facto societatis vel amicitie dividit unitatem. Scandalum enim grece, latine dicitur offendiculum. Si autem queras unde ista duo oriuntur peccata, dico quod oriuntur a malitia. A propria enim hominis malitia procedit, que dyabolicam malitiam imitatur, scismata et scandala seminare.

Verba sunt Macumeth ad autorem. Et loquitur hic Macumeth de quodam scismatico valde magno, qui circa annos domini MCCC maximum scisma in Ecclesia voluit seminare. Sed operante clementia Salvatoris, qui suam Ecclesiam super firmam petram fundavit, ille scismaticus sua fuit intentione frustratus. Istoria talis est: Anno enim millesimo trecentesimo, tempore scilicet Bonifatii pape, fuit in provincia Lombardie quidam scismaticus nomine frater Dulcinus, qui in nigromantia plurimum prevalebat. Hic itaque in montibus Novarie, quia locus fortis erat, cum quibusdam suis complicibus ad habitandum se posuit; ibique quosdam clericos et laycos congregavit; quibus congregatis se papam fecit et cardinales aliquos ordinavit. Sibi autem et cuilibet cardinali ac etiam cuilibet clerico uxores singulas assignavit. Omnes etiam ad se venientes clericos recipiebat, et cuilibet uxorem propriam assignabat. Laycis autem stipendia ministrabat. Ab omni voto et ab omni peccato ad se venientes protinus absolvebat; montes vero in quibus habitabat diabolica custodia per artem magicam sic munivit, quod nullus vivens terminos ab ipso positos modo aliquo poterat pertransire. Pecunia autem quam suis stipendiariis dabat, aurea apparebat infra terminos montium predictorum. Sed si quis vellet ab eo recedere statim quod terminos suos transibat, non de auro sed corio illa pecunia videbatur. Multos exercitus contra se venientes per artem magicam de suis terminis effugavit. Totam contratam per circuitum derobabat. Solummodo victualia et homines capiebat, quibus captis non pecuniam sed solum frumentum, vinum, oleum et cetera que ad victum pertinent imponebat. Et ideo ait Machumeth in verbis premissis autori: Dicas fratri Dulcino quod si non vult hic cito me sequi, quod se muniat victualibus unde vivat, et hoc faciat antequam nives montes operiant; quia si nives impedient ipsum ne valeat suos milites pro victualibus mittere discurrendo, Novarienses qui montes obsident de ipso victoriam obtinebunt. Quod sic factum est. Nam mortuo Bonifatio ac etiam Benedicto, qui sibi in papatu successit, Clemens quintus, qui post Benedictum fuit pastor Ecclesie, misit in Ytaliam dominum Neapoleonem sancti Adriani cardinalem diaconum pro legato; qui quidem cardinalis cum potentia Lombardorum et balistariis Ianuensium scismaticum illum obsedit. Quem cum auxilio Dei cepisset, cum suis clericis concremavit.

Iste alius, qui habebat gulam perforatam, nasum detruncatum, et unam auriculam amputatam, fuit unus de comitatu Bononiensi, qui vocatus fuit in vita Petrus de Medicina. Est autem Medicina unum castrum in comitatu Bononie. Hic itaque Petrus delectabatur sussurando scandala seminare; et quotquot videbat aut consanguinitate aut benivolentia iunctos, dividere conabatur. Et quando audiebat scandala aliorum, summo gaudio exultabat. Idcirco in tribus partibus sui corporis est punitus: primo in gutture, unde sursurrum sic procedit et unde risus oritur fraudulentus; secundo in aure, quam scandalosis relationibus porrigebat; tertio in naso, quia de confusione que ex scandalis nascitur letabatur. Nam de nullo membro perdito faciei homi ita confunditur ut de naso. Et quia iste letabatur de confusione alterius, ideo suo est honore privatus.

Iste igitur scandalosus, videns autorem et ipsum recognoscens, duo breviter sibi facit. Nam primo se manifestat eidem.

Secundo, imponit sibi unam ambaxiatam quam portet duobus nobilibus viris de Fano, qui adhuc vivebant, quorum unus vocabatur Guido et alius Angelellus.

Fanum est quedam civitas in Marchia Anconitana, iuxta Romandiolam, que quidem civitas est sita in medio duarum terrarum. Nam ex parte Marchie est Vercelli; ex parte vero Romandiole, in ipsa scilicet Romandiola, est Marcabò, et in planitie que est in medio istarum terrarum est Fanum. Dicit itaque vaticinando, idest futura predicendo, Petrus de Medicina ad autorem: Si unquam redibis ad videndum Fanum, notifica duobus melioribus viris illius terre quod, si previdere hic non est vanum, ipsos iam video in mari submersos. Et modum et locum declarando subiunxit. 

Iste fuit unus miles de Lambertis de Florentia, qui uno solo verbo tantam divisionem et tantum scandalum in Florentia seminavit, quod nunquam dicta Florentia postea quieta pace quievit. Suo enim tempore Guelfi et Gebellini in Florentia simul erant. Accidit autem quod Gebellini parentelam cum Guelfis contrahere voluerunt. Unde quandam nobilem puellam ex ipsis uni militi Guelfo, domino scilicet Buondelmonti de Buondelmontibus, in uxorem dederunt. Guelfi autem in tantum dictum dominum Buondelmontem contra Gebellinos incitaverunt, quod ipse dictam parentelam contra promissiones et pacta noluit observare. Qua propter Gebellini, rationabiliter indignati, de se ipsis consilium collegerunt. In quo quidem consilio, cum unus diceret vulneretur in facie dominus Buondelmonte, et alius diceret immo in maiorem suum vituperium detur sibi per faciem cum uno ventre stercore pleno castrati, predictus dominus Mosca de Lambertis surrexit in medium et ait: Vos nescitis quicquam, nec cogitatis si de isto qui nostram parentelam tam viliter recusavit, iustam volumus excipere ulctionem; non cum gladio neque cum stercore ipsum vituperemus, sed illi protinus vitam auferamus; nam res facta caput habet. Isto igitur consilio ab omnibus acceptato, occiderunt dictum dominum Bondelmontem, sicut habetur infra in tertia cantica, cantu XVI. Occiso itaque domino Bondelmonte, nunquam postea civitas florentina quievit. Nam semper postea fuit seditionibus et bellis civilibus molestata. Ideo ait autori dominus Mosca:

{Io dissi, lasso! Capo à cosa fatta,...
che fu il mal seme per la gente tosca.}

Nam Tusci postea, illud proverbium acceptantes, semper modicas iniurias mortibus vindicarunt. Audiens autem autor a domino Musca illud verbum quod dixit, quod suum consilium pro gente tusca fuerat malum semen, illi improperando subiunxit: {et morte di tua schiatta}. Quasi dicat: Illud tuum consilium fuit non solum malum semen pro Tuscis, sed etiam destructio tue gentis. Propter illud enim consilium domus sua de Lambertis ad nichilum est redacta. 

Postquam vero autor dicit propter bonam societatem quam habebat id quod viderat cantare, secure illud quod vidit mirabile sic decantat. Ego, inquit, vidi unum bustum humani corporis sine capite per istam bulgiam pertransire. Et istud tale bustum caput suum detruncatum manibus baiulabat, cum quo capite admodum laterne lumen suis gressibus exhibebat. De se enim, idest de suo capite, sibi ipsi faciebat lucernam, et erant duo in uno – subaudi coniuncti – quia caput et corpus erant intantum coniuncta inquantum illud bustum caput manu tenebat; et unum in duobus inquantum, scilicet unus et idem homo, erat in duo divisus. Quomodo autem istud potest esse, ille novit qui se ipsum gubernat. Iste enim, de quo loquitur autor, filium divisit a patre; et ideo per suam penam novit quam grave peccatum sit inter patrem et filium guerram et discordiam seminare; quia sicut patrem separavit a filio, ita ipse caput suum separatum portat a corde. Sicut enim pater est principium filii, ita cor est principium capitis ceterorumque membrorum, ut in fine istius cantus clarius apparebit. 

Iste siquidem Beltramus de Bornio fuit quidam magnus homo in curia Aduardi regis Anglorum qui, sua operante malitia, tantam discordiam et scandalum inter regem Aduardum et Iohannem eius filium seminavit, quod filius contra tam bonum et reverendum patrem publice arma movit. Et ad detestationem sue malitie declarandam, dicit quod Achitophel non plus peccavit quando Absalonem a David alienavit, quam ipse quando regem Iohannem a rege Aduardo tam nequiter separavit.

Dicit hic autor, quod propter multitudinem gentium et magnitudinem plagarum quas in ista bulgia vidit, quod ita erat pietate commotus quod a lacrimis non poterat abstinere, licet superius cantu XXo, malabulgia quarta, de hac pietate a Virgilio sit reprehensus. Animus enim naturaliter bene dispositus abstinere non potest quin bonis rebus gaudeat et contrariis contristetur, licet utrumque in suis inimicis aliqualiter contempletur. Et tamen non movet eum persona talis, sed passio prospera nobis aversa. Unde moltotiens accidit quod homo, videns inimicum suum nimis depressum, pietate, licet non debita, commovetur, et erga ipsum aperit viscera pietatis. Et hoc spectat spetialiter ad magnanimos, qui de sui natura sunt faciles ad parcendum. 

Loquitur hic Virgilius ad autorem de Beltramo de Bornio, qui in precedenti bulgia est damnatus, dicens: Quando ille tuus consors tibi digito minabatur, tu eras ita occupatus in videndo illum qui iam tenuit Altamfrontem, quod illum videre nequisti. Altafronte vero est quoddam castrum in Anglia, quod quidem castrum dictus Beltramus tenuit dum vivebat.

In ista comparatione ponit autor tres contratas que extivo tempore, et maxime in augusto, naturaliter sunt infirme. Prima est Vallis Clane. Est autem Clana quedam aqua in Tuscia, mortua, fetida, et valde corrupta; cuius castra et ville, estivo specialiter tempore, infirmantur. Secunda est Marittima Tuscie, que est hora maris ad austrum posita inter Romam scilicet et Pisas; que quidem contrata extivis diebus mirabiliter est infecta. Tertia est Sardinea, insula quidem in mari Mediterraneo posita, que propter malum aerem et aquas metallinas multum estivo tempore habitatoribus est infesta. De hac insula habes supra cantu XXII, malabulgia Vo. Dicit itaque hic autor quod quales infirmitates sunt in hospitalibus Vallis Clane, Maritime, et Sardinee de mense augusti, tales in ista decima bulgia nunc aspexit.

Poete enim pro firmo habent quod illi populi Mirmidones appellentur, et quod naturam habeant formicarum. Et sic habent pro firmo ystoriam, sed non fabulam. Sed ipsorum mos est ystorias fabulose narrare. 

In his rithimis duo insimul continentur, scilicet comperatio sic et notabile. Comparatio talis est, quod nunquam aliquis scutifer, expectatus a domino suo, vel cum male libenter vigilat, ita velociter et festinanter duxit strigilem super equum, sicut illi duo leprosi super se ipsos ungues propter pruritus rabiem deducebant. Notabile vero est quod duo sunt illa principaliter que servum solicitum faciunt: primum est quando a suo domino expectatur; secundum vero, quando post servitium domini proprie utilitati intendit.

Causa autem propter quam fuit combustus est ista, que etiam tangitur in lictera. Dum quodam tempore iste Grifolus moraretur in Senis, dixit uni Senensi qui vocabatur Albarus, causa ioci: Ego scirem me levare per aerem et volare. Unde ille Albarus hec audiens, quia vanitate multa vigebat, rogavit eum ut sibi ostenderet illam artem. Quem postquam Griffolus multis diebus tenuisset in verbis, ille ad episcopum senensem, cuius filius iste Albarus dicebatur, accessit; et dictum Griffolum de heresi infamavit ac etiam accusavit. Episcopus autem istum Griffolum posuit in manibus inquisitoris heretice pravitatis. Qui inquisitor ipsum, secundum allegata et probata contra eum, cremari mandavit.

Tertium exemplum est domini Nicholai de Bonsignoribus, qui tanta vanitate plenus fuit quod gariofolis anguillas et alia cibaria impleri faciebat, et hoc non ad sanitatem, sed ad vanitatem fieri mandabat. Cuius mores vanos multi postea in Tuscia sunt secuti. Hoc est, extrahe adhuc de societate vana Senensium Nicholaum de Bonsignoribus, qui divitem morem gariofilorum primitus adinvenit; et istud tale semen in orto vanorum hominum pullulat atque crescit. 

Iste Capocchius qui loquitur ad autorem fuit de Florentia, et fuit maximus alchimista in tantum quod omnia que volebat facere breviter faciebat. 

In precedenti nanque cantu autor incepit de falsariis pertractare, et in fine ipsius cantus ponit quod quidam ex ipsis, nomine Capochius, multas vanitates sibi de Senensibus enarravit. Nunc autem in isto cantu sic continuando procedit. Dicit enim quod, dum sibi Capochius loquebatur, quod due anime pallide atque nude ita per istam bulgiam egrotos detruncando rabiose currebant, sicut porcus quando de stabulo se excludit. Et una istarum ad Capochium perveniens, ipsum in nodo colli adeo dente perfodit quod ille terram ventre percussit. Et ad declarandum istarum furias animarum, inducit in principio cantus exemplum Furiarum que agitaverunt Athamantem, regem Thebarum, et Eucubam, reginam troyanam, sic inchoans istum cantum:

Illo tempore quo Iuno erat turbata propter Semelem contra sanguinem Thebanorum, sicut una vice et alia demonstravit, Athamas in tantam insaniam devenit quod videndo uxorem suam utraque manu duobus filiis oneratam, furiose clamavit: Tendamus retia, ad hoc ut ego capiam leenam et leunculos ad transitum ad quod tendunt. Et hoc dicto, impios ungues extendit, arripiendo unum ex filiis qui vocabatur Learcus, quem rotando per aerem percussit ad saxum; et illa – subaudi regina – cum alio onere, idest filio, se submersit in mare. Et quando fortuna Troianorum altitudinem, idest Ylion, flamma comburente devolvit ad yma, ita quod rex una cum regno defecit, Eucuba tristis, misera et captiva, postquam vidit Polixenam mortuam et sui Polidori in ripa maris dolorosa perpendit extra memoriam facta, latravit ut canis, tantum nempe suam mentem dolore mutante. Sed nunquam Troyanorum furie vel Thebarum bestias stimulando nedum membra humana vise sunt in aliquem tantum crude, quantum ego vidi duas umbras pallidas atque nudas que mordendo currebant, illo modo quo porcus quando de stabulo se excludit. Una quarum venit ad Capochium et ipsum in nodo colli dentibus sic momordit, quod morsum ad se trahendo illum cum ventre terram fricare coegit. Et Aretinus qui tremendo remansit dixit michi: Ille follettus est Iohannes Schicchi et vadit rabiosus alios sic aptando. Ad quem ego: Si alius non immittat in te modo simili suos dentes, queso ne tibi tedium videatur michi dicere quis est ille antequam hinc a meis – subaudi oculis – elongetur. Et ille: Illa est anima antiqua Mirre scelerate, que patri suo contra amorem debitum amica devenit. Ista nempe ad peccandum cum ipso ita venit, falsificando se in alterius formam, sicut alius – subaudi socius suus – qui cum ipsa sic furiose decurrit, sustinuit, ut turme dominam lucraretur, falsificare in se Buosum Donati, testando et testamento pariter dando normam. Et postquam illi duo rabiosi ulterius processerunt, oculum quem ego super Aretinum tenueram revolvi ad videndum alios male natos. Et dum sic respicerem, vidi inter eos unum factum ad modum leiuti, sicut si habuisset inguinem protinus detruncatum, in illa scilicet parte in qua homo forcutus existit. Gravis enim ydropisis, que humore male converso ita disparia membra facit quod ventri facies non respondet, faciebat illi tenere labia sic aperta sicut ethycus facit qui propter sitim unum labium versus mentim et aliud vertit superius versus nasum. O vos, inquit iste ad nos, qui in mundo doloroso sine aliqua pena estis, et, nescio ego quare, respicite et attendite ad miseriam magistri Adami, ego habui vivus satis de eo quod volui; et modo, heu miser, unam guttam aque habere non possum. Torrenticuli enim qui de viridibus collibus Casentini in Arnum ad yma descendunt, sua canalia frigida et humida faciendo, semper stant ante me, et non frustra; quia ymago ipsorum satis plus me desiccat quam malum unde sum ita in facie macilentus. Rigida enim iustitia que me stimulat, trahit causam de loco in quo peccavi, ad mittendum mea suspiria plus in cursum. Ibi est Romena, ubi ego falsavi legam sigillatam Baptiste, propter quod meum corpus superius dimisi combustum. Sed si ego viderem hic animam tristem Guidonis, seu Alexandri, seu eorum fratris, pro fonte Branda talem visionem non darem. Intus enim in ista bulgia iam est una, si rabiose umbre que vadunt in circuitu dicunt verum; sed quid michi valet, ex quo membra habeo sic ligata? Si ego tantum agilis adhuc essem quod ego possem in centum annis una uncia peragrare, iam incepissem per istam semitam iter meum, scrutando ipsam inter istam gentem turpem, quamvis ista bulgia XI miliariis in suo circuitu longa sit. Ego sum per eos inter talem familiam ut videtis; ipsi me induxerunt ad cudendum florenos qui habebant bene tria carata mondiglie, idest scorie.

Tunc ego aio ad eum: Qui sunt illi duo miseri qui fumant sicut manus balneata in hyeme, iacendo a tuis dexteris confinibus ita stricti? Et ille: Hic eos inveni quando huc veni, et se postea non volverunt, et non credo quod se volvant in sempiternum. Unus quorum est illa falsa que accusavit Ioseph; alius vero est falsus Synon grecus de Troya; pro febre acuta tantam putredinem sic exalant. Tunc unus illorum duorum, habens pro malo se ita obscure ab illo forsitan nominari, ventrem illius rigidum pugillo percussit. Venter autem illius sonuit velut si timpanum extitisset. Et magister Adamus, brachio non minus duro, Synonem percussit in vultu dicendo: Quamvis motus sit michi corporis propter membra que sunt gravia denegatus, habeo egro brachium ad tale ministerium sic solutum. Unde Synon respondit: Quando tu ibas ad ignem, tu non habebas illud taliter expeditum, sed sic et plus habebas quando cudebas. Et ydropicus: Tu dicis bene verum de isto; sed tu non fuisti ita verus testis quando de vero apud Troyam requisitus fuisti. Ad quem Synon: Si ego dixi falsum, tu falsificasti conium; et sum hic ego pro uno defectu et tu pro pluri quam aliquis alius demon. Recordare, periure, de equo, respondit ille qui ventrem habebat inflatum, et sit tibi hoc reum, quia totus mundus hoc novit. Et tibi sit reum, dixit Grecus, unde lingua tibi crepat, ac etiam aqua marcida que de ventre tuis oculis facit sepem. Tunc monetarius inquit: Ita dilatatur os tuum pro tuo malo sicut solet, quia si ego sitio, sum tamen humore repletus. Tu habes arsuram – subaudi febris – et caput dolentem, et ad lambendum speculum Narcissi iam non multa rogamina expectares.

Ad auscultandum istos eram ego totus intentus quando magister meus dixit michi: Respice bene quod pro modico est quod tecum non irascor. Quando sensi ipsum michi loqui cum ira, versus eum cum tali verecundia me converti, quod per memoriam adhuc volvitur ipsa michi. Et qualis est ille qui somniat suum dannum, qui somniando desiderat somniare, ita quod id quod est sicut non esset optat, talem me feci non valendo loqui, quia desiderabam me excusare et me nichilominus excusabam, sed tamen hoc facere non credebam. Maiorem defectum minor verecundia lavat, dixit magister, quam fuerit iste tuus. Ideoque ab omni tristitia exonera te metipsum. Et cogita quod ego sim tibi semper ad latus, si plus accidit quod infortunium te conducat in locum ubi gentes in simili causa sint. Quia talia velle audire est yma voluntas. Ideo ait in textu: {ché ciò voler udir è bassa vollia}. 

Romena est quoddam castrum in dictis partibus Casentini, in quo castro iste magister Adamus falsificavit florenos auri ad petitionem trium comitum de Romena, scilicet Guidonis, Alexandri, et Aghinulfi. 

Fons Branda est quidam fons in civitate Senarum qui magnis aquis abundat intantum quod totam illam civitatem abundantissime refocillat. Vult itaque dicere hic magister Adamus, quod potius vellet videre in illa pena secum istos comites, quam habere illum uberrimum fontem, licet ardeat magna siti.

Dicit hic magister Adamus quod iam unus illorum trium comitum ibi erat, secundum quod umbre que per illam bulgiam currunt, idest Iohannes Schicchi et Mirra, sibi ferebant. Sed quid sibi hoc valebat, qui membra ligata habebat? Moraliter omnes damnati in inferno ligati dicuntur, et hoc quia nullum bonum opus possunt ibi penitus operari, licet expediti et liberi sint ad mala. Habent enim omnes potentias catenatas atque ligatas. Et primo potentiam operativam; quia, ut dictum est, nullum bonum possunt facere. Ideo dicitur Mathei XXIIM: Ligatis pedibus. Nam, secundum Augustinum, pedes anime sunt affectus. Tertio habent ligatam potentiam intellectivam, quia Deum nec aliquod bonum possunt ibi cognoscere; et hoc quia sunt in terra obscuritatis et oblivionis. Ideo dicitur ibidem: Mittite eum in tenebras exteriores. Et ideo, iuxta consilium Ecclesiastici VIIIIM: Quodcunque potest manus tua instanter operare, quia nec opus, nec scientia, nec sapientia, erunt apud inferos quo tu properas. 

Circa istam comparationem, que naturalis est, potest fieri una questio; quare scilicet potius in hieme quam in estate fumat manus balneata. Respondeo: In hieme enim pori corporis ratione exterioris frigoris constringuntur, idcirco calor interius adunatur. In lotione vero, quantumcumque aqua sit frigida, propter fricationem manuum pori aperiuntur, ex qua apertura calor egrediens aquam calefacit intantum quod manus fumare facit. In estate autem propter exteriorem calorem pori stant aperti; et ideo cum homo balneat sibi manus, ipsa manus fumare non potest, quia calor interior non est unitus, sed extra vaporabiliter est egressus. Et ista est causa quare potius in estate quam in hieme homo infrigidatur, quia in estate pori sunt aperti. Istud idem videmus in elemento terre. Terra enim in estate est tota aperta; ideo pullulat. In hieme vero constringitur propter frigus; unde calor interius in terre visceribus adunatur. Et idcirco nichil pullulat, terram exteriore frigore constringente, sed per puteos fumum emittit: quod in estate non accidit, ut videmus.

Ideo continuando, sic incipit istum cantum: Una et eadem lingua primitus me momordit, ita quod ex utraque parte michi faciem coloravit, sed statim michi obtulit medicinam. Taliter nempe audio quod lancea Achillis suique patris solita erat esse primo tristis postea boni signi. Inducta ista comparatione, dicit autor quod a decima bulgia, que est in fine octavi circuli, recederunt et versus nonum et ultimum circulum processerunt, dicens: Nos dedimus dorsum misero valloni, et super ripam que ipsum circumdat, recta via, sine aliquo sermone, arripuimus iter nostrum. Ibi enim erat minus quam nox et minus quam dies, ita quod oculus meus ibi modicum penetrabat. Sed ego sensi unius cornu tam altum sonum, quod fecisset omnem tonitruum certe raucum. Ad cuius sonitum versus unum locum pedes et oculos mox direxi. Post dolorosum nempe conflictum, quando Carolus Magnus perdidit sanctam gestam, non sonuit terribiliter sic Orlandus. Modicum vero portavi faciem versus illac, quod michi fuit visum multum altas turres videre, propter quod dixi Virgilio: Magister, que terra est ista? Et ille michi: Quia per tenebras nimis a longe tu transcurris, ideo evenit quod postea tua ymaginatio errare te facit. Tu videbis bene, si illuc coniunges te ipsum, quantum sensus decipitur de longinquo. Et ideo aliquantulum punge te ipsum. Postea care me cepit per manum et ait: Prius quam nos simus ibi plus prope, ad hoc ut factum istud tibi minus extraneum videatur, scias quod non sunt turres, immo gigantes, et sunt in puteo in circuitu ripe ab umbilico deorsum. Et sicut quando nebula diradatur, et visus oculi paulatim recipit figuram illius rei quam vapor, qui stipat aerem, celat, ita quod ego penetrando auram grossam et obscuram magis et magis versus spondam putei propinquando, fugiit a me error et crevit michi timor. Quia sicut Monsreggione per circuitum suorum murorum turribus coronatur, ita prodam que puteum circumcingit turritabant cum media persona horribiles gigantes, quibus de celo adhuc quando tonat Iupiter comminatur. Et ego alicuius faciem, spatulas, pectus, ventrisque magnam partem et per tybias inferius amba brachia iam videbam. Natura certe, quando dimisit artem talium animalium, satis bene fecit, ad hoc ut tolleret tales executores Marti. Et si ipsam elefantorum et balenarum non penitet, qui subtiliter respicit plus iustam ipsam retinet et discretam. Quia ubi vel quando argumentum sive subtilitas mentis cum mala voluntate coniungitur atque posse, nullam reparationem potest facere ibi gens. Facies enim sua videbatur michi ita longa et grossa sicut est pinea Sancti Petri de Roma, et ad suam proportionem alia membra erant; ita quod ripa, que erat perizoma a medietate inferius, ostendebat bene tantum superius, quod tres frisones se male iactassent pertingere ad locum – subaudi perizomatis – usque ad caput. Quia ego videbam bene triginta magnos palmos ab illo loco inferius ubi homo fibulat clamidem seu vestem.

Iste itaque tam magnus et ferus, ut vidit autorem, cepit ignota lingua clamare: {Raphèl maì amèc zumbrì almi}. Ad quem Virgilius: O anima stulta, tene te cum cornu, et cum illo rabiem tuam satia, quando ira seu alia passio te tormentat. Scrutare etiam tibi collum, et invenies ibi funem qui tenet illum ligatum, o anima confusa, et respice illum qui tuum magnum litiat tibi pectus. Postea dixit ad Dantem: Iste se ipsum accusat. Iste nempe est Nembroth, propter cuius malum cogitatum solummodo uno linguagio homines non utuntur. Dimitte illum et non loquamur in vanum, quia ita est sibi quodlibet linguagium sicut suum alteri, quod nulli est notum. Post hec, ait autor, nos volvimus a sinistris et ad tractum unius baliste invenimus alium satis plus ferum atque maiorem; ad cingendum ipsum nescio dicere quis esset ille magister, sed ipse tenebat succintum anterius levum et posterius brachium dextrum cum una catena que ipsum tenebat vinctum a collo inferius, ita quod a discoperto superius se revolvebat usque ad girum quintum. Iste superbus voluit esse expertus sue potentie contra summum Iovem, dixit michi dux, propter quod taliter muneratur. Fialtes est suum nomen, qui operatus est maximas probitates quando gigantes timorem diis superis ingesserunt. Ideo manus quas tunc movit nunquam de cetero sibi licere movebit. Et ego ad eum: Si esse potest, ego vellem quod de immenso Briareo experientiam haberent oculi mei. Unde ille respondit: Tu videbis Antheum hic prope qui loquitur et est solutus, et qui nos in fundo omnis mali deponet. Ille enim, quem tu vis videre, est multum plus illac, et est ligatus et factus sicut iste, excepto quod plus ferox apparet in vultu. Non fuit unquam terremotus horribilis tantum, qui excuteret unam turrim ita fortiter, sicut Fialtes ad se excutiendum fuit solicitus et attentus. Tunc timui ego plus quam timuerim unquam mortem, et non erat opus plus quam dubitatio, si non vidissem catenas quibus est tam fortiter colligatus. Post hec processimus magis ultra et venimus ad Antheum, qui bene quinque allis exibat, excepto capite, de caverna. Ad quem Virgilius: O tu qui in fortunata valle que fecit heredem glorie Scipionem, quando Anibal cum suis spatulas illi volvit, reportasti iam mille leones pro preda, quia si tu interfuisses alteri guerre tuorum fratrum, adhuc creditur quod vicissent filii terre; non te tedeat mittere nos deorsum, ubi Cocitum frigiditas coadunat et stringit. Non facias nos ire ad Titium nec ad Tyfum. Iste potest dare de eo quod hic optatur; ideo te inclina. Adhuc potest in mundo reddere tibi famam, quia vivit, longamque famam adhuc expectat, si ante tempus a gratia non vocatur. Ad ista itaque verba ille manus cum festinantia mox extendit, a quibus Hercules iam sentiit penosos amplexus, cepitque cum ipsis ducem meum. Virgilius vero, quando se capi perpendit, dixit michi: Veni huc, ita quod te capiam. Post hec ita fecit quod ipse et ego eramus protinus unus fascius. Et qualis videtur Carisenda cum ex parte qua pendet respicitur, quando una nubes vadit super ipsam, ita quod ipsa pendeat in contrarium, talis michi videbatur Antheus cum ipsum inclinari respiciebam. Et fuit talis hora quod ego voluissem per aliam stratam ire. Sed leviter in fundo qui devorat Luciferum cum Iuda nos deposuit, nec sic inclinatus ibi fecit moram, sed sicut malum elevatur in navi, ita se inde celeriter elevavit. Unde dicitur in textu: {et com'arbor in nave si levò}. 

Dicit hic autor quod una et eadem lingua – subaudi Virgilii – ipsum autorem pupugit atque unxit; quia ipsum de suo defectu primitus reprehendit, postea vero, videns ipsum correctum, ipsum dulciter confortavit: Et adducit hic similitudinem lancee Achillis, que istas duas naturas diversas habebat: Nam lancea Achillis suique patris in principio pugne mala omina ostendebat, in processu vero victoriam obtinebat. Sed ista verba premissa, moraliter exponendo, denotant et ostendunt quod lingua hominis sapientis scit vulnerare pariter et mederi; vulnerare dico hominem quando peccat, et vulnerando mederi, hoc est moderata et ordinata uti correctione. Dicit enim Seneca quod leviter castigatus reverentiam exhibet castiganti; nimia vero asperitas castigationem nec recipit nec salutem.

Fabulose dicitur quod Peleus, rex Thesalie, qui fuit pater Achillis, habebat quandam lanceam cum qua quicunque fuisset in prelio vulneratus, sanari non poterat nisi iterato in illud vulnus ista lancea mitteretur. Sed rei veritas ista fuit, quod Peleus et filius eius Achilles in principio belli male pugnabant, sed in progressu eis melius succedebat. Erant enim in principio infortunati, sed in processu optime fortunati. Nec deviat hoc a vero, quia multi sunt qui, secundum sententiam sapientum, a celestibus influentiis fortunati et infortunati existunt. Exemplum de Anibale qui multotiens vicit, sed ultimo victus fuit. Et quidam sunt qui semper victores existunt, ut patet in Iulio Cesare, qui semper victorias reportabat. Quidam vero sunt qui nunquam pugnant quin eis male succedat, ut patuit nostris temporibus de principe Tarentino. Unde Sanctus Thomas de Aquino in libro Contra Gentiles de hac materia ait: *Videmus quod inanimata corpora quasdam vires et efficacias a corporibus celestibus consequuntur, sicut magnes attrahit ferrum, et lapides quidem et herbe occultas virtutes habent, que similiter a celestibus corporibus consequuntur. Unde nichil prohibet quod etiam aliquis homo habeat ex impressione corporis celestis aliquam efficaciam in aliquibus corporalibus faciendis, quam alius non habet: puta medicus in sanando, agricola in plantando et miles in pugnando*. Comparatio vero ad quid inducatur clare apparet in textu. 

Volens autor de superba gigantum arrogantia pertractare, incipit ab illo superbo gigante per cuius superbiam una lingua in LXXII linguas fuit adeo divisa. Et ad narrandum de ipso poetice sic procedit: Ego sensi a longe in illa obscuritate abyssi pulsari tam alte unum cornu, quod omne tonitruum istius comparatione iudicaretur protinus esse raucum; et tam alte sonuit qui sonabat, quod non sic terribiliter Orlandus sonuit quando Karolus Magnus perdidit sanctam gestam.

Orlandus fuit quidam strenuissimus miles Christi, qui tempore Karoli Magni contra Sarracenos strenue multa fecit. Erat autem solitus semper in bello unum cornu gestare ad collum. Cum itaque tota gens Karoli que dicitur sancta gesta a Sarracenis undique esset pressa, Orlandus multum in illo prelio laboravit. Et tantum sonuit cum suo cornu ut Karolus subveniret, quod labore et siti defecit. Vult itaque dicere autor quod iste Orlandus non sic terribiliter sonuit, sicut sonuit Nembroth quando vivum hominem vidit descendere per infernum. 

Ista comparatio est naturalis et est talis: quando enim aliqua nebula grossa et spissa aerem obnubilat vel constipat, potentia visiva impeditur, quia talem aerem spissum et grossum penetrare non potest. Sed quando talis nebula incipit dissipari et diradari, tunc oculus paulatim videre incipit id quod prius sibi nebula abscondebat. Isto itaque modo, dum autor iret per tenebras infernales, visum fuit sibi videre a longe magnas turres. Sed postquam cepit paulatim appropinquare ad oram putei, visiva potentia illam auram grossam et obscuram potuit melius penetrare. Et ideo dicit quod fugit error ab eo et crevit sibi timor, quia illas quas prius credidit esse turres, vidit esse gigantes.

Tunc ego errore vacuatus et timore repletus, cepi illos gigantes qui michi turres primitus videbantur subtilius intueri. 

Sed quia hic de elephantis et balenis fit mentio ab autore, ideo de ipsorum animalium naturis aliqua videamus.

Elephas, elephantis, vel elephantus, elephanti, est animal tante magnitudinis apud Indos quod montis similitudinem representat. Unde quidam:

*Corpore tam grandes apud Indos sunt elephantes;
Si bene firmares, montibus esse pares.*

Est autem animal bellicis rebus valde aptum. In eis enim Indi medi et perse ligneis turribus collocatis, tanquam de muro iaculis dimicant et sagittis. Intellectu et memoria pre ceteris animalibus vigent; gregatim incedunt, aversi coeunt, in aquis vel insulis pariunt. Biennio fetus portant, nec amplius quam semel gignunt, nec plures quam unum pariunt. Vivunt autem trecentis annis, ut dicit Ysidorus. Plinius autem dicit quod elephantes in nova luna conveniunt congregati et in flumine se abluunt, et sic loti novo syderi se inclinant. Iuvenes vero suos, quos diligenti cura custodiunt, instruunt ad simile faciendum. Item, quando egrotant, quasdam herbas sibi salubres querunt; sed antequam ipsis utantur, supino capite eas ad celum levant, et quadam religione a numinibus sibi adiutorum postulant et requirunt. Item sunt animalia ita docilia, quod regem cognoscere et quasi adorare docentur. Item dicit Plinius quod elephas, si viderit hominem in deserto errare, primo ne ipsum terreat aliquantulum de via se subtrahit, et postea ipsum precedens viam ei ostendit. Et si draco homini nocere voluerit, pugnat pro homine, defendendo et pro liberando ipsum viriliter se opponit. Est enim elephas animal naturaliter benignum, et hoc quia caret felle, ut dicit Aristoteles. Accidentaliter tamen efficitur sevum, quando scilicet nimis provocatur ad iram; vel quando nimis inebriatur vino, provocatur ad bellum. Dicit autem Solinus quod elephantes servant syderum disciplinam, et luna crescente petunt flumina, et sparsi aqua solis ortum salutant, motibus quibus possunt. Duos dentes magnos habet elephas, quos quando a venatoribus insequitur, frangit ut ebore ipsis dato ab eorum infestationibus liberetur, hanc enim periculi sibi sentiunt esse causam. Pro feminis nunquam pugnant, nulla enim noscunt adulteria. Quando vero casu aliquo dimicant, fessos et vulneratos in medio sui recipiunt, et ipsos plus quam se protegunt et defendunt. Quando capiuntur haustu ordei, mansuescunt. Capiuntur autem isto modo; fit enim fovea subterranea in quam elephans incidit ignoranter; ad quam veniens unus ex venatoribus, ipsum elephantem percutit atque pungit; alter autem venatorum veniens, primum percutit venatorem et admonet eum ne percutiat elephantem, et dat ei comedere ordeum. Quod cum ter vel quater fecerit, diligit se liberantem et ei deinceps obediens mansuescit.

Balena vero est quidam piscis qui est ita magnus, quod montibus et insulis videtur equalis, qualis fuit cetus qui excepit Ionam, cuius alvus tante fuit magnitudinis ut instar inferni obtineret, dicente propheta: De ventre inferni exaudivit me. Et est cetus idem quod balena. Declinatur autem in singulari hic cetus, ceti, in plurali vero hec cete, iuxta illud Genesis: Creavit autem Deus cete grandia. Dicitur autem cetus vel cete a corporis immanitate, quia magni corporis est. Balena vero dicitur ab emittendo et fundendo aquas. Plus enim omnibus aliis marinis belvis altius iacit aquas. Dicitur autem in libro Iorath quod quando balena multum esurit, vaporem odoriferum ad modum ambre ex ore suo emittit, in quo pisces delectantur, et propter ipsius vaporis redolentiam orificium eius intrant, et sic ab ipso capiuntur et devorantur. In hoc pisce, ut ibidem dicitur, terrestris materia dominatur plus quam aque, et ideo multe est corpulentie et pinguedinis. Unde in senectute, pre magnitudine corporis, in eius dorso coadunatur pulvis et condempsatur in tantum quod erbe et fructices ibi crescunt, ita ut balena similis insule videatur; ad quam si navigantes incaute appropinquaverint, sine periculo vix evadunt; nam aquam in tanta quantitate ex ore eicit super navem, quod ipsam aliquando horruit et submergit. Tante etiam est pinguedinis, quod cum piscatorum percutit venabulis sive telis, vulnus non sentit nisi prius pinguedo sua totaliter perforetur. Sed quando caro interior leditur, tunc facillime capitur, quia amaritudinem aque salse non sufferens, litus petit; tante autem est quantitatis, quod quando capitur, tota patria ex sua captura repletur. Catulos suos balena miro amore diligit, et eos in pelago longo tempore circumducit, quod si eos ab arenarum cumulis impediri contigerit, multitudinem aque in ore collectam super ipsos fundit, et sic eos a periculis liberans, ad profundum pelagi revocat et reducit. Contra omnes occursus nocivos pro filiorum defensione se opponit, et semper inter se et mare ipsos in parte tutiori reponit. Et quando invalescit tempestas, fetus suos adhuc iuvenes et teneros in ventrem suum contrahit; quos, tranquillitate facta, vivos evomit iterum et emittit. Dicit etiam Iorath quod contra balenam pugnat quidam piscis serpentinus et venenosus sicut corcodrillus. Pisces autem fugiunt ad caudam ceti, qui si devictus fuerit, pisces predicti moriuntur. Quod si non poterit ille piscis pestifer devincere cetum, fumosum et fetidissimum odorem ex ore eicit in aquam. Cetus vero fumo odorifero de ore suo emisso, fetidum odorem illius repellit, et sic se et suos protegit et defendit. 

Et ecce, dum sic respicio, vidi illum qui ore tanquam cum cornu sonuerat, quod caput habebat tante magnitudinis quante est pinea enea Sancti Petri de Urbe, et ad proportionem capitis cetera membra erant.

Hic intendit ostendere figuraliter autor magnitudinem forme gigantum, dicens quod caput istius gigantis erat longum et grossum sicut pinea sancti Petri de Roma, et ad proportionem capitis cetera membra erant. Rome enim ante basilicam beati Petri est quedam pinea enea, magne magnitudinis, quam quicunque videt vel vidit, ymaginari potest formam quam habuerunt gigantes, et adhuc, ad maiorem demonstrationem et declarationem, subiungit autor dicens quod tres Frisones, unus super alium positi, a loco serrabularum unius ex istis gigantibus non pertigissent ad caput. Adhuc aliam nobis mensuram designat dicens quod, a gula usque ad femur, perpendit istum gigantem triginta fuisse palmorum. Et ne alicui hoc incredibile videatur, quod scilicet gigantes tante altitudinis fuerint, legant in primo libro Regum, ubi ponitur quod Golias, qui fuit de semine giganteo, fuit altitudinis sex cubitorum et palmo, et intellige cubitum geometricum. Legant etiam in legenda beati Christofori et invenient ipsum stature XII cubitorum. Frisones autem sunt quidam homines de Frisia. Frisia, vero, provinciola est in finibus inferioribus Germanie, super litus occeani constituta, cuius incole Frisones a Germanicis nuncupantur. In habitu autem et moribus plurimum differunt a Germanis, nam viri fere omnes in coma circulariter sunt attonsi, qui quanto sunt nobiliores tanto altius circumtondiri gloriosius arbitrantur. Est autem gens viribus fortis, magni corporis, severi animi et ferocis, corpore agilis, lanceis utens ferreis pro sagittis. Est insuper gens valde libera extra gentem suam alterius dominio vix subiecta. Nam morti se exponunt gratia libertatis, et potius mortem diligunt quam iugo opprimi servitutis. Ideo militares dignitates renuunt et aliquos inter se in sublime erigi sub militie titulo non permittunt. Subsunt tamen iudicibus quos annuatim de se ipsis eligunt, qui rem publicam inter ipsos ordinant et disponunt. Castitatem multum zelant; impudicitiam severius punientes; filios suos et filias usque ad completum fere adolescentie terminum castos castasque conservant. Ex quo contingit quod tunc temporis data nuptui ipsorum soboles prolem completam generant et robustam. 

Alla est quedam mensura apud Gallicos mensurandi pannos, que continet duas ulnas, sive duo brachia. 

Verba sunt Virgilii ad Antheum; in quibus verbis ipsum taliter deprecatur: O tu qui in fortunata valle, idest in planitie Libie, que fecit Scipionem heredem glorie, quando Anibal fugit ab ipso prostratus et debellatus, iam duxisti mille leones pro preda, etc. Ystoriam istam de Scipione et Anibale plene tractat Titus Livius in decada De Secundo Bello Punico, sed quia longissima materia est, ideo ipsam abbreviabimus iuxta posse. Anibal enim, propter odium Romanorum, sedecim annis Ytaliam bello pressit. Et in isto annorum spatio vires romanas adeo debellavit, et specialiter apud Cannas, quod Roma fuit in articulo quasi mortis. Sed magna probitate et industri prudentia Scipionis, qui suam patriam in cineres redigi non est passus, Roma non solum manus ipsius hostis evasit, sed insuper de ipso hoste et sua civitate Cartagine victoriosissime triumphavit. Nam dictus Scipio quartum et vigesimum annum agens contra Cartaginensium potentiam se potenter opposuit, exercitum ytalicum congregavit, in Affricam transmeavit et prope Cartaginem romana castra locavit. Cartaginenses vero, quando romanas aquilas ex eorum menibus conspexerunt, pro Anibale mittunt, ut cum exercitu quem habebat in Ytalia ad patriam remearet; qui, cum ad affricana litora e navibus descendisset, ad colloquium cum Scipione convenit, volens sine periculo gladii pacem componere cum Romanis. At Scipio, vir prudentissimus, considerans et attendens quanta mala in Ytalia Anibal fuerat operatus, et quod fides aliqua ab ipsis affricanis non fuerat observata, eius verba exaudire contempsit. Sed ait: Crastina die scietur in mundo que civitatum istarum duarum, Cartaginis sive Rome, debet universis gentibus iura dare. Dehinc alio die ante menia Cartaginensium est pugnatum; in qua pugna Cartaginenses ipsi totaliter defecerunt. Anibal vero cum paucis equitibus inter tumultum elapsus fugit. Cesa sunt eo die de Cartaginensibus supra viginti milia; par fere numerus captus est. Ex qua victoria Romani facti sunt, duce Scipione, domini orbis terre; Scipio vero ad laudem et gloriam suam dictus est ex illa victoria affricana Affricanus. Ideo in textu hic ponitur heres glorie esse factus; nam secundum Tullium, gloria est frequens fama cum laude. Et iste Scipio, qui dicitur superior Affricanus, super omnes Romanos fama et gloria frequentatur. Fuit et alius Scipio nepos suus, qui dictus est etiam posterior Affricanus, quia Cartaginem ipsam caput affricani imperii omnino delevit. Nam primus ipsam domuit, sed posterior ipsam delevit.

Verba sunt Virgilii ad Antheum in quibus verbis, ut suam benevolentiam captet, in duobus ipsum commendat. Et primo in pugna leonum, quia leones in vita sua, sicut dictum est superius, venabatur. Secundo, quod si interfuisset in pugna Flegre cum suis fratribus, idest gygantibus, contra Iovem, quod ipsi filii terre Iovem protinus devicissent. Dicuntur autem gigantes filii esse terre quia, secundum fabulas, geniti sunt a terra contra deos irata. Secundum vero veritatem, filii sunt terre quia omnis carnalis potentia de terra oritur et de terra vires summit, ut in ystoria ipsius Anthei superius est expressum: ideo gigantes, idest a terra geniti, appellantur. Nam geos grece terra latine. Sed circa istam partem oritur questio, utrum scilicet sit verum quod gigantes fuerint; quia multi credunt quod quicquid dicitur de gigantibus sit protinus fabulosum. Et dicendum quod sine aliquo ambiguo gigantes multis et diversis temporibus fuerunt in mundo. Et primo invenimus in Sacra Scriptura quod gigantes fuerunt ante diluvium. Dicit enim Moyses in libro Genesis, ubi tractat de diluvio et causis ipsius, quod cum cepissent homines multiplicari super terram, viderunt filii dei, idest filii Seth, filias hominum, de stirpe Cayn, et victi concupiscentia acceperunt eas uxores, et nati sunt inde gigantes. Iosephus autem dicit quod multi angeli, cum mulieribus coeuntes, iniuriosos filios genuerunt; qui propter confidentiam sue fortitudinis, gigantes a Grecis dicti sunt. Methodius etiam, tractans de causa diluvii, dicit quod filii Seth concupierunt filias Cayn, ex quibus nati sunt gigantes. Magister vero in ystoria scolastica dicit: Potuit etiam esse ut incubi demones genuerunt gigantes a magnitudine corporum denominatos; sic dictos a geos quod est terra, sed et immanitati corporum respondebat immanitas animorum. Incubi vero sunt demones qui de nocte solent opprimere mulieres. Succubi autem sunt demones qui in specie mulierum se in somnio subiciunt viris. Post diluvium vero nati sunt alii gigantes in Ebron. Et post fuerunt in Thannis, civitate Egypti, a qua civitate et titanes dicti sunt. De quorum stirpe fuit Enachim, cuius filii habitaverunt in Ebron, de quibus ortus est Golias, quem David occidit dum esset puer in funda et lapide, ut habetur in primo libro Regum. Legimus etiam, in libro Numerorum, quod Moyses ex precepto Dei misit de deserto Pharan XII exploratores in terram promissionis; qui ascendentes exploraverunt terram, et venientes in Ebron, viderunt tres viros de genere Enach, vel Enachim, idest de genere giganteo, quales etiam viderant in Thannis, civitate Egypti.

Fuit autem Ebron, ut dicit Magister ystoriarum, VII annis edificata ante urbem Thannis. Unde et ab Ebron semen giganteum in Egiptum creditur descendisse. Reversi autem exploratores ad Moysen, dixerunt ad populum: Terra quam lustravimus habet cultores fortissimos, urbes grandes et muratas. Stirpem quoque Enach vidimus ibi, quibus nos comparati quasi locuste videbamur. In ystoriis etiam Grecorum legitur quod, tempore Iovis, regis Cretensis, multi gigantes contra ipsum Iovem, ut dictum est, apud Flegram convenerunt. Tempore etiam gratie, idest postquam Christus venit in mundum, in sacris libris reperimus sanctum Christoforum gygantem fuisse; ubi nota, Lucane, quod nullum gigantem sanctum invenimus nisi istum. Et ad hoc accipe unum versum, quem ad pedes unius picture ipsius sancti Christofori vidi Rome:

*Solus de sanctis formam tenet iste gigantis.*

Et sic patet quod multis et diversis temporibus fuerunt vere gigantes. Sed quia malitia hominum nimium crevit in terris, ad hoc ut ipsa malitia, si cum fortitudine gigantea coniuncta fuisset, mundo ultra modum nequiter nocuisset, ideo divina pietas providens ipsi mundo tale semen de terra protinus extirpavit. Ideo bene autor in superioribus ait:

{Natura certo, quando lasciò l'arte
di sì fatti animali, assai fé bene
per torre tali executori a Marte.
Et s'ella d'elefanti et di balene
non si pente, chi guarda sottilmente,
più giusta et più discreta la ne tene;
ché dove l'argomento de la mente
si giunge al mal volere et a la possa,
nessun riparo vi po' far la gente.}

{questi puo dar di quel che qui si brama.} Moraliter omnes superbi nominari appetunt et laudari. Ideo Virgilius ait ad Antheum, ut ipsius patrocinium valeat impetrare: Iste, qui vivus est, te poterit superius collaudare, et de te nova portare, quod scilicet inter omnes alios gigantes catenis ligatos tu solus solutus existis. Sed si queris quare solus Antheus est solutus et non ligatus ut alii, duplex potest ratio assignari. Prima est licteralis; secunda vero allegorica vel moralis. Licteralis ratio ista est, ut scilicet sit qui possit proditorum animas deponere in profundum. Alia ratio est quia Antheus in pugna Flegre non affuit: et ideo brachia que contra deos non movit, ligata non habet. 

Deveniens Dantes ad nonum et ultimum circulum infernalem, qui est positus in profundo, volensque nobis situm et modum dicti circuli designare, facit in principio istius cantus trigesimi secundi quoddam prohemium in hunc modum: si ego haberem rimas asperas, duras, et fractas, sicut tristi foramini, idest puteo, conveniret, super quem puteum vel foramen circuli alii omnes premunt, ego exprimerem de meo conceptu plenius suum sucum. Sed quia non habeo illas rimas, non absque timore ad narrandum ea que debeo me conduco. Quia non est hoc opus quod fieri debeat sine multa providentia et cautela, describere scilicet vel designare fundum toti universo, nec etiam est hoc opus summendum vel narrandum a lingua que matrem nominet seu patrem. Sed ille domine adiuvent meum versum que adiuverunt Amphionem ad claudendum Thebas, ita quod a facto mea narratio non sit diversa. O super omnes male creata plebs, que stas in loco de quo loqui est durum, melius fuisset vobis quod hic fuissetis pecudes sive capre. Facto vero prohemio, ad narrandum accedit dicens: Quomodo sive quando nos fuimus inferius in puteo obscuro sub pedibus, scilicet gyganteis, plus satis in ymo, et ego respiciebam adhuc ad altum murum – subaudi putei – michi audivi dici: Respice quomodo transis; vade sic quod tu non calces cum plantis capita fratrum miserorum atque lassorum. Ad quas voces ego me revolvi, et vidi ante me et subtus pedes meos unum lacum qui, propter gelu, habebat vitri similitudinem et non aque. Et inducit hic autor quandam comparationem, ut congelationem illius lacus melius intelligere valeamus, dicens: Nunquam fecit suo cursui tam grossum velum in hieme Danubium in Austria, nec Thanais sub frigido celo, sicut erat ibi. Quia si Tambernich seu Petrapana super illum congelatum lacum cecidisset, solummodo in ora eius alicuius crepitationis sonitum non fecisset. Et sicut ad cloassandum stat rana, cum ore extra aquam, quando femina rusticana somniat spicas colligere in estate, ita vidi ibi umbras dolentes confictas in illa glacie usque ad partem verendam, mittendo dentes in notam ciconie, sive cantum. Quelibet autem ipsarum umbrarum tenebat inferius faciem revolutam, ab ore quarum frigus et ab oculis cor triste – subaudi videtur – et inter ipsas testimonium procuratur.

Postquam vero autor generalem conditionem istarum animarum narravit, ad singularia et specialia sic procedit dicens: Quando in circuitu aliquantulum ego vidi, revolvi me ad pedes et vidi duos ita strictos quod habebant pilos capitis simul mixtos. Ad quos ego inquiens: Dicatis michi, o vos qui sic pectora constringitis, qui vos estis. Tunc illi ad autorem capita erexerunt, quorum oculi, qui primo interius molles erant, usque ad ora lacrimas profuderunt. Sed propter gelu ita lacrime in oculis congelarunt quod glacies oculos eis clausit. Modum autem quo istorum oculi clausi sunt, comparando declarat, dicens quod nunquam due ligna, sive due tabule, ita una linea sunt unite sicut illorum palpebre cum illa glacie clause sunt. Tunc illi habentes oculos ita clausos, quia autorem respicere nequiverunt, iracundia victi, more duorum hyrcorum se ad invicem cum frontibus percusserunt. Et unus, qui propter frigus perdiderat ambas aures, non elevando faciem, sed potius ipsam tenendo depressam, ait ad Dantem: Quare tantum specularis in nos? Si vis scire qui sunt isti duo, scias quod vallis unde fluvius Bisentii ad yma descendit patris eorum Alberti et ipsorum fuit. De uno enim corpore exiverunt, totamque Caynam poteris perscrutari, et non invenies umbram que magis sit digna in glacie ista figi. Certe non illa cui fuit fractum pectus et umbra cum uno ictu per manum regis Arthu; non Focacia; non iste qui me suo capite ita premit quod ultra videre non possum; et fuit nomatus Sassolus Mascheroni: si tuscus es, bene scis admodo quis fuit – subaudi in vita. Et ad hoc ut me non plus teneas in sermone, scias quod ego fui Camiscione de Pazzis, et expecto Karlinum qui me – subaudi cum tempus venerit – excusabit. Post hec, dicit autor, vidi mille visus propter frigora factos nigros, unde irruit in me rigor, et irruet semper – cum recordatus, subaudi, fuero – de gelidis illis aquis. Et hic finit prima pars Cociti.

Interim vero quod Dantes ibat versus medium ad quod omnis gravedo undique adunatur, et ipse propter frigus eternum tremabat; si voluntas, inquit – supple divina – fuit, seu predestinatio, vel fortuna, nescio; sed transeundo inter capita proditorum fortiter pede impegi in faciem unius. Ille autem plorando clamavit, dicens: Quare me calcas? Si tu non venis ad crescendum vindictam Montis Aperti, quare me molestas? Et tunc ego dixi magistro: Magister mi, hic modicum me expecta, ita quod ego de uno dubio exeam nunc per istum; postea facies quantumcunque volueris michi festinantiam in eundo. Tunc dux stetit, et ego dixi illi qui adhuc duris imprecationibus blasphemabat: Quis es tu, qui taliter alii imprecaris? Et ille: Sed tu quis es, qui vadis per Anthenoram percutiendo facies alienas, ita quod si vivus esses, nimium adhuc esset? Vivus sum ego, et carum tibi esse potest, fuit mea responsio, si famam queris ut nomen tuum ponam inter alias notas. Et ille michi: Totum, inquit, contrarium concupisco. Idcirco recede hinc et noli me amplius molestare, quia male scis per istam gelidam foveam adulari. Tunc per capillos capitis cepi eum et dixi: Necesse erit omnino ut aut te nomines, aut capillus hic non remaneat tibi ullus. Unde ille michi: Quantumcunque tu mea coma me prives, non dicam tibi quis ego sim, nec etiam demonstrabo, si super caput meum millesies tu tomabis. Ego autem iam habebam suos capillos in manibus advolutos, et iam sibi extraxeram plus quam unum crinem, ipso latrante, cum oculis inferius revolutis, quando unus alius exclamavit: Quid habes tu, inquit, Bocca? Non sufficit tibi cum mandibulis personare, nisi tu latres? Qualis autem te diabolus tangit modo? Tunc ego: Admodo nolo quod tu loquaris, nequam proditor, quia, malis gratibus tuis de te vera nova portabo. Et ille: Vade hinc, et quicquid vis ad libitum tuum narra; sed noli tacere, si tibi liceat hinc exire, de illo qui ita nunc habuit linguam promptam. Ipse enim plangit hic argentum Francorum. Poteris ergo dicere: Ego vidi illum de Duera, in illo certe loco ubi stant madidi peccatores. Et si interrogatus fueris Nunquit alius erat ibi? Tu habes iuxta te illum de Beccheria, cuius caput Florentia amputavit. Iohannes de Soldaneriis credo quod sit magis ultra cum Ganellone et etiam Tribaldellus, qui aperuit Faventiam tempore quo alii dormiebant. Hiis autem sic per ordinem contemplatis, dicit autor quod dum inde recessissent, quod vidit duos in quodam foramine congelatos, et ita stricte sibi invicem adherentes, quod caput unius erat galerium socio cum quo erat. Et, quemadmodum panis causa famis famelice manducatur, ita dentes super illum posuit, in illa scilicet parte in qua cerebrum cum nuca coniungitur. Et inducit hic autor, comparative loquendo, ystoriam Tydei et Menalippi, dicens: Non enim aliter Tydeus Menalippi per indignationem tympora corrosit, quam ille corrodebat caput illius et collum. Ad quem ego: O tu qui ostendis per tam bestiale signum odium super illum quem tu rodis, dic michi quare, per talem conventionem; quod si tu rationabiliter erga illum te habes, sciendo ego qui vos estis et suam offensam, ego vicem in mundo superius tibi reddam, si illa cum qua loquor non siccetur. Unde ait in textu:

{se quella con ch'i' parlo non si secca.}

Tunc Dantes oculos ad yma deiecit, et vidit sub pedibus suis unum lacum adeo congelatum, quod potius vitreus quam aqueus videbatur. 

Postquam vero in superiori de Cayna tractatum est, ad secundam partem Cociti, que dicitur Anthenora, dirigit autor gressum. In ista parte autor tractat de secunda parte Cociti, que dicitur Anthenora, in qua ponit proditores sue patrie seu partis; et denominatur ab illo proditore troyano qui, secundum ystorias, suam Grecis prodidit civitatem. Hic enim fuit Anthenor, qui operante dolosa et versipelli astutia Dyomedis et Ulixis et multo auro recepto a Grecis, Palladium, quod erat presidium Troyanorum, extra Troyam transduxit ad Grecos. Quo presidio civitas spoliata, ipso proditore agente, in manus devenit obsidentium Argivorum. Ipse vero capta et incensa sua urbe, cum multitudine Troyanorum ad partem illam applicuit que tunc dicebatur Gallia Cisalpina; ibique civitates duas fecit, Paduam scilicet et Venetias. Unde in suo sepulcro tale epytaphium, ut dicitur, extat scriptum:

*Hic iacet Anthenor, paduane conditor urbis;
Proditor ille fuit, quique sequuntur illum.*

In ista itaque Anthenora autor ponit octo eorum patrie, vel eorum partis, sceleratissimos proditores. Et primo ponit dominum Boccam de Abbatis de Florentia, qui apud Montem Apertum, in quodam exercitu, prodidit Florentinos. 

{O tu che mostri per sì bestial segno}, etc. In isto notabili demonstratur quod omnis actus in quo bestias imitamur est bestialis protinus iudicandus: nam rodere hominem dentibus, vel unguibus lacerare, non est actus humanus, immo protinus bestialis. Ulterius nota quod iste actus bestialis quem comes Ugolinus contra archiepiscopum facit, tenet figuram sue bestialitatis qua usus fuit in suo dominio et quam operatus fuit contra Pisanos. Nam dum esset dominus civitatis pisane frumentum occultabat ut fame populi morirentur. Et in hoc imitatus est bestias, que filios vel non nutriunt, sicut corvi, vel ipsos occidunt, sicut multotiens facit musipula sive canis. De vipera etiam legitur quod femina, dum concipit, marem occidit; filii autem concepti, ventrem matris rodunt et sic inde exeunt. De multis etiam animalibus legitur quod erga suos filios sunt impii et crudeles. Fuit etiam crudelis et impius erga partem suam et contra nepotem suum ex filia, contra quos coniuravit ad mortem. Sed mentita est iniquitas sibi, nam in foveam cecidit quam alii preparavit, ut in sequenti cantu de his omnibus clarius apparebit. 

Autor in fine superioris cantus descripsit quomodo invenit duos peccatores in quodam foramine Anthenore insimul congelatos, et quomodo unus illorum alterum dentibus lacerabat. Quorum conditionem et nomina scire volens, ait illi qui socio inferre iniuriam videbatur: O tu, qui demonstras per tam bestiale signum odium super illum quem manducas, dic michi causam, et ego promitto tibi quod si scivero qui vos estis, et peccatum illius propter quod tu illum corrodis, quod ego de vobis in mundo nova portabo, si illa cum qua loquor non siccetur. Ad que verba ille qui socium corrodebat caput elevavit ad Dantem, et sic ipse Dantes cum precedenti continuat istum cantum. Os removit a fero pastu ille peccator, tergendo illud ad capillos capitis quod ex parte posteriori devastaverat, et postea sic incepit: Tu vis quod ego renovem desperatum dolorem qui cor meum premit, iam solummodo cogitando, prius quam eloquar inde. Sed si verba mea debent esse semen quod producant infamiam proditori quem rodo, loqui et lacrimari insimul me videbis. Ego certe nescio quis tu sis, neque per quem modum huc inferius veneris; sed michi videris vere, quando te audio, florentinus. Tu debes scire – ex quo subaudi es florentinus – quod ego fui comes Ugolinus, et iste est archiepiscopus Rogerius. Nunc ergo tibi dicam quare sibi talis vicinus existo. Verumtamen non est necesse tibi dicere quomodo et qualiter, per effectum suarum malarum cogitationum, ego confidendo in eum fuerim captus et morti postea adiudicatus; quia ista – subaudi duo, captio scilicet et mors – manifesta existunt. Et ideo illud quod audire non potuisti, hoc est quomodo mors mea fuit crudelis, audies illam, et postea scies si me iste offendit. Breve pertusium quod est intra mutatorium, quod per me titulum habet famis, et quod convenit quod adhuc alteri recludatur, monstraverat michi per suum foramen magis leve iam quando feci malum somnium quod de futuro michi scripsit sic velamen. Iste videbatur michi magister et dominus, venando lupum et lupicinos ad montem propter quod Pisani Lucam videre non valent. Cum canibus macris, studiosis, et comptis, Gualandos cum Sismondis et cum Lanfranchis sibi miserat ante frontem. In modico cursu michi videbantur fessi pater et filii, et cum acutis dentibus videbatur michi ipsorum latera, seu ylia, lacerari. Quando fui excitatus a somno ante mane, plorare sentii in somnio filios meos, qui erant mecum, et petere panem. Bene es crudelis si iam inde non doles, cogitando quicquid cor meum sibi annuntiabat; et si non plangis, de quo plangere soles?

Iam erant excitati, et hora appropinquabat in qua solitum erat quod cibi nobis apportabantur, et per suum somnium quilibet dubitabat. Et ego sentii clavari inferius hostium horribilis turris; et tunc respexi sine loquela in faciem filiorum meorum. Ego certe non plangebam, ita interius induravi. Plangebant ipsi, et Anselmuccius meus dixit: Tu respicis ita, pater. Quid habes? Nec propter hoc fui lacrimatus, nec respondidi ego tota illa die et nocte sequenti, quosque alius sol in mundum exivit. Sed statim quod unus modicus radius in dolorosum carcerem introivit, ego vidi per quatuor facies qualis meus erat aspectus. Tunc ambas manus pre dolore momordi. Et illi, cogitantes quod hoc facerem pre voluntate sive desiderio comedendi, subito surrexerunt atque dixerunt: Pater, satis inferes nobis minorem dolorem si tu nos manducas. Tu nos induisti istas miseras carnes, et tu nos ipsis, si placet, expolia. Quievi tunc, ne ipsos facerem tristiores. Illo die et alio stetimus omnes muti: Ha dura terra, quare non te aperuisti? Postquam vero ad quartum diem devenimus, Gaddus michi se proiecit ad pedes dicendo: Pater mi, ut quid me non adiuvas? Ibi obiit, et quomodo tu me vides, ita vidi ego cadere alios tres, unum post alium. Unde inter quintum diem et sextum ego me dedi, iam cecum et pronum, manibus et pedibus super ipsos, et duobus diebus eos vocavi postquam fuerunt mortui. Ex quo plus quam dolor potuit ieiunium.

Quando vero sua verba complevit, cum oculis tortuosis iterum dentibus cepit caput; qui quidem dentes fuerunt illi capiti, sive osso, sicut unius canis fortes. Et in ista parte invehit autor contra civitates ytalicas, que tam generosum sanguinem tali morte damnatum tanquam tepide vindicare hucusque non curant. Invehit etiam contra civitatem Pisanam, que innocentes filios pro peccato patris tam crudeli morte damnavit. De primo sic ait: Ha Pisa, vituperium gentium, pulcre patrie in qua – subaudi patria – tale facinus insonuit, ex quo vicini ad te puniendum tepidi cognoscuntur. De secundo vero: Moveant se Capraria et Gorgona et faciant in faucibus Arni sepem, ita quod in te – subaudi civitate Pisana – persona quelibet demergatur. Quia si comes Ugolinus habebat vocem, idest famam, te prodendi, tua castra inimicis tuis largiendo, non debebas tu propter hoc ponere suos filios ad talem crucem. Innocentes enim faciebat, o nova Thebe, nova etas Uguicionem, et Brigatam, et alios duos – subaudi Anselmuccium et Gaddum – quos iste cantus superius nominavit. Et hic finitur secunda pars Cociti, que dicitur Anthenora.

Sequitur de tertia, de qua sic procedit: Nos transivimus ultra ad quendam, scilicet locum, ubi congelata glacies unam aliam gentem frigidissime fasciat, vel involvit; non quidem inferius revolutam, sed totaliter resupinam. Plantus autem eos plorare non sinit, quia dolor qui invenit super oculos oppositum se revolvit interius, et facit crescere anxietatem, quia lacrime in oculis congelantur, et sicut visiere cristalli rumpunt sub cilio in circuitu totam pellem. Postquam vero posuit autor conditionem proditorum tertie partis Cociti, dicit quod licet nichil quasi, pre nimia frigiditate, sentiret, sicut non solet sentire caro callosa, tamen aliquantulum venti sibi videbatur sentire. Unde ait ad Virgilium: Magister mi, istud quis movet? Non est huc inferius omnis vapor extinctus? Et Virgilius ad eum: Cito eris ubi de hoc tibi faciet oculus responsivam, videndo causam que flatum movet. Et unus tristium proditorum clamavit ad eos: O anime, inquit, crudeles, quibus interim dabitur ultima pena, elevate a facie mea dura vela, ita quod dolor qui cor michi gravat aliquantulum exaletur, prius quam planctus, sicut est solitus, congeletur. Cui Dantes ait: Si vis quod tibi subveniam, dic michi quis es. Et si hoc non fecero, ad fundum glaciei michi ire contingat. Ille autem respondens ait: Ego sum frater Albericus. Ego sum ille de fructibus mali orti, qui hic recipio dactilum pro ficu. Tunc ait Dantes: Es tunc adhuc mortuus? Et ille ad eum: Quomodo corpus meum stet in mundo superius, nullam scientiam vere porto. Tale nanque habet ista preconium, sive privilegium, Tholomea, quod multotiens anima cadit in ipsam antequam Antropos ipsam moveat more suo. Et ad hoc ut tu libentius radas vitreas lacrimas ab oculis meis, scias quod statim quod anima tradit, idest proditionem aliquam facit, sicut feci ego, corpus suum sibi aufertur ab uno demone, qui postea illud corpus gubernat, interim quod totum suum tempus volvatur, sive decurrat. Ipsa vero anima ruit in sic factam cisternam et forte videtur adhuc corpus superius umbre, que post me hyemat. Tu debes scire, si tu venis modo inferius, quod ipse est Ser Branca Aurie, et sunt plures anni postea transacti quod ipse fuit ita reclusus. Tunc Dantes ait ad illum: Ego credo quod tu me decipis, quia Branca Aurie non est mortuus adhuc, et comedit, et bibit, et dormit, et vestibus operitur. Ad quem ille: In fossato, inquit, Malebranche, in quo bullit tenax pix, nondum venerat Micheri Zanche, quod iste dimisit unum demonem in corpore suo, et etiam unus suus propinquus qui proditionem cum ipso similiter fecit. Sed extende versus me admodo tuam manum et aperi michi oculos. Sed Dantes sibi oculos aperire contempsit, immo dicit quod curialitas fuit se erga illum rusticum extitisse.

In hac autem parte invehit ipse Dantes contra Ianuenses; et sic Cociti tertiam partem finit. Ha, inquit, Ianuenses, homines diversi ab omni more, et pleni omni nequitia, quare non estis vos de mundo submoti? Et hoc dico quia cum peiori spiritu Romandiole inveni de vobis unum talem qui, suo opere, in Cocito iam in anima balneatur, et in corpore videtur superius adhuc vivus. Ideo ait in textu:

{Ché col pegiore spirto di Romagna
trova' di voi un tal, che per su' opra,
in anima in Cocito già si bagna,
et in corpo par vivo ancor di sopra.}

Hic vaticinatur comes Ugolinus autori dicens quod illa turris, que causa sue mortis titulum habet famis, quia vocata est postea turris famis, oportet quod adhuc alteri recludatur. Et re vera istud vaticinium iam videmus ex parte impletum. Nam reclusi fuerunt ibi omnes nobiles et magnates qui capti fuerunt in bello Montis Catini, ex quibus multi in ea turri mortui sunt; et specialiter Bolgaruccius, comes de Marciana. Postea, tempore Henrici Septimi serenissimi Romanorum imperatoris, ex sententia dicti principis fuit in ea reclusus unus ex ducibus Austrie, qui scilicet predecessorum suum Rodulfum, videlicet regem Romanorum, gladio interfecerat; et in ea ultimum clausit diem. Utrum autem ex vindicta illius famis quam passus est ipse comes cum suis, in ea turri debeat aliquis recludi et fame similiter cruciari, nescimus. Cum autem illud tempus venerit, si venerit, videbitur vaticinium clarius adimpletum.

In his XXXVIIII rithimis texitur modus et ordo crudelis mortis comitis Ugolini ac etiam filiorum. Quando vero comes fuit excitatus a somno, audivit filios qui in somno panem petebant. In illa vero hora in qua erat solitum ipsis comitibus cibaria portari, Pisani hostium carceris clavis ferreis clavaverunt et claves in fluvium proiecerunt. Et sic illa die sine cibo steterunt. Sequenti vero die, orto iam sole, comes in facies filiorum aspexit et vidit ipsos pre debilitate nimia pallidos et consumptos. Tunc comes, dolore commotus, ambas manus sibi ipsi momordit. Et illo die atque sequenti sine loquela, tanquam muti, steterunt. Et ecce quod iam tribus diebus sine cibo steterunt. Quarto autem die obiit comes Gaddus. Iste Gaddus fuit filius ipsius comitis Ugolini. Mortuo vero primo, alii tres unus post alium obiverunt, videlicet Uguicio, qui erat etiam filius comitis, Brigata, qui erat filius comitis Guelfi, et Anselmuccius, qui erat filius comitis Lotti, filiorum ipsius comitis Ugolini. Mortuis vero filiis et nepotibus, ipse comes duobus diebus supervixit, tamen pre debilitate iam cecus effectus. Et ne alicui hoc impossibile videatur, quod sex diebus vivere potuerit sine cibo, audiant Macrobium Super Somnio Scipionis. Dicit enim quod vita hominis ultra VII dies sine cibo durare non potest. Patet ergo quod usque ad diem potest septimum protelari. Dicit etiam ibi quod homo sine haustu spiritus ultra VII horas vivere iam non valet. 

Quia homo est naturaliter compassibilis, ideo compati debet miseriis iniuste et inique inflictis. Et si ipsius non compatitur, non habet animum bene ordinatum. Nam secundum Tullium, proprium est animi bene dispositi gaudere bonis rebus et dolere contrariis. 

Hic invehit autor contra ytalicas civitates, dicens quod ex quo ipse non vindicant, seu puniunt, talem mortem, quod ipsa civitas Pisana est vituperium ipsarum. 

Iste sunt due insule propinquiores litoribus Pisanorum. Hic invehit autor contra Pisanos, optans divinam vindictam ut submergat in ipsam civitatem Pisanam aquis diluvii omnem carnem. Sed hic oritur una questio, que talis est. Ipse autor condemnat Pisanos, qui filios et nepotes comitis Ugolini, qui erant innocentes, pro peccato patris condemnaverunt ad tam crudelem mortem, et hic optat submersionem omnium Pisanorum, cum non omnes consenserint in hanc mortem. Respondeo: Iuste et rationabiliter optat autor destructionem et mortem omnium Pisanorum, et hoc quia omnes peccaverunt in comites memoratos. Nam principes et maiores peccaverunt quia ipsos occiderunt; populus etiam peccavit quia ipsos non defendit. Si vero dicis quomodo desiderat sive optat submersionem parvulorum, qui omnino erant innocentes, cum ipse damnet peccatum commissum in filios dicti comitis innocentes, respondeo: hoc optat in confusionem et maiorem penam patrum; ut sicut ipse comes Ugolinus fuit plus cruciatus in morte filiorum atque nepotum, quos fame suis oculis vidit mori, quam in morte sua, ita optat quod ipsi Pisani in suis filiis cruciantur morte, scilicet temporali non eterna. Et nota quod hoc optat ordine divino, qui aliquando punit filios pro peccatis patrum et e converso – pena scilicet temporali, non autem eterna. Unde ipse ait: Ego sum Deus zelotes, qui iudico peccata patrum in filios usque in tertiam generationem et quartam. Hoc dicit quia patres multotiens tantum vivunt quod vident tertiam et quartam generationem. Maximam namque penam debemus credere quod habuit iste comes quando vidit, propter peccatum suum filios fame mori. Quod autem alibi dicit Deus: Filius non portabit iniquitatem patris, et pater non portabit iniquitatem filii, hoc dicit quia nullus pro peccato alieno eterna pena damnatur. 

Verba sunt autoris contra civitatem Pisanam, quam vocat novas Thebas. Nam sicut civitas Thebana, propter civiles discordias, de libertate et statu regio devenit in servitutem, et de servitute postea ad nichilum est redacta, ita Pisana civitas a magno et quasi regio statu, propter discordias civium, in statum infimum iam devenit. Regnum enim Sardinee, quod de manibus Sarracenorum potenter abstulerat, et quod multis temporibus in manu valida rexerat, propter discordias civium suorum viliter prodidit et dannose. Dominium maris, in quo regnare et triumphare solebat, non solum amisit, sed per illud sua vexilla transire non possunt. Nobilitatem illam egregiam qua in nobilibus civibus suis ubique pollebat ac etiam resplendebat, et propter quam nobilis predicabatur in orbe, cum sui destructione perdidit et amisit. Et, ut manifeste videmus, in manus devenit novorum civium advenarum, qui ipsam omni suo antiquo honore et alto statu privarunt, ita quod de ipsa possumus dicere quod dixit Christus in Evangelio de illo qui descendebat a Ierusalem in Ierico, quod incidit in latrones qui eum expoliaverunt, vulneraverunt, et semivivum reliquerunt. Simili modo Pisana civitas incidit in latrones, videlicet novos cives, qui eam omni suo honore, statu, divitiis, et gloria expoliaverunt; cives suos nobiles et antiquos, tam Guelfos quam Gibellinos, aut fame peremerunt aut in carceribus mori permiserunt, aut in exilium miserunt, aut diversis mortis generibus occiderunt. Et sic a capite usque ad pedes undique vulnerata heu nunc iacet, quasi semiviva relicta. Cuius statum tam miserum et confusum nec sacerdos respicit nec levita. Sed placeat nostro pio Samaritano ipsam oculo sue pietatis respicere, sibi per compassionem appropinquare, sua vulnera opportunis remediis alligare, vinum correctionis et oleum miserationis infundere, in iumentum sue longanimitatis ipsam imponere, et ad stabulum pristinum temporum antiquorum ad laudem et gloriam nominis Christiani cito deducere; ut ego, qui sum oriundus ex ipsa, ante tempora mee mortis possim ex reformatione sui status, tanquam civilis filius, gratulari.

Ab istis itaque Tholomeis, qui amicitias et novas parentelas dolosis proditionibus violarunt, tertia pars Cociti, in qua eorum similes puniuntur, iuste et merito appellatur. In qua quidem parte et loco ponit autor tres maximos proditores: unum Romandiolum et duos Ianuenses, quorum duo vivebant quando autor istam condidit comediam. De primo poetice sic pertractat: Dicit enim quod dum appropinquaret ad centrum, ambulans per Tholomeam, sentiit aliquantulum venti, et ait ad Virgilium: Istum ventum quis movet? non est huc inferius omnis vapor extinctus? Sentiens enim autor ventum in centro terre, miratus est; et hoc quia, per suam soliditatem et compactam naturam, ventum creare non potest. In cavernis autem ipsius terre bene generatur ventus, scilicet in hunc modum, secundum Bedam: Aer enim labilis est nature, et ideo subintrat cavernas terre et exit. Cum autem una pars nititur exire et alia subintrare, fit conflictus inter aerem intrantem et aerem exeuntem; et ex tali conflictu ventus taliter generatur. Et ideo insule Eolie dicuntur regiones esse ventorum, quia sunt totaliter cavernose. Centrum vero terre, quia ibi est terra solida, et compacta et ab aere multum distans, ventum, nisi fictione poetica, habere non potest. Fingit autem hic autor Luciferum in centro terre infixum, oculis lacrimantem, tres peccatores dentibus corrodentem, et motu suarum alarum ad penam proditorum Cociti glaciem congelantem. Ex tali igitur motu alarum ventus ibidem sentitur. Unde poeta ait ad poetam:

{Avaccio sarai dove
di ciò ti farà l'occhio la risposta,
vegendo la cagion che 'l fiato piove.}

Antropos sic est unum ex tribus Fatis, que pagani cursui et statui humane vite a diis esse data dicebant. Nam statum et cursum humanum a tribus Fatis ordinatum esse credebant. Et dicitur primum Fatum Cloto, secundum Lachesis, tertium vero Antropos. Cloto ponebatur ab ipsis super generationem humanam; Lachesis super vitam; Antropos vero super mortem. Unde ad modum trium dominarum antiquitus pingebantur. Prima colum portabat; secunda nebat; sed tertia occabat. Unde versus: Cloto colum baiulat Lachesis attrahit, Antropos occat. Prima habet producere de non esse ad esse. Ideo Cloto interpretatur evocatio, quia habet evocare id quod non erat, sicut in generatione apparet, in qua fetus producitur, qui non erat. Secunda habet protrahere de tempore ad tempus, sicut de infantia ad pueritiam, de pueritia ad adolescentiam, de adolescentia ad iuventutem, et de iuventute ad senectutem. Ideo Lachesis interpretatur protractio, quia vitam protrahit et extendit. Tertia habet vitam per mortem finire; ideo Antropos interpretatur sine conversione, quia post mortem homo non redit ad prima.

Hic inducit autor unam comparationem, ad designandum modum per quem in illis tenebris vidit Luciferum. Comparatio autem talis est: Aliquando accidit quod ex vapore terrestri surgit nebula iuxta crepusculum, cum nostrum, scilicet, emisperium incipit obscurari; que cum agitatur vel movetur, videtur a longe molendinum quod a vento giratur. Tale nanque edificium Lucifer videbatur, et propter magnitudinem et propter multas et magnas alas quas habet. Quid autem est emisperium, et quot sint emisperia, iam superius est expressum.

Ubi nota quod licet omnes proditores in Cociti glacie puniantur, tamen in ea diversimode stant infixi. Nam illi qui habitant in Cayna stant in superficie glaciei: vultibus, pectoribus, et ventribus congelati. Illi vero qui in Anthenora sunt, usque ad caput in illa glacie stant infixi. Illi autem qui sunt in Tholomea, stant resupini iacentes. Isti vero ultimi, qui in circuitu Luciferi puniuntur, alii iacent a glacie undique cooperti; alii stant cum capite inferius infixi; alii capitibus elevati, alii vero habent ad pedes capita revoluta.

Et sic patet quomodo isti, elongati a celo, frigore intolerabili cruciantur. Et circa istam particulam, nota quod omnes pene que in isto inferno poetice designantur, aut procedunt a frigore, aut a calore aut ab utroque; et in hoc autor a Divina Pagina non recedit. Nam Christus in Evangelio, ubi loquitur de penis inferni, ait: Ibi erit fletus et stridor dentium. Glosa: Fletus causatur ex fumo qui ab igne procedit; stridor vero dentium causatur a frigore. Et beatus Iob, ubi loquitur de animabus damnatis ait: Transibunt ab aquis nivium ad calorem nimium. Istis itaque duabus penis autor cruciari dicit animas damnatorum; quod sic patet: nam in secundo circulo, cantu quinto, ubi puniuntur luxuriosi, ponit buffaram que animas movet, agitat, et impellit. Sed quia talis ventus est frigidus, ideo habent frigus; et quia ex motu generatur calor, ideo a frigore transeunt ad calorem. In tertio circulo, cantu sexto, ubi puniuntur gulosi, ponit pluviam, grandinem, atque nivem; sed ista pena tota est frigida. In quarto circulo, cantu septimo, ubi puniuntur prodigi et avari, ponit quomodo magna continue contra se movent saxa; sed talis pugna habet generare calorem. In quinto circulo, cantu octavo, ubi puniuntur quatuor genera peccatorum, ponit paludem fetidam et obscuram, in qua ille anime stant submerse: sed talis pena frigida est credenda. In sexto circulo, cantu nono et decimo, ubi puniuntur heretici, ponit civitatem ignitam et sepulcra ignita: sed ista pena calidissima iudicatur. Veniam ad girones qui in septimo circulo continentur. Nam in primo girone, cantu XIIo, ubi puniuntur tyranni, homicide, et predones, ponit fluvium sanguinis calidum; et ista pena calida est. In secundo girone, cantu tertiodecimo, ubi puniuntur desperati et lusores, ponit arpias, que pascendo lacerant animas arbores factas; et ponit etiam ibi canes, que insequuntur animas fugientes: sed ista pena calida et frigida est censenda. In tertio girone, in quo puniuntur blasphemi, cantu XIIIIo, sodomite cantu quintodecimo et sextodecimo, et usurarii cantu decimo septimo, ponit igneam pluviam super illum gironem ab alto cadentem; et ista pena calida est.

Visis gironibus, ad bulgias, que sunt in octavo circulo, accedamus. In prima bulgia, cantu decimo octavo, in qua puniuntur lenones et deceptores, ponit demones cornutos, animas verberantes; sed ex talibus ictibus calorem oriri credendum est. In secunda bulgia, cantu ut supra, ubi puniuntur adulatores, ponit fossatum stercorum; sed ex tali materia anime habent frigus, ex fetore autem et anxietate, calorem. In tertia bulgia, cantu nonodecimo, ubi puniuntur symoniaci, ponit quod ille anime habent plantas accensas, et sic patiuntur calorem. In quarta bulgia, cantu XXo, ubi puniuntur magi, augures, et divini, ponit quod habent facies retroversas et quod cum magna anxietate incedunt. Sed talis pena partim frigida, partim calida est censenda: frigida propter locum, et calida propter modum. In quinta bulgia, cantu vigesimoprimo et vigesimosecundo, ubi puniuntur barattatores, ponit pegolam calidam in qua anime dequoquuntur; sed talis pena calidissima iudicatur. In sexta bulgia, cantu XXIIIo, ubi puniuntur ypocrite, ponit quod habent capas plumbeas exterius inauratas, ex quo pondere calor maximus procreatur. In septima bulgia, cantu vigesimoquarto et vigesimoquinto, ubi puniuntur latrones, ponit conversionem animarum in serpentes et e converso; sed talis conversio habet generare, ex magna anxietate, calorem, et ex magno timore habet generare rigorem; et sic isti calorem patiuntur et frigus. In octava bulgia, cantu vigesimosexto et vigesimoseptimo, ubi puniuntur dolosi oratores et fraudulenti consiliarii, ponit animas eorum in flammis ardentibus concremari. In nona bulgia, cantu vigesimooctavo, ubi puniuntur scismatici, ponit quod tales ab uno demone diversis vulneribus vulnerantur; sed talis pena calorem generat atque frigus. In decima vero et ultima bulgia, cantu vigesimonono et trigesimo, ubi puniuntur falsatores, ponit omnes infirmitates febrium et leprarum; sed talis pena est omnino calida et frigida iudicanda. In isto vero nono et ultimo circulo, qui magis distat ab orbe, est frigus intolerabile, sicut iam dictum est. Et sic patet quod omnes pene inferni aut procedunt a frigore, aut a calore, aut mixtim ab utroque. 

In hoc loco Virgilius ostendit autori primum angelum, qui habuit tantam pulcritudinem quod fuit signaculum similitudinis Altissimi, vestitus omni lapide pretioso. Qui quidem, propter suam ingratitudinem et appetitum perverse excellentie, quia suo Domino voluit, ultra quod non erat, indebite similari, factus est dyabolus; idest, deorsum ruens et cadens de celo, retrusus est in inferno. Qui diversa sortitur vocabula: nam dicitur theologice Lucifer in sua prima creatione, quasi lucem ferens; poetice vero dicitur Ditis, qui secundum paganos erat maior demon inferni, scilicet Pluto. Autor autem istud nomen Ditis et imponit Lucifero, quia imperator inferni, et imponit civitati ignee, quia continet regna sua. Omnium autem malorum angelorum caput et dux Lucifer est, qui secundum Gregorium sic est dictus pro eo quod angelis clarior est creatus. Unde item Gregorius: Primus angelus ideo lapide pretioso ornatus extitit, quia dum cunctis angelorum agminibus prefuit, ex eorum comparatione clarior fuit; sed contra conditorem suum superbiens, lucem et claritatem perdidit et formam deformem et obscuram apostasie sue merito acquisivit. Damascenus autem libro primo, capitulo 18: *Ex his*, inquit, *angelicis virtutibus ille qui aliis preerat et cui terre custodia a Deo commissa erat, non natura malus factus, sed bonus existens, nequaquam ab ipso conditore semitam malitie in se habens, non ferens illuminationem et honorem quem sibi ipse conditor largitus fuerat, elatione liberi arbitrii sui versus est, ex eo quod est secundum naturam in id quod est preter naturam. Unde Deo rebellare volens, primo a bono deficiens in malum venit*. Et infra: *Lumen igitur creatum a conditore, propria voluntate tenebra factum est. Simul autem cum eo evulsa est et consecuta angelorum qui subordinati erant sub ipso infinita multitudo; et voluntarie facti sunt mali, ex bono ad malum declinantes*. Item dicit idem Damascenus, quod non habent potestatem neque virtutem contra aliquem, nisi a Deo permissive et dispensative concedatur; sed divina permissione transfigurant se in quamcunque voluerint imaginem sive figuram. Omnis etiam malitia et immunde passiones ex ipsis cogitate sunt; quas quidem mittere, idest suggerere possunt, sed violentiam inferre non prevalent. Item idem: *Quod hominibus est mors, hoc angelis est lapsus; post casum enim, non est eis penitentia, quem admodum post mortem hominibus non est vita*. Item Gregorius dicit: *Dyabolus a gratia desertus obstinatus in malitia permansit, ita quod nichil boni velit bona voluntate. Liberum siquidem arbitrium habet, sed depressum et ad malum incessanter inclinatum; ita quod semper bonum refugit, malum vero eligere non desistit. Et ideo accidit sibi ut a summo bono caderet in summum malum*. Cassiodorus: Cupiebat rapere divinitatem et amisit felicitatem. Item quia altitudinem sibi inconvenientem et indebite appetiit, ideo iusto ordine ad yma ruit; ut qui se iuste non tenuit in summo, secundum iustitie ordinem se teneat nunc in ymo. Propter quod et diabolus, idest deorsum ruens, a sanctis nuncupatus est. Circa quod nota quod propter diversas naturas quas habet, vel diversa tentamenta que facit, diversis nominibus nominatur. Quando enim tentat de superbia, dicitur dyabolus, idest deorsum ruens, idest ruere faciens. Quando de invidia, dicitur Sathan, idest adversarius plasmationi, quia invidet nobis, eo quod ad illam felicitatem ascendimus, de qua ipse extitit fulminatus. Quando de ira, dicitur exterminator, quia ira ponit hominem extra terminos suos. Quando de accidia, dicitur demonium, idest sufficiens iniquitas, quia ipsa accidia sufficit ad damnationem hominis. Quando de avaritia, dicitur leviathan, idest additamentum, quia, ut dicit Gregorius: Malum malo addit, et penam pena addere non desistit. Quando de gula, dicitur vehemoth, idest animal, quia gula reddit hominem bestialem. Quando vero de luxuria, dicitur Asmodeus, idest facture iudicium, quia propter luxuriam iam Deus iudicavit mundum. Plato autem in Thimeo vocat ipsum cachodemonem; cachodemon autem interpretatur mala sciens, a cacho, quod est malum, et demon, quod est sciens. Dicitur itaque cachodemon propter scientie qua viget naturaliter perspicacitatem. Viget enim sensu nature, experientia temporis, et intelligentia scripture, sicut dicit Beda et Damascenus. Beatus etiam Ysidorus dicit quod Greci vocant demones peritos et scientes: presciunt enim multa futura, unde solent dare aliqua responsa. In ipsis enim est cognitio rerum plus quam in hominibus, partim subtilioris sensus acumine, partim experientia longissime vite, partim Dei iussu et angelica revelatione. Hii corporum aereorum natura vigent. Ante transgressionem vero celestia corpora gerebant; lapsi vero in aeream qualitatem conversi sunt, et ista aeris caliginosi spatia tenere permissi sunt, qui eis carcer est usque ad iudicium. Item preter ista nomina multipliciter demonis malitia in Sacra Pagina denotatur. Dicitur enim serpens, vel draco, propter ipsius virulentam astutiam, Apocalipsis XIIo; leo, propter eius apertam violentiam; prima Petri, ultimo; vectis, propter eius obstinatam duritiam, Ysaias 79; coluber tortuosus, propter ipsius in isto aere caliginoso latentiam. Ideo ab Augustino recitatur opinio Platonis de cachodemonibus Super Genesim ad Licteram, libro tertio: *Demones*, inquit, *aerea dicuntur animalia, quia corporum aereorum natura vigent; nec per mortem dissolvuntur, quia prevalet in eis elementum aptum ad patiendum potius quam ad agendum*. Item dicit idem Augustinus, tertio libro De Civitate Dei, quod demones sunt *animalia omnino passiva; mente rationalia; tempore, idest duratione, eterna; corpore aerea*. Hec quidem ab Augustino opinative et recitative dicta sunt, insinuare volens qualiter demon de loco summe luminoso, scilicet celo empireo, sit expulsus, et in hoc aere caliginoso reclusus, ut ibi patiatur. Mali igitur angeli, consentientes voluntati Luciferi cadentis, irrecuperabiliter in hoc aere caliginoso, velut in carcere, sunt reclusi. Ceciderunt autem de luce in tenebram, de scientia in ignorantiam, de dilectione in odium et invidiam, de summa felicitate in summam miseriam, ut dicit Gregorius. Item demones presunt demonibus secundum maiorem scientiam, et secundum minorem aliis subsunt, ut dicit beatus Ambrosius Super Lucam. Quamvis enim obstinati sint in malo, a vivaci tamen sensu non sunt penitus spoliati. Nam, ut dicit Ysidorus, demones vigent triplici acumine: nam quedam sciunt subtilitate nature, quedam experientia temporum vel diuturnitate, quedam sanctorum spirituum revelatione. Item demones, ut dicit Augustinus in Enchiridion, vivacitate ingenii cognoscunt seminales rerum virtutes nobis occultas, quas per congruas et temperatas elementorum commixtiones spargunt, et sic diversas rerum speties producunt. Quod enim per se posset facere natura successive, hoc potest diabolus facere subito per accelerationem operum nature. Unde per artem demonum magi Pharaonis serpentes et ranas subito produxerunt, sicut super Exodum dicit glosa. Item demonum intentio tota est ad malum et fatigationem bonorum; et ideo elementa sepe perturbant, tempestates in mari et in aere concitant, fructus terre corrumpunt et devastant; item peiora facerent, si boni angeli eorum malitiam non cohiberent. Et ideo continue peccant, et quocunque vadunt, penam suam continue secum portant, ut dicit Gregorius. Item Gregorius, in libro XIIIIM Moralium: Secundum diversas diversorum complexiones varias, diversis parant tentationum deceptiones; nam letos tentant de luxuria, tristes de discordia, timidos de desperatione, superbos de presumptione. Item in libro XVII: Primo antiquus hostis tentans quasi consulendo blanda et illicita animo suggerit, post ad delectationem pertrahit, ad extremum consensum possidens violenta consuetudine premit. Item in libro 33: Apparente iudicio, cuncto assistente celestis curie ministerio, ille hostis dyabolus bellua crudelis et fortis in medio captus adducetur; et cum suo toto corpore eternis gehenne incendiis mancipabitur. Ubi utique inauditum erit spectaculum, quando hec immanissima bellua electorum oculis ostendetur. Pena autem ipsorum est quod divinam gratiam et beatam patriam perdiderunt, quod mala semper appetunt et quantum possunt illa perficiunt, et quod in isto aere caliginoso incarcerati existunt. In fine autem mundi omnes in inferni carcere cum Lucifero retrudentur.

Ex premissis igitur patet quare Dantes ita modicum locutus est de demonibus in inferno, quia sunt pro maiori parte in isto aere obscuro locati. Creditur tamen quod Lucifer sit in profundo terre reclusus, et quod inulti demones, ut damnatos crucient, sint similiter in inferno. Si vero queritur utrum de ordine angelorum quolibet quidam ceciderint et quot fuerint qui ceciderunt, audi quid de istis duabus opinionibus sentiat beatus Ugo de Sancto Victore. Et primo de prima: *Novem*, inquit, *ordines angelorum ab initio conditi sunt, et ex singulis ordinibus aliqui ceciderunt*. Unde Apostolus, cum de malignorum spirituum tyrannide faceret mentionem, principatus et potestates tenebrarum nominavit, ut videlicet ostenderet, quia idem nunc quisque in malo ministerium ex perversitate exerceret, quod ad bonum perficiendum ex conditione accepit. *Nusquam tamen Scripturarum nequam spiritus seraphin appellatos invenio, quia licet cetera dona post ruinam adhuc in malo possideant, caritatem tamen in dilectione dei nequaquam habere potuerunt*. Secundo de secunda: *De numero autem lapsorum certa autoritas nulla invenitur; omnino autem probabile videtur plures remansisse quam cecidisse*. Propheta enim, cum demonstraret currus igneos, consolans ait: Plures sunt qui sunt nobiscum quam qui cum illis sunt. Hinc conicimus plures esse electos angelos quam reprobos. Sunt qui dicunt tot electos ex hominibus ad angelorum numerum ascensuros quot constat electos ibi angelos remansisse; propter Scripturam que ait: *Statuit terminos populorum iuxta numerum angelorum Dei. Quod si verum est, cum multo plures sint in hominibus reprobi quam boni, plures erunt reprobi quam electi angeli. Si autem homines reprobi plures sunt quam electi angeli, cum electi angeli plures sint quam reprobi, plures erunt homines reprobi quam reprobi angeli. Quomodo ergo verum est quod dicitur unusquisque hominum duos angelos habere deputatos sibi, unum malum, ad impugnationem, et unum bonum, ad defensionem? cum numerus hominum transcendat numerum angelorum? Ista autem inter occulta melius deputantur, et ubi ignorantia non culpatur, presumptio arguitur*. Hucusque Ugo de Sancto Victore. Et ista de Lucifero et angelis eius sufficiant quoad presens. 

In hoc notabili moraliter declaratur, quod cum aliquis sua culpa ab alto statu descendit ad ymum, quod bene stat sibi omne malum quod habet.

Tres facies dicitur primus angelus habere, quia per appetitum perverse excellentie appetiit excellentiam trinitatis. Deus enim, licet sit unus in substantia, est tamen trinus in persona; qui quidem maxime habet tria, scilicet: summam et infinitam potentiam, qua mediante cuncta ex nichilo produxit in esse, et qua universa et singula que vult facere potest; et ista potentia attribuitur Patri. Secundo, habet Deus summam et infinitam sapientiam, qua mediante omnia creata ordinate distinxit, et qua cuncta suis locis debitis collocavit; et ista sapientia attribuitur Filio. Tertio, habet Deus summam et infinitam clementiam, qua mediante omnia creata a potentia et ordinata a sapientia sua ineffabili pietate et bonitate regulat et gubernat; et ista clementia attribuitur Spiritui Sancto. Lucifer autem, dum in superbiam est elatus, divinam excellentiam affectavit, et ideo de potentia cecidit in impotentiam; quia, iuxta Gregorium, ita debilis factus est, quod non potest vincere nisi volentem. De sapientia cecidit in malitiam et ignorantiam, quia licet habeat scientiam, non utitur ea nisi in malo. De clementia vero et bonitate cecidit in odium et invidiam, quia omne bonum odit et omni bono invidet. Et hiis tribus sententiis seu penis, quibus subiacet ipse demon, correspondent facies sue trine. Nam facies rubea correspondet impotentie et fragilitati sue; quia homo, dum de suo defectu verecundatur, rubicundus efficitur. Facies vero nigra correspondet obscuritati ignorantie. Facies autem pallida odio et invidie correspondet. Ideo dicitur in textu: {L'una dinanzi, et quell'era vermiglia}.

Nilus est unus ex quatuor fluviis paradisi qui de Arabia, ubi nimio estu solis Ethiopes oriuntur, per Egyptum descendit in mare, dividens Asiam a Libia, ut superius dictum est. 

In hac parte agit autor de tribus summis proditoribus, qui suos reverendos dominos prodiderunt: videlicet de Iuda, qui prodidit Christum, filium Dei vivi, de quo actum est supra, et de duobus principibus romanis, Bruto scilicet et Cassio, qui Iulium Cesarem prodiderunt. Iulius enim Cesar dolo istorum duorum, quos intime diligebat, fuit occisus. De qua morte habes supra, circulo primo, cantu vero quarto.